آموزش خوانندگی: کلاس، مجوز و راه رسیدن به اولین اجرای پولی

در سطح اول درآمد معمولا صفر است و خرج اصلی شهریه کلاس است؛ با کلاس خصوصی هفته‌ای یک جلسه در تهران حدود ۲٫۴ میلیون تومان در ماه. این سطح جای خرید آهنگ اختصاصی یا پرداخت به «اسپانسر» نیست؛ هنوز صدایت برای ضبط آماده نشده است.

در سطح دوم اولین پول‌ها از مراسم، گروه کر، مجلس ختم و همخوانی با گروه می‌آید. نمونه کار در این مرحله یک ویدیوی زنده تمیز است، نه یک آهنگ پرخرج استودیویی. خواننده‌ای که یک ساز هم بنوازد، در نشست‌ها و مراسم کوچک بی‌نیاز از نوازنده جدا کار می‌گیرد.

در سطح سوم درآمد از جمع چند کار ساخته می‌شود: تدریس منظم، اجرا با گروه و انتشار آهنگ. انتشار قانونی آهنگ برای شعر و اثر مجوز جداگانه از دفتر موسیقی وزارت ارشاد لازم دارد و کنسرت مجوز اجرا از اداره ارشاد استان می‌خواهد.

خواننده در کار حرفه‌ای کسی است که با صدایش برای دیگران پول می‌گیرد: در مراسم، کافه و رستوران، استودیو، گروه کر یا کلاس آواز. در فارسی به کسی که متن را بلند می‌خواند هم خواننده می‌گویند؛ این صفحه درباره خواننده آواز است. آموزش خواننده شدن سه مهارت جدا دارد و هر سه یادگرفتنی است. کسی که فقط یکی از این سه را دارد، هنوز آماده کار پولی نیست.

۱. گوش و کوک

بیشتر کسانی که می‌گویند «صدا ندارم»، در واقع هنوز گوششان کوک را دنبال نمی‌کند. یک آزمایش ساده: آهنگی را که خوب می‌شناسی با گوشی ضبط کن و کنار نسخه اصلی گوش بده. هر جا بالاتر یا پایین‌تر از خواننده اصلی خوانده‌ای، همان‌جا کار کلاس شروع می‌شود. سلفژ و نت‌خوانی این مهارت را سریع‌تر می‌کند؛ در فهرست دوره‌های فنی و حرفه‌ای تهران، دوره نت‌خوانی ۶۰ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن در ۱۴۰۵ حدود ۸٫۰۶ میلیون تومان است.

۲. نفس و صدا

صداسازی یعنی تمرین تنفس، گرم کردن صدا و پیدا کردن محدوده‌ای که صدایت در آن راحت است. این بخش با تمرین کوتاه روزانه جلو می‌رود، نه با یک جلسه طولانی در هفته. اگر بعد از خواندن گلویت درد می‌گیرد یا صدایت چند روز گرفته می‌ماند، تمرین را متوقف کن و پیش از ادامه با پزشک گوش و حلق و بینی مشورت کن. برای خواننده، صدا تنها ابزار کار است و جایگزینی ندارد.

۳. اجرا جلوی جمع

خواندن در اتاق با خواندن جلوی ده نفر فرق دارد. استرس صحنه را فقط اجراهای کوچک و پشت سر هم کم می‌کند: کلاس گروهی، گروه کر، دورهمی خانوادگی و ویدیویی که برای یک شنونده صادق می‌فرستی. خواننده‌ای که تا حالا جلوی کسی نخوانده، در اولین مراسم پولی بیشتر از هر تکنیکی به همین تجربه نیاز دارد.

سن شروع محدودیت سختی ندارد. در آگهی‌های کلاس آواز آبان ۱۴۰۵ کلاس برای بزرگسالان ۱۸ تا ۶۰ ساله هم آمده است. برای کودک و نوجوان، مربی باید سن هنرجو را بداند و برنامه را با تغییر صدا در دوره بلوغ تنظیم کند.

برای شمردن کار واقعی خواننده‌ها، بخش استخدام یک سایت آگهی محلی را در تهران، کرج، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، اهواز و قم با سه جستجوی «خواننده»، «آواز» و «خوانندگی» خواندیم: ۴۷ آگهی بی‌تکرار که ۹ تا ربطی به خواننده نداشت (مربی ژیمناستیک، تولید محتوا، تهیه‌کننده فیلم و مانند آن). از ۳۸ آگهی باقی‌مانده:

