آموزش نوازندگی: انتخاب ساز، هزینه کلاس و درآمد نوازنده

تقریبا نیمی از آگهی‌های نوازنده (۱۲ از ۲۳) و بیش از نیمی از آگهی‌های مدرس (۷ از ۱۳) نمونه کار یا رزومه خواسته بودند؛ معمولا یک ویدیو یا فایل صوتی. شش آگهی اجرای زنده یک کافه در سایت کاریابی هم همین را می‌خواستند. پس از همان سطح اول، اجراهایت را ضبط کن:

• یک ویدیوی دو تا سه دقیقه‌ای با صدای تمیز از ساز اصلی، بدون ویرایش سنگین؛
• یک قطعه همراه خواننده یا گروه، چون نشان می‌دهد ریتم و هماهنگی‌ات چطور است؛
• فهرست آهنگ‌هایی که بدون نت هم می‌توانی بزنی، برای کافه و مجلس؛
• برای تدریس، گواهی دوره‌ها و اگر داری، کارت صلاحیت تدریس.

ساز اول را بیشتر آدم‌ها از روی علاقه انتخاب می‌کنند و درستش هم همین است، چون سال‌ها باید هر روز با آن تمرین کنی. اما اگر قرار است نوازندگی کارت شود، بهتر است بدانی بازار کدام ساز را بیشتر می‌خواهد. در ۴۶ آگهی استخدام نوازنده و مدرس که در دو سایت آگهی خواندیم، نام سازها این‌قدر تکرار شده بود: سازهای کوبه‌ای ۱۷ بار، گیتار ۱۶، ویولن ۱۵، ارگ و کیبورد ۸، سنتور ۷، پیانو ۵، تار و سه‌تار ۵، کمانچه ۳ و نی فقط ۲ بار. یک آگهی ممکن است چند ساز را با هم نام ببرد.

آموزش نوازندگی کیبورد و ارگ: ساز مجلس و گروه

در ایران به کیبوردهایی که ریتم و صدای آماده دارند «ارگ» می‌گویند و آموزش نوازندگی کیبورد و ارگ در عمل یک مسیر است. در میان سازها، ارگ کوتاه‌ترین دوره رسمی را دارد: ۷۲ ساعت. کار ارگ‌نواز بیشتر در مجلس و گروه است. یک آگهی در قم نوازنده‌ای می‌خواست که دست چپ بلد باشد، آهنگ‌های کرمانجی و ایرانی بزند و از فردا شب در مجلس باشد؛ ساز را خود گروه داشت. در مشهد هم خواننده‌ای که تجربه مجلس داشت دنبال کیبوردزن می‌گشت. نقطه ضعف این ساز قیمت است: کیبوردهای رایج هنرجویی در آبان ۱۴۰۵ از حدود ۸۳ میلیون تومان شروع می‌شدند.

آموزش نوازندگی گیتار: پرشاگردترین و پررقیب‌ترین

گیتار پس از سازهای کوبه‌ای پرتکرارترین ساز آگهی‌ها بود: نوازنده کافه و رستوران، عضو گروه پاپ، همراه خواننده و مدرس. گیتار کلاسیک با ۲۰۰ ساعت طولانی‌ترین دوره رسمی این فهرست است و گیتار الکتریک ۱۵۷ ساعت. چون شاگرد زیادی دارد، مدرس هم زیاد دارد؛ گیتاریستی که آواز هم بخواند در آگهی‌ها شانس بیشتری داشت. آزمون کارت صلاحیت تدریس گیتار هم ۲۶ مهر ۱۴۰۵ برگزار شد.

