رشته صدابرداری: صدابرداری چیست، کجا آموزش ببینیم و بازار کار آن

صدابرداری یعنی ضبط، ویرایش، میکس و پخش صدا؛ صدای خواننده و ساز، دیالوگ فیلم، صدای مجری برنامه، پادکست یا صدای یک کنسرت. طبقه‌بندی شغلی آمریکا کار صدابردار را این‌طور تعریف می‌کند: راه‌اندازی و کار با تجهیزات برای ضبط، هم‌زمان‌سازی، میکس، ویرایش یا پخش صدا، از موسیقی و صدای انسان تا جلوه‌های صوتی، برای تئاتر، فیلم، تلویزیون، پادکست و رویدادها. همین طبقه‌بندی، مهندس میکس، مهندس مسترینگ و پرودوسر موسیقی را از عنوان‌های همین شغل می‌داند.

کارهای اصلی صدابردار این‌هاست: گفتگو با تهیه‌کننده و هنرمند برای رسیدن به صدای دلخواه، تنظیم بلندی و کیفیت صدا پشت میز صدا، ضبط، جدا کردن و ترکیب صداها در مرحله میکس، و راه‌اندازی و آزمایش تجهیزات پیش از ضبط یا اجرای زنده.

میکس و مسترینگ

میکس مرحله بعد از ضبط است: ترکیب ترک‌های جدا، مثل صدای خواننده، درام و گیتار، و تنظیم بلندی، جای هر صدا در فضا، اکولایزر، کمپرسور و افکت‌هایی مثل ریورب. مسترینگ مرحله آخر است: صیقل دادن کل میکس برای انتشار، با بهینه کردن بلندی، اکولایزر و یکدستی آن در همه دستگاه‌ها. یکی ترک‌ها را با هم جور می‌کند، دیگری کل اثر را برای شنونده آماده می‌کند.

جواب کوتاه: در کنکور ۱۴۰۵ نه. همه هفت دفترچه کنکور ۱۴۰۵، از هنر و ریاضی تا سوابق تحصیلی و دانشگاه آزاد، صفحه به صفحه گشته شد و هیچ رشته کاردانی یا کارشناسی با نام صدابرداری پیدا نشد؛ دانشگاه صدا و سیما هم در ۱۴۰۵ رشته‌ای با این نام نداشت و فقط تلویزیون و هنرهای دیجیتال، فیلمنامه‌نویسی، کارگردانی تلویزیون و مهندسی برق را با مصاحبه پذیرش می‌کرد.

راه‌های نزدیک دانشگاهی این‌هاست:

• موسیقی: در گروه هنر ۶۶۶ ظرفیت که ۱۳۱ تای آن با آزمون است؛ آهنگسازی ۱۹۳، نوازندگی موسیقی ایرانی ۳۴۱ و نوازندگی موسیقی جهانی ۱۳۲ ظرفیت. آزمون عملی در این رشته‌ها ضریب ۱۲ دارد.
• سینما و تلویزیون: سینما ۵۸۸ و تلویزیون و هنرهای دیجیتال ۳۶۸ ظرفیت؛ صدا بخشی از درس‌های این رشته‌هاست.
• مهندسی صدا در کارشناسی ارشد: گرایشی در مجموعه‌های مهندسی برق و مهندسی کامپیوتر، برای کسی که سمت فنی و پردازش صدا را می‌خواهد.
• هنرستان: در شاخه فنی و حرفه‌ای، رشته تولید برنامه‌های تلویزیونی در پایه دهم درس تصویربرداری و صدابرداری دارد.

پس بیشتر صدابردارهای ایران این کار را از راه دوره‌های تخصصی، کار در استودیو و تمرین زیاد یاد گرفته‌اند. مدرک دانشگاهی در این کار کمتر از گوش، نمونه‌کار و تسلط به نرم‌افزار اهمیت دارد؛ در آمریکا هم فقط ۲۰ درصد صدابرداران گفته‌اند کارشان مدرک کارشناسی می‌خواهد.

تنظیم موسیقی مرحله بعد از آهنگسازی است: چیدن سازها، جمله‌بندی اثر و انتخاب لحن نت‌ها. آهنگساز ملودی را می‌سازد؛ تنظیم‌کننده تصمیم می‌گیرد آن ملودی را کدام سازها، با چه ریتم و چه هارمونی بنوازند. فرهنگ موسیقی آکسفورد تنظیم را بازنویسی یک قطعه برای اجرایی غیر از آنچه برایش ساخته شده بود می‌داند؛ مثلا آهنگی که برای پیانو نوشته شده و برای ارکستر تنظیم می‌شود.

در بازار موسیقی ایران، تنظیم‌کننده اغلب همان کسی است که آهنگ را در استودیو یا روی کامپیوتر می‌سازد و کار پرودوسر را هم انجام می‌دهد. یک آکادمی آواز در تهران در مهر ۱۴۰۵ برای تنظیم‌کننده حرفه‌ای، حضوری یا غیرحضوری، ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود.