• ۲۰ آگهی استعدادیابی و اسپانسر: «ارزیابی صدا» و بعد تولید آهنگ با «حمایت مالی تا ۸۰ درصد» یا «تا ۹۰ درصد». یک متن یکسان با عنوان اسپانسر خواننده در شش شهر تکرار شده بود.
• ۶ آگهی کار پولی: نشست‌های موسیقی سنتی در تهران، رستورانی در نوشهر، مراسم رسمی در اصفهان با سقف سن ۲۵ سال، گروهی در شیراز، خواننده زن مسلط به انگلیسی برای انتشار یک قطعه الکترونیک، و کمک‌خواننده برای گروه موزیک در مشهد.
• ۵ آگهی تشکیل گروه و گروه کر بدون مبلغ دستمزد؛ یکی از آن‌ها گروه کر یک موسسه دارای مجوز ارشاد در کرج بود که مبتدی هم می‌پذیرفت و برای تعیین سطح تست می‌گرفت.
• ۳ فراخوان تیتراژ برای یک سریال نمایش خانگی، با یک متن در تهران، تبریز و قم؛ شرکت در انتخاب آن بی‌هزینه اعلام شده بود.
• ۲ آگهی از خود خواننده‌ها که دنبال اسپانسر بودند، ۱ آگهی جذب مربی آواز در یک مجموعه ورزشی و هنری، و ۱ آگهی آژانس آنلاین با قول درآمد بسیار بالا.

فقط یک آگهی مبلغ دستمزد را نوشته بود. در یک سایت کاریابی هم با جستجوی «خواننده»، «آواز» و «مدرس موسیقی» هیچ آگهی استخدام خواننده اجراکننده پیدا نشد؛ تنها دو آگهی مدرس آواز بود: یک آکادمی آواز در تهران با قرارداد پروژه‌ای، و یک پلتفرم کلاس آنلاین برای فارسی‌زبانان خارج از کشور که مدرس خانم ۲۵ تا ۴۵ ساله با دست‌کم پنج سال سابقه تدریس، دو روز در هفته و جلسه‌های ۴۵ دقیقه‌ای می‌خواست.

تصویر بخش خدمات همان سایت آگهی محلی فرق دارد. در تهران، مشهد و اصفهان با جستجوی «آموزش آواز»، «آموزش خوانندگی» و «خواننده مراسم» ۲۹۵ آگهی فعال پیدا شد: ۱۰۱ آگهی کلاس آواز و خوانندگی (تهران ۵۷، مشهد ۲۳، اصفهان ۲۱)، ۶۵ آگهی مراسم که «خواننده» در عنوانش بود (تهران ۳۹، مشهد ۱۷، اصفهان ۹)، ۲۴ آگهی مداح و خواننده مجلس ختم (اصفهان ۱۲، تهران ۱۱، مشهد ۱) و ۱۶ آگهی استودیو ضبط خوانندگی که ۱۵ تای آن در مشهد بود.

نتیجه ساده است: کار خواننده در ایران بیشتر خوداشتغالی است. خواننده کلاس می‌فروشد و اجرا در مراسم می‌فروشد؛ کارفرمایی که خواننده را با حقوق استخدام کند کم است.

خواننده‌ای که از صدایش درآمد دارد معمولا از چند جا هم‌زمان پول می‌گیرد. آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ این شش راه را نشان می‌دهند.

مراسم شاد

عروسی، تولد، عقد و افتتاحیه بیشترین آگهی اجرا را دارند. قیمت معمولا برای کل گروه است، نه فقط خواننده: در یک آگهی تهران بسته اقتصادی «دی‌جی، شومن و خواننده» از ۳ میلیون تومان برای هر مراسم شروع می‌شد (۲۹ مهر ۱۴۰۵). یک دی‌جی در اصفهان هم خواننده جوان تا ۲۵ سال برای مجلس‌های رسمی و اداری می‌خواست که آهنگ‌های بیشتر خواننده‌های پاپ را بلد باشد. این کار بیشتر شب و آخر هفته است.

مجلس ختم و مراسم مذهبی

۲۴ آگهی در سه شهر، مداح و خواننده ختم با نی و دف معرفی می‌کردند؛ دو آگهی هم از مداح خانم برای مجلس‌های زنانه بود. این کار صدای سنتی، شناخت شعرهای مذهبی و عرفانی و آمادگی برای مراسم کوتاه‌مدت و بی‌خبر می‌خواهد.

نشست سنتی، کافه و رستوران

تنها آگهی‌ای که نرخ نوشته بود از همین دسته بود: گروهی در تهران برای نشست‌های موسیقی سنتی به خواننده و نوازنده حرفه‌ای ساعتی ۶۰۰ هزار تومان و به خواننده بدون ساز ساعتی ۴۰۰ هزار تومان پیشنهاد می‌داد، با دست‌کم دو جلسه همکاری در هفته و اجراهای یک ساعت و نیمه (۸ آبان ۱۴۰۵). یعنی خواننده‌ای که سازی هم بنوازد، در این آگهی یک‌ونیم برابر خواننده تنها می‌گیرد.

ضبط، تیتراژ و گروه کر

فراخوان تیتراژ سریال، ضبط وکال برای آهنگساز و تنظیم‌کننده، و گروه کر موسسه‌ها راه‌های کم‌تعدادتری‌اند اما نمونه کار می‌سازند. یک آگهی تهران برای انتشار قطعه‌ای در سبک الکترونیک خواننده زن مسلط به انگلیسی و باتجربه می‌خواست.