آموزش نوازندگی نی: ارزان برای شروع، کم‌آگهی برای کار

نی ارزان‌ترین ساز برای شروع است؛ نی هفت‌بند هنرجویی در آبان ۱۴۰۵ حدود ۱٫۴ تا ۲٫۵ میلیون تومان قیمت داشت. بخش بزرگی از جلسه‌های اول نی صرف درآوردن صدای درست می‌شود و صبر می‌خواهد. نی در فهرست دوره‌های رسمی فنی و حرفه‌ای تهران استاندارد جدا ندارد و در آگهی‌های استخدام هم فقط دو بار آمده بود، هر دو برای تدریس یا گروه سنتی. نی‌نواز بیشتر در گروه‌های موسیقی ایرانی، ضبط و تدریس کار پیدا می‌کند.

سازهای کوبه‌ای، ویولن، سنتور و پیانو

• کوبه‌ای (کاخن، داربوکا، هنگ‌درام، تنبک، دف): بیشترین تقاضا را داشت؛ از رستوران و دی‌جی تا کلاس کودک. هر کدام دوره رسمی ۱۸۰ ساعتی دارند.
• ویولن: برای گروه‌های بانوان، گروه‌های سوپرایز و کافه زیاد خواسته شده بود و آموزشگاه‌ها مدرس خانم ویولن می‌خواستند.
• سنتور: هم برای کافه و هم برای کلاس کودک؛ دوره رسمی جدا ندارد.
• پیانو: بیشتر برای تدریس به کودک و نوجوان و نواختن در فروشگاه یا رستوران. دوره رسمی ۱۲۰ ساعت است، اما پیانوی دیجیتال گران‌ترین خرید این فهرست است.

برای اینکه ببینیم بازار کلاس ساز چه شکلی است، ۱٬۱۷۵ آگهی خدمات موسیقی را در تهران، کرج، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، اهواز و قم شمردیم. ۷۹۴ تای آن‌ها آموزش ساز یا آواز بود. در عنوان ۱۲۵ آگهی کلمه «خصوصی» آمده بود، ۴۳ آگهی کلاس آنلاین داشتند، ۳۶ آگهی کلاس را در خانه هنرجو برگزار می‌کردند و ۵۲ آگهی مخصوص کودکان بود.

شهریه کلاس خصوصی در آگهی‌های ۱۴۰۵

بیشتر مدرس‌ها شهریه را ماهانه و برای چهار جلسه هفتگی می‌گیرند. چند نمونه از تهران:

• سه‌تار، جلسه ۶۰ دقیقه‌ای ۶۰۰ هزار تومان و ماهانه ۲٫۴ میلیون تومان (۳۰ مرداد ۱۴۰۵)
• ویولن و کمانچه در خانه هنرجو، چهار جلسه ۲٫۴ میلیون تومان با تخفیف (۲ آبان ۱۴۰۵)
• گیتار و پیانو با آواز در خانه هنرجو، ماهانه ۲٫۸ میلیون تومان (۳ آبان ۱۴۰۵)
• پیانوی خصوصی، چهار جلسه ۶۰ دقیقه‌ای، ماهانه ۳ میلیون تومان (۱۰ مهر ۱۴۰۵)
• گیتار آنلاین، چهار جلسه ۳۰ دقیقه‌ای ۲ میلیون تومان (۲۸ مهر ۱۴۰۵)
• گیتار و آواز پاپ، هر جلسه ۳۵۰ هزار تومان (۳ آبان ۱۴۰۵)
• پیانوی کودک در خانه هنرجو، جلسه ۳۰ دقیقه‌ای ۵۰۰ هزار تومان؛ مدرس نوشته بود «نصف قیمت آموزشگاه‌ها» (۳۰ مهر ۱۴۰۵)

پس کلاس خصوصی هفتگی در تهران ماهانه حدود ۲ تا ۳ میلیون تومان خرج دارد، یعنی هر جلسه ۳۵۰ تا ۷۵۰ هزار تومان. دوره رسمی فنی و حرفه‌ای هر ساعت حدود ۱۳۴ هزار تومان است، اما گروهی برگزار می‌شود و برنامه‌اش ثابت است.

