آموزش آهنگسازی: از کجا شروع کنیم، هزینه دوره‌ها و درآمد آهنگساز

اسم دوره‌ها در این مسیر عمومی است تا بتوانی آن را با هر آموزشگاه یا منبعی که در دسترس داری بگذرانی. هر سطح را با یک کار قابل شنیدن تمام کن: سطح اول با یک قطعه کوتاه، سطح دوم با سه یا چهار کار در سبک‌های مختلف که نمونه کارت می‌شوند.

آهنگسازی یعنی ساختن ملودی، هارمونی و ریتم و کنار هم گذاشتن آن‌ها در یک فرم که از اول تا آخر قطعه شنونده را با خود ببرد. این مهارت از چند لایه ساخته می‌شود که هر کدام روی قبلی سوار است. کسی که با تئوری آشنا نیست، از نرم‌افزار حرفه‌ای فقط صدای آماده بیرون می‌کشد و کسی که فقط تئوری خوانده، تا قطعه کامل نسازد آهنگساز نمی‌شود. ترتیبی که بیشتر مدرس‌ها و دوره‌های جدی دنبال می‌کنند این است:

• گوش و تئوری پایه: نت‌خوانی، ریتم، فاصله‌ها، گام‌ها و آکوردها. سلفژ یعنی بتوانی آنچه را روی کاغذ است در ذهن بشنوی و آنچه را می‌شنوی بنویسی. استاندارد رسمی نت‌خوانی در فنی و حرفه‌ای ۶۰ ساعت است.
• یک ساز کلاویه‌ای: پیانو یا کیبورد، دست‌کم در حدی که آکوردها را بگیری و ملودی را امتحان کنی. یک آموزشگاه که آهنگسازی کلاسیک درس می‌دهد، تسلط عمومی روی پیانو را شرط شروع گذاشته و یک آکادمی آنلاین می‌گوید پیانو پیش‌نیاز دوره‌اش نیست. برای کار با نرم‌افزار یک کیبورد میدی کوچک کافی است، اما بدون هیچ سازی آهنگسازی کندتر یاد گرفته می‌شود.
• هارمونی و ملودی‌سازی: اینکه چرا یک توالی آکورد حس غم یا امید می‌دهد و چطور ملودی روی آن بنشیند. بیشتر هنرجوها اینجا اولین قطعه‌های کوتاه خودشان را می‌سازند.
• نرم‌افزار آهنگسازی: یک محیط کار مثل Cubase، Logic Pro یا FL Studio برای ضبط میدی، چیدن سازهای مجازی و ساختن نسخه قابل شنیدن قطعه. انتخاب نرم‌افزار کمتر از آنچه فکر می‌کنی مهم است؛ یکی را عمیق یاد بگیر.
• فرم، کنترپوان و ارکستراسیون: برای قطعه‌های بلندتر، موسیقی فیلم و کار با ارکستر. این بخش سال‌ها طول می‌کشد و همان چیزی است که آهنگساز را از سازنده بیت جدا می‌کند.

یادگیری آهنگسازی چقدر طول می‌کشد؟

زمان دقیق به تمرین روزانه و پیش‌زمینه تو بستگی دارد. این تقسیم‌بندی بر پایه ساعت استانداردهای رسمی آموزش و طول دوره‌هایی است که آموزشگاه‌ها معرفی می‌کنند، با فرض چند ساعت تمرین در هفته:

• ماه اول تا سوم، گوش و آکورد: نت‌خوانی و ریتم، گام‌ها و آکوردهای اصلی و نواختن ساده روی کیبورد. استاندارد رسمی نت‌خوانی ۶۰ ساعت آموزش است.
• ماه سوم تا نهم، اولین قطعه‌های کوتاه: هارمونی پایه، ملودی‌سازی و کار با یک نرم‌افزار تا قطعه‌های یک تا دو دقیقه‌ای. دوره رسمی آهنگسازی با Cubase ۸۵ ساعت است و دوره‌های آموزشگاهی معمولا ۱۰ تا ۴۰ جلسه.
• سال اول تا دوم، سبک و نمونه کار: تنظیم برای چند ساز، تقلید آگاهانه از قطعه‌هایی که دوست داری و ساختن چند کار کامل که بشود به خواننده یا سفارش‌دهنده نشان داد.
• سال دوم به بعد، فرم بزرگ و موسیقی تصویر: کنترپوان، ارکستراسیون و موسیقی فیلم و بازی. کارشناسی آهنگسازی در دانشگاه چهار سال است و دستیاری یک آهنگساز باتجربه یکی از راه‌های یاد گرفتن این بخش در عمل است.

ساختن قطعه منتظر تمام شدن کلاس‌ها نمی‌ماند. هنرجویی که از ماه سوم هر هفته یک ایده کوتاه را کامل می‌کند، زودتر از کسی که فقط درس می‌خواند به سبک خودش می‌رسد.

آهنگسازی با گوشی هم می‌شود؟

برای ثبت ایده، ضبط یک ملودی که در ذهنت آمده و ساختن طرح اولیه، بله. اپلیکیشن‌های موبایل برای شروع و تمرین ریتم کمک می‌کنند. اما ویرایش دقیق میدی، کار با چند ساز هم‌زمان و آماده کردن نسخه نهایی روی رایانه انجام می‌شود. اگر بودجه کمی داری، اول یک رایانه معمولی و هدفون خوب بخر و خرید تجهیزات گران را به بعد از چند قطعه کامل بسپار.

برای اینکه بفهمیم بازار آموزش آهنگسازی چه شکلی است، آگهی‌های خدمات موسیقی را در هشت شهر بزرگ خواندیم: تهران، کرج، مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز، قم و اهواز. از ۴۳۷ آگهی، ۲۱۲ آگهی آموزشی بود و ۳۹ تای آن‌ها با عنوان آهنگسازی، تنظیم یا تولید موسیقی؛ بیشترشان کلاس خصوصی در استودیوی خود مدرس، و ۱۲ آگهی امکان کلاس آنلاین داشتند.

هزینه هر ساعت در این بازار خیلی متفاوت است. دوره رسمی Cubase با سقف ۱۸٫۳ میلیون برای ۸۵ ساعت، حدود ۲۲۰ هزار تومان در ساعت درمی‌آید و یک ترم خصوصی ده جلسه‌ای ۲۰ میلیونی در استودیو حدود ۲ میلیون تومان در ساعت؛ حساب ما. فرقش این است که دوره رسمی گروهی است و کلاس استودیو تک‌نفره و روی پروژه خود تو.

پیش از ثبت‌نام این‌ها را بپرس

• آخر دوره چه چیزی ساخته‌ای؟ دوره خوب با یک یا چند قطعه کامل تمام می‌شود که مال خود توست، نه با یک فایل پروژه آماده.
• مدرس چه کاری منتشر کرده؟ نام آثار منتشرشده و نقش او در آن‌ها را بپرس. آهنگسازی را کسی بهتر یاد می‌دهد که خودش سفارش واقعی گرفته باشد.
• مدرک چه کسی؟ یک آگهی در مشهد «مدرک بین‌المللی آهنگسازی از سازمان فنی و حرفه‌ای» وعده داده بود. گواهی فنی و حرفه‌ای ملی است و برای خودش ارزش دارد، اما بین‌المللی نیست. از ۸۷ آگهی آموزش و خدمات آهنگسازی فقط ۴ آگهی از مجوز وزارت ارشاد حرف زده بودند.
• نرم‌افزار و پلاگین: بعضی آموزشگاه‌ها نصب نرم‌افزار و صدها گیگابایت پلاگین را «رایگان» کنار دوره می‌گذارند. بپرس نسخه قانونی است یا نه، چون کاری که با آن می‌سازی قرار است روزی منتشر شود.

خودآموزی با کتاب و ویدیو

کتاب‌های تئوری و هارمونی و ویدیوهای آموزشی برای شروع کافی‌اند و ارزان‌ترین راه‌اند. مشکل خودآموزی این است که کسی کار تو را نقد نمی‌کند. ترکیب معقول این است: تئوری را خودت بخوان، اما هر چند ماه چند جلسه با یک آهنگساز فعال بگذار تا قطعه‌هایت را بشنود و ایرادش را بگوید.

مدرک آهنگسازی: کدام مدرک به کار می‌آید؟

برای ساختن و فروختن آهنگ هیچ مجوز یا مدرکی لازم نیست. خواننده، کارگردان یا شرکتی که سفارش می‌دهد، نمونه کارت را گوش می‌دهد، نه مدرکت را. با این حال سه نوع مدرک در این مسیر هست و هر کدام جای خودش را دارد:

• کارشناسی آهنگسازی: تنها مدرک دانشگاهی با این نام است و در کنکور هنر ۱۴۰۵ در مجموع ۱۹۳ صندلی داشت که فقط ۳۸ تای آن با آزمون بود. برای کسی ارزش دارد که می‌خواهد موسیقی کلاسیک یا فیلم را عمیق بخواند، در دانشگاه درس بدهد یا مدیر آموزشگاه شود. جزئیات کنکور و آزمون عملی در صفحه رشته موسیقی آمده است.
• گواهی فنی و حرفه‌ای: بعد از گذراندن استانداردهایی مثل آهنگسازی با Cubase یا تولیدکننده موسیقی الکترونیک و قبولی در آزمون، صادر می‌شود و با کد ملی قابل استعلام است. برای رزومه و گاهی برای تدریس در آموزشگاه‌های فنی کمک می‌کند.
• گواهی آموزشگاه آزاد موسیقی: آموزشگاه‌هایی که زیر نظر وزارت ارشاد کار می‌کنند، پایان دوره گواهی خودشان را می‌دهند. ارزش آن به اعتبار همان آموزشگاه بستگی دارد.

برای تدریس آهنگسازی چه لازم است؟

طبق آیین‌نامه آموزشگاه‌های آزاد هنری، مدرس آموزشگاه دارای مجوز باید لیسانس رشته مربوط یا تبحر کامل داشته باشد که شورای نظارت تشخیص می‌دهد. برای کلاس خصوصی در خانه یا استودیوی خودت شرطی نوشته نشده، اما راه انداختن آموزشگاه مجوز جداگانه می‌خواهد.

آهنگساز در ایران کارمند نمی‌شود؛ سفارش می‌گیرد. در سایت کاریابی همه آگهی‌هایی را که با جستجوی آهنگساز، تنظیم‌کننده و ترانه‌سرا پیدا شد، یکی‌یکی خواندیم: ۲۹۸ آگهی که بیشترشان تدوینگر و تولیدکننده محتوای ویدیویی بودند و حتی یکی هم آهنگساز نمی‌خواست. کارهای موسیقی که آگهی داشتند، نوازنده اجرای زنده با ۱۰ تا ۳۰ میلیون، مدرس پیانو با ۲۰ تا ۳۰ میلیون و صدابردار با ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان در ماه بودند. در سایت آگهی محلی هم در هشت شهر فقط دو آگهی همکاری دیدیم: آهنگسازی برای یک تئاتر عروسکی در کرج و جذب ترانه‌سرا و نوازنده در تهران.

سفارش‌ها از کجا می‌آیند؟

• خواننده‌ها و تک‌آهنگ: بزرگ‌ترین بازار. از اردیبهشت تا پایان مهر ۱۴۰۴، ۲ هزار و ۶۰۴ درخواست مجوز تک‌آهنگ و ۱۷۲ درخواست مجوز آلبوم ثبت شد. پشت هر تک‌آهنگ یک آهنگساز و یک تنظیم‌کننده هست.
• تیزر و موسیقی تبلیغاتی: برندها و آژانس‌ها موسیقی کوتاه و اختصاصی می‌خواهند. چند استودیو در آگهی‌ها ساخت آهنگ تبلیغاتی برای کسب‌وکارها را جدا تبلیغ کرده بودند.
• فیلم، سریال و تیتراژ: سفارش‌های پرآوازه‌تر که معمولا از راه آشنایی و کارنامه به آهنگساز می‌رسد، نه آگهی.
• تدریس: برای بیشتر آهنگسازهای جوان درآمد ثابت از کلاس خصوصی می‌آید و آهنگسازی کنار آن رشد می‌کند.

اولین سفارش‌ها معمولا از همکاری با خواننده‌های تازه‌کار، گروه‌های تئاتر دانشجویی و فیلم‌سازهای کوتاه می‌آید. همین کارهای کوچک نمونه کار و آشنایی می‌سازند.

آهنگساز حقوق ماهانه ندارد، پس درآمدش را نمی‌شود با یک عدد گفت. سه عدد را کنار هم بگذار: قیمت سفارش‌هایی که در آگهی‌ها پیدا می‌شود، حقوق نزدیک‌ترین گروهی که گزارش‌های حقوق اندازه گرفته‌اند، و حداقل حقوق قانونی.

قیمت ساخت یک آهنگ در آگهی‌ها

در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵، یک استودیو در تهران ساخت کامل یک موزیک را با بیت، میکس، مسترینگ و کاور ۷ میلیون تومان نوشته بود و یک استودیو در کرج ترانه، ملودی، تنظیم و میکس را با هم ۱۰ میلیون تومان. یک استودیو در اصفهان هم قیمت بسته‌هایش را از ۱۰ میلیون شروع کرده بود. این قیمت کل کار است، نه سهم آهنگساز، و هزینه استودیو و نرم‌افزار هم از آن کم می‌شود. با این قیمت‌ها، برای رسیدن به حداقل حقوق قانونی ماهانه دو تا سه سفارش کامل در ماه لازم است؛ حساب ما.

حقوق آهنگساز در گزارش‌های حقوق

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروهی جداگانه برای موسیقی ندارند. نزدیک‌ترین گروه، شاغلان حوزه فیلم و سینماست که در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه ۳۳ میلیون تومان خالص در ماه گرفته‌اند؛ نیمه میانی ۲۷ تا ۴۲ میلیون. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۸ میلیون درخواست کرده‌اند. این عدد مال کسانی است که در یک مجموعه کار پیوسته دارند و برای آهنگساز فقط یک مقایسه است، نه حقوق او.

درآمد ترانه‌سرایی

ترانه‌سرا هم مثل آهنگساز پروژه‌ای کار می‌کند و دستمزدش در هر سفارش با خواننده یا تهیه‌کننده توافق می‌شود. در آگهی‌ها قیمت ترانه جدا از بسته ساخت آهنگ پیدا نکردیم. چیزی که عدد دارد، حجم کار است: از اردیبهشت تا پایان مهر ۱۴۰۴، ۶ هزار و ۲۹۹ درخواست مجوز شعر ثبت شد و ۴ هزار و ۷۰۵ تای آن مجوز گرفت.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

• کارنامه: یک کار شنیده‌شده دستمزد سفارش بعدی را عوض می‌کند. سال‌های اول بیشتر آهنگسازها کار ارزان یا مشترک قبول می‌کنند تا نامشان دیده شود.
• چند مهارت با هم: آهنگسازی که تنظیم و میکس هم بلد است، کل سفارش را می‌گیرد، نه یک بخش آن را.
• قرارداد: طبق قانون حمایت حقوق مولفان، حقوق مادی اثری که سفارشی ساخته می‌شود تا سی سال مال سفارش‌دهنده است، مگر اینکه کمتر توافق شود. پس اگر می‌خواهی از پخش بعدی اثرت سهمی داشته باشی، آن را در قرارداد بنویس.

انتشار قانونی آهنگ در ایران مجوز می‌خواهد و این مجوز معمولا با خواننده یا تهیه‌کننده اثر است، نه آهنگساز. اما آهنگسازی که مسیر را بشناسد، کمتر سر قرار و زمان تحویل به مشکل می‌خورد:

• دو مجوز جدا: متن ترانه و خود موسیقی در دفتر موسیقی وزارت ارشاد جداگانه بررسی می‌شوند. از اردیبهشت تا مهر ۱۴۰۴ حدود ۸۳ درصد درخواست‌های تک‌آهنگ و ۷۴ درصد درخواست‌های شعر مجوز گرفتند و بقیه یا رد شدند یا هنوز در بررسی بودند.
• تیتراژ سریال‌ها: آهنگ تیتراژ سریال‌های نمایش خانگی می‌تواند از مرجع تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر مجوز بگیرد، نه دفتر موسیقی.
• استودیوهای واسطه: چند استودیو در آگهی‌ها «اخذ مجوز از وزارت ارشاد» را هم جزو خدمات خود نوشته بودند. یعنی گرفتن مجوز را می‌شود به کسی سپرد، اما تصمیم با خود دفتر موسیقی است.
• پخش جهانی: سرویس‌هایی مثل اسپاتیفای در ایران ارائه نمی‌شوند و گرفتن درآمد پخش از خارج برای هنرمند ساکن ایران به خاطر تحریم دشوار است. برای خیلی از آهنگسازها پخش جهانی بیشتر راه دیده شدن است تا درآمد.

حق آهنگساز را چه کسی حفظ می‌کند؟

قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان اثر موسیقی را تا پنجاه سال پس از مرگ پدیدآورنده حمایت می‌کند و نشر اثر دیگری به نام خود را جرم می‌داند. در عمل اما هنرمندان بارها گفته‌اند پخش آثارشان بدون اجازه انجام می‌شود و ایران عضو کنوانسیون جهانی حق مولف نیست. بهترین محافظ یک آهنگساز تازه‌کار قرارداد مکتوب با سفارش‌دهنده است: چه کسی صاحب اثر است، نام آهنگساز کجا می‌آید و اگر اثر دوباره استفاده شد، چه سهمی به او می‌رسد.