خواننده دوره گرد

خواندن در مترو و خیابان در شهرهای بزرگ دیده می‌شود و ویدیوی خواننده‌های دوره‌گرد در شبکه‌های اجتماعی زیاد دیده می‌شود. ما قاعده رسمی منتشرشده‌ای برای مجوز اجرای خیابانی در ۱۴۰۵ پیدا نکردیم؛ پس ممکن است مامور شهرداری یا پلیس اجرا را متوقف کند. درآمد این کار انعام رهگذران است و هیچ عدد قابل اتکایی برایش منتشر نشده. سود اصلی آن برای خواننده تازه‌کار، تمرین جلوی آدم‌های واقعی و دیده شدن است، نه درآمد ثابت.

تدریس

۱۰۱ آگهی کلاس آواز در سه شهر نشان می‌دهد تدریس پایدارترین درآمد بسیاری از خواننده‌هاست. خانه موسیقی ایران برای مربیان موسیقی آموزشگاه‌های آزاد هنری آزمون کارت صلاحیت تدریس برگزار می‌کند و در مهر ۱۴۰۵ آزمون چند ساز را برگزار کرد؛ پیش از تدریس در آموزشگاه بپرس کدام کارت و کدام آزمون برای آواز لازم است.

برای خواندن در کلاس، مراسم خصوصی یا گروه کر مجوز جداگانه‌ای برای خود خواننده لازم نیست؛ مجوز به اثر و اجرای عمومی برمی‌گردد. سه قاعده را بدان:

• انتشار آهنگ: برای انتشار قانونی آلبوم یا تک‌آهنگ، شعر و خود اثر جداگانه از دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز می‌گیرند. بیشتر مجوزها برای تک‌آهنگ و بیشتر آن‌ها در سبک پاپ است؛ در شش ماه اول ۱۴۰۰ از بیش از ۲ هزار و ۲۰۰ تک‌آهنگ مجوزدار، ۱ هزار و ۶۶۶ تا پاپ بود.
• کنسرت: اجرای عمومی مجوز اجرا از اداره ارشاد استان می‌خواهد و داشتن مجوز هم تضمین نمی‌کند که اجرا در همه شهرها لغو نشود.
• خانه موسیقی: عضویت در انجمن صنفی موسیقی‌دان‌ها مدرک تحصیلی مرتبط با موسیقی یا، برای هنرمندان بدون مدرک، تاییدیه استاد و سابقه اجرا می‌خواهد و هیئت‌ها درباره پذیرش تصمیم می‌گیرند.

برای خانم‌ها

آخرین موضع رسمی که پیدا کردیم از ۱۳۹۳ است: مدیر وقت دفتر موسیقی وزارت ارشاد گفته بود اجرای بانوان فقط برای مخاطب زن مجوز گرفته و برای تک‌خوانی زن جلوی مخاطب مرد مجوزی صادر نشده است. موضع رسمی تازه‌تری در ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ پیدا نکردیم. در عمل، خوانندگان زن در کنسرت‌های ویژه بانوان و در هم‌خوانی فعالیت می‌کنند.

آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم همین را نشان می‌دهند: ۸ آگهی از ۱۰۱ آگهی کلاس آواز در عنوانش ویژه خانم‌ها یا بانوان بود، ۵ آگهی مراسم خواننده یا دی‌جی خانم معرفی می‌کرد، ۲ آگهی مداح خانم برای مجلس‌های زنانه بود و تنها آگهی مدرس آنلاین برای فارسی‌زبانان خارج از کشور فقط خانم می‌خواست. برای یک خانم، تدریس آواز، مراسم زنانه، گروه کر و کار آنلاین برای مخاطب خارج از کشور راه‌های واقعی‌ترند.

خواننده در ایران معمولا حقوق ماهانه ندارد؛ برای هر ساعت، هر مراسم یا هر جلسه کلاس پول می‌گیرد. به همین دلیل یک عدد «حقوق خواننده» وجود ندارد و عددهایی که در بعضی سایت‌ها برای هر کنسرت آمده منبع قابل بررسی ندارند و ما آن‌ها را نمی‌آوریم.

چرا عدد گزارش حقوق برای خود خواننده نمی‌آوریم؟ گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ گروه شغلی برای موسیقی یا اجرا ندارند. نزدیک‌ترین گروه، تدریس و آموزش است که فقط به بخش تدریس کار خواننده شبیه است؛ آن را جدا و با همین توضیح آورده‌ایم، نه به عنوان درآمد اجرا.

با نرخ ۴۰۰ هزار تومان در ساعت، رسیدن به حداقل مزد ماهانه حدود ۵۵ ساعت اجرای پولی در ماه می‌خواهد؛ با ۶۰۰ هزار تومان حدود ۳۶ ساعت (حساب ما). همین حساب برای کلاس خصوصی ۶۰۰ هزار تومانی هم حدود ۳۶ جلسه در ماه است، پیش از کم کردن سهم آموزشگاه و هزینه رفت‌وآمد. آنچه درآمد را بالا می‌برد: نواختن یک ساز کنار آواز، گروه ثابت، شاگرد منظم، شناخته شدن در یک سبک و شهر، و نمونه کار زنده.