آموزشگاه موسیقی: گروه و اجرای هنرجویی

مزیت آموزشگاه برای کسی که می‌خواهد نوازنده شود، فقط معلم نیست؛ هم‌نوازی، ارکستر هنرجویی و اجرای پایان ترم است. نوازندگی کار گروهی است و کسی که فقط تنها تمرین کرده، در اولین اجرای گروهی با ریتم و هماهنگی مشکل پیدا می‌کند. مدرس آموزشگاه آزاد هنری کارت صلاحیت تدریس می‌خواهد و بعضی مدرس‌های خصوصی هم داشتن این کارت را در آگهی‌شان نوشته بودند.

آموزش آنلاین و ویدیوهای آموزشی

صفحه اول جستجو برای آموزش نوازندگی پر از دوره ویدیویی و آموزش رایگان است. ویدیو برای یادگرفتن آهنگ و تئوری خوب است، اما کسی حالت دست، کوک و ریتمت را اصلاح نمی‌کند. کلاس زنده آنلاین این ایراد را کمتر دارد. حتی یک پلتفرم آموزش آنلاین در یک سایت کاریابی مدرس گیتار و آواز با دست‌کم پنج سال سابقه می‌خواست تا به فارسی‌زبان‌های خارج از کشور درس بدهد.

پیش از ثبت‌نام این‌ها را بپرس

• جلسه معارفه: بعضی مدرس‌ها جلسه معارفه را بدون هزینه برگزار می‌کنند. در همان جلسه ببین مدرس خودش چطور می‌نوازد.
• ساز تمرین: بعضی کلاس‌ها ساز تمرین دارند و می‌شود پیش از خرید ساز چند جلسه رفت.
• وعده‌های بزرگ: آگهی‌ای که می‌گوید «تار و سه‌تار را در ۴ ماه یاد نگرفتی شهریه را پس می‌دهیم» را با دوره رسمی ۱۱۸ ساعته مقایسه کن. آگهی دیگری قیمت اصلی دوره گیتار را حدود ۲۳ میلیون و «قیمت جشنواره» را حدود ۳ میلیون تومان نوشته بود؛ تخفیف ۸۷ درصدی بیشتر تبلیغ است تا قیمت.
• اجرا: بپرس آموزشگاه اجرای هنرجویی یا ارکستر دارد یا نه. اولین تجربه صحنه بیشتر نوازنده‌ها همین‌جاست.

برای شمردن کار واقعی نوازنده‌ها، آگهی‌های استخدام هشت شهر را با سه جستجو جمع کردیم و هر آگهی را کامل خواندیم. از ۸۴ آگهی، ۵۸ تا کار موسیقی بود: ۲۳ آگهی نوازنده، ۱۳ مدرس، ۱۴ فروشنده و منشی فروشگاه ساز یا آموزشگاه، و ۸ آگهی جذب خواننده. تهران با ۹ آگهی نوازنده جلوتر بود و بعد اصفهان با ۴ و مشهد با ۳.

آگهی‌ها چه شرطی گذاشته بودند؟

• دستمزد: از ۲۳ آگهی نوازنده فقط یکی مبلغ نوشته بود: ۴۰ میلیون تومان در ماه برای پرکاشن استیج یک رستوران در تهران. از مدرس‌ها هم فقط یک آگهی عدد داشت: ۳ تا ۱۲ میلیون تومان برای مدرس سازهای کوبه‌ای.
• بیمه: در هیچ‌کدام از آگهی‌های نوازنده و مدرس سایت آگهی محلی از بیمه حرفی نبود. کار بیشتر پاره‌وقت، شبانه یا پروژه‌ای است.
• سن و جنسیت: یک رستوران در تهران پیانیست آقا بالای ۵۰ سال برای شیفت ظهر می‌خواست، یک گروه نوازنده خانم ترجیحا بالای ۳۵ سال، و آموزشگاه کوبه‌ای کرج مدرس دست‌کم ۲۷ ساله. ۷ آگهی از ۱۳ آگهی مدرس فقط خانم می‌خواستند.
• گروه‌های بانوان: در تهران و اصفهان چند گروه فقط نوازنده خانم برای گیتار، ویولن، ملودیکا، ساکسیفون و کیبورد می‌خواستند.