کار صدابرداری امروز در یک نرم‌افزار ضبط و میکس انجام می‌شود. Pro Tools استاندارد بیشتر استودیوهای حرفه‌ای و صدای فیلم است و طبقه‌بندی شغلی آمریکا هم آن را میان ابزارهای صدابردار نام برده است. Cubase میان آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان ایرانی رایج است و فنی و حرفه‌ای هم دوره آن را دارد. FL Studio برای بیت‌سازی و Logic Pro برای کاربران مک محبوب‌اند؛ ولی Logic از اپ‌استور فروخته می‌شود و فهرست رسمی اپل کشورهایی که اپ‌استور در آن‌ها فعال است، ایران را ندارد.

کنار نرم‌افزار، چند چیز دیگر هم لازم است: یک کارت صدا، یک هدفون و یک جفت اسپیکر مانیتور که صدا را بی‌رنگ و واقعی پخش کنند، و یک اتاق با آکوستیک قابل قبول. بسیاری از صدابردارها کار را با یک استودیوی خانگی کوچک شروع می‌کنند؛ ولی گوش، که با سال‌ها گوش دادن دقیق و مقایسه ساخته می‌شود، از هر تجهیزاتی مهم‌تر است.

دسته طراحی موسیقی و صدا یک سایت بزرگ کاریابی، به‌اضافه جستجوی صدابردار، میکس و تنظیم‌کننده، در مهر ۱۴۰۵، ۱۸۶ آگهی داشت؛ ولی بخش بزرگی از آن آگهی‌های یک شرکت دارویی با نام «میکس رپ» بود. فقط حدود ۱۱ آگهی واقعا کار صدا و موسیقی بودند: صدابردار یک ناشر کتاب صوتی با ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان، طراح صدا برای یک بازی موبایلی به‌صورت پروژه‌ای، طراح صدای فیلم با ابزارهای هوش مصنوعی با ۴۰ تا ۶۰ میلیون، تنظیم‌کننده موسیقی با ۵۰ تا ۶۰ میلیون، گوینده، دوبلور، ترانه‌سرا و نوازنده اجرای زنده در کافه با ۲۰ تا ۳۰ میلیون.

این عدد کوچک یعنی بازار کار صدا در ایران از راه آگهی کار نمی‌چرخد. بیشتر صدابردارها و پرودوسرها آزادکار هستند یا استودیوی خودشان را دارند و کار را از راه نمونه‌کار، معرفی و شبکه آشنایی پیدا می‌کنند. کتاب صوتی، پادکست، بازی، تبلیغات، دوبله و تولید محتوا برای یوتیوب و شبکه‌های اجتماعی، حوزه‌های تازه‌ای‌اند که به صدابردار نیاز دارند.

یک مسیر عملی

یک دوره صدابرداری استودیو یا میکس، کار به‌عنوان دستیار در یک استودیو، و ساختن نمونه‌کار از چند پروژه کوچک، مثل میکس آهنگ دوستان یا صداگذاری یک فیلم کوتاه. بعد از چند سال، تخصص در یک حوزه، مثل صدای فیلم، صدای زنده یا مسترینگ، کار پایدارتری می‌سازد.

انتشار رسمی موسیقی در ایران مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌خواهد. طبق آماری که در آذر ۱۴۰۴ منتشر شد، از اردیبهشت تا پایان مهر ۱۴۰۴ برای ۲٬۶۰۴ تک‌آهنگ درخواست مجوز شد که ۲٬۱۵۶ مجوز گرفتند و فقط ۱۰ مورد رد شدند. ۱۰۵ آلبوم مجوز گرفت و ۴٬۷۰۵ شعر و ترانه، که مجوز جدا دارند.

مدیر دفتر موسیقی در مرداد ۱۴۰۵ گفت بیش از ۹۹ درصد آثار از نظر موسیقایی ایرادی ندارند، به‌خصوص چون میکس و مسترینگ در استودیوها ایرادها را پیش از ارسال برطرف می‌کند. او مجوز را سند قانونی مالکیت اثر هم دانست. برای پرودوسر و صدابردار این یعنی کیفیت فنی کار، بخشی از مسیر رسمی انتشار است.

گزارش‌های معتبر حقوق، صدابرداران را در گروه مشاغل فیلم و سینما، کنار بازیگر، کارگردان، تصویربردار و تدوینگر، گزارش می‌کنند. میانه دریافتی ماهانه این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۳ میلیون تومان بود و نیمه میانی ۲۷ تا ۴۲ میلیون. این عدد مال کسانی است که حقوق ماهانه می‌گیرند؛ صدابردار و پرودوسر آزادکار درآمد پروژه‌ای دارد که ماه به ماه فرق می‌کند.

آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم در همین حدود بودند: صدابردار کتاب صوتی ۳۰ تا ۳۵، طراح صدای فیلم ۴۰ تا ۶۰ و تنظیم‌کننده موسیقی ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان. نوازنده اجرای