در یک سایت کاریابی هم با پنج جستجو (موسیقی، نوازنده، مدرس موسیقی، پیانو، گیتار) ۲۴۲ آگهی آمد که فقط ۲۱ تا عنوان موسیقی داشت. هر شش آگهی نوازنده اجرای زنده، برای ارگ، سنتور، هنگ‌درام، ویولن، کاخن و گیتار، از یک کافه آموزشگاه در تهران بود و ۱۰ تا ۳۰ میلیون تومان در ماه پیشنهاد داده بود. یک موسسه هم مدرس پیانوی کودک و نوجوان را پاره‌وقت با ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان می‌خواست.

کنسرت را نوازنده برگزار نمی‌کند؛ تهیه‌کننده و خواننده یا سرپرست گروه برگزار می‌کنند و نوازنده را دعوت می‌کنند. پس راه رسیدن به صحنه کنسرت از سه در می‌گذرد: عضویت در یک گروه که اجرا دارد، کار جلسه‌ای همراه یک خواننده، یا ارکسترهایی که نوازنده را با آزمون می‌پذیرند. صفحه‌های اول جستجوی «چگونه نوازنده کنسرت شویم» بیشتر درباره برگزارکردن کنسرت حرف می‌زنند، نه درباره راهی که نوازنده طی می‌کند.

کار گروهی پیش از کنسرت

۱۳ آگهی از ۲۳ آگهی نوازنده برای تشکیل گروه بود: خواننده‌ای که بند می‌سازد، گروه هم‌نوازی سنتی، گروه سوپرایز. بیشترشان پول نمی‌دهند، اما همین تمرین‌ها و اجراهای کوچک سابقه و نمونه کار می‌سازند. پیش از پیوستن بپرس تمرین‌ها کجاست، اجرا تا کی برنامه‌ریزی شده و دستمزد اجرا چطور تقسیم می‌شود.

عضویت در خانه موسیقی

خانه موسیقی ایران صنف موسیقی‌دان‌هاست و کانون‌های جدا دارد؛ از جمله نوازندگان سنتی، نوازندگان کلاسیک و مدرسان. طبق اطلاعیه ۸ بهمن ۱۴۰۱ این نهاد، متقاضی عضویت مدرک تحصیلی مرتبط با موسیقی یا تاییدیه استاد، و سوابقی مثل بروشور کنسرت و تقدیرنامه ارائه می‌کند. برای کانون نوازندگان کلاسیک ممکن است آزمون و مصاحبه برگزار شود و کانون مدرسان کارت صلاحیت تدریس می‌خواهد.

کارت صلاحیت تدریس

اگر می‌خواهی در آموزشگاه آزاد هنری درس بدهی، کارت صلاحیت تدریس لازم است. آزمون این کارت را خانه موسیقی ایران زیر نظر وزارت ارشاد برگزار می‌کند و ثبت‌نام آن در سامانه sso.farhang.gov.ir است. آخرین نوبتی که دیدیم، آزمون گیتار ۲۶ مهر و دوتار و قوپوز ۲۷ مهر ۱۴۰۵ بود و فقط کسانی شرکت کردند که پرونده کامل در سامانه داشتند.

اجرا در کافه، رستوران و مراسم

موسیقی زنده در رستوران و کافه به مجوز اداره کل فرهنگ و ارشاد استان نیاز دارد و نظر نیروی انتظامی و اماکن هم در آن اثر دارد. مجوز را صاحب مکان می‌گیرد، نه نوازنده، و همیشه هم داده نمی‌شود؛ صاحب یک رستوران در ۱۴۰۴ از چند بار رد درخواستش به وکیل شکایت کرده بود. پیش از قرار ثابت با یک کافه بپرس مجوز موسیقی زنده دارد یا نه. جزئیات مجوز کنسرت و انتشار آهنگ در صفحه رشته موسیقی آمده است.

نوازنده در ایران حقوق ثابت ماهانه کم دارد و درآمدش از جمع چند کار درمی‌آید. گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای نوازنده ندارند. برای بخش تدریس درآمد، نزدیک‌ترین گروه شاغلان تدریس و آموزش است که همان کار را می‌کنند: میانه حقوق دریافتی خالصشان در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۱۸ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی ۱۵ تا ۲۶ میلیون. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۲۶ میلیون درخواست کرده‌اند. این عدد مال معلم‌ها و مدرس‌های بخش خصوصی است و برای نوازنده فقط مقایسه است.

درآمد تدریس خصوصی، با حساب ساده

اگر هر شاگرد خصوصی ماهانه حدود ۲٫۴ میلیون تومان بدهد، برای رسیدن به حداقل حقوق قانونی ۱۴۰۵ حدود ۹ شاگرد ثابت هفتگی لازم است و برای رسیدن به میانه گروه تدریس در تهران، ۸ شاگرد؛ حساب ما، پیش از کم کردن رفت‌وآمد و اجاره اتاق. این عدد نشان می‌دهد چرا بیشتر نوازنده‌ها تدریس را با اجرا کنار هم می‌گذارند.

درآمد نوازنده های کنسرت

کنسرت پرچشم‌ترین کار نوازنده است اما بزرگ‌ترین منبع درآمدش نیست. در یک برآورد از درآمد کنسرت‌ها در ایران در ۱۴۰۰، ۶۶٫۵ درصد سهم تهیه‌کننده، ۱۹ درصد سهم خواننده و فقط ۷٫۶ درصد سهم همه نوازنده‌های روی صحنه بود؛ اجاره سالن ۵٫۷ درصد. یعنی دستمزد یک گروه چندنفره از سهمی کمی بیشتر از اجاره سالن تقسیم می‌شود. رقم معتبری برای دستمزد هر نوازنده در هر اجرا پیدا نکردیم و عددهای بی‌منبع را نمی‌آوریم. تمرین‌های پیش از کنسرت هم معمولا جدا پرداخت نمی‌شوند.

دستمزد مراسم، عروسی و سوپرایز

قیمت‌هایی که گروه‌ها در آگهی‌ها نوشته بودند، برای کل گروه و یک اجراست، نه دستمزد هر نوازنده. در اصفهان اجرای سوپرایز دونفره گیتار و پرکاشن ۱٫۱۹ میلیون و سه‌نفره ۱٫۷۹ میلیون تومان بود (۵ آبان ۱۴۰۵). در تهران یک گروه سوپرایز تولد، بسته دونفره را ۵٫۷ میلیون و بسته سه‌نفره با خواننده و عکاس را ۸ میلیون تومان نوشته بود (۱۹ مهر ۱۴۰۵). در مشهد یک گروه، موسیقی زنده مجلس را ۸ میلیون تومان و گروه دیگری گروه موزیک عروسی را ۱۰ تا ۳۵ میلیون تومان نوشته بودند (تیر و مرداد ۱۴۰۵). از این مبلغ، سیستم صدا، رفت‌وآمد و سهم سرپرست گروه کم می‌شود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

• چند کار با هم: نوازنده‌ای که هم درس می‌دهد، هم در مجلس می‌زند و هم ضبط می‌کند، کمتر به یک منبع وابسته است.
• ساز پرتقاضا: سازهای کوبه‌ای، گیتار و ویولن در آگهی‌ها بیشتر خواسته شده بودند.
• آواز کنار ساز: گیتاریست یا کیبوردزنی که می‌خواند، هم شاگرد بیشتری دارد و هم در مجلس جای یک نفر دیگر را پر می‌کند.
• تدریس کودک: شش آگهی از ۱۳ آگهی مدرس برای کلاس کودک بود؛ مدرسی که روش آموزش کودک را بلد است کار پایدارتری پیدا می‌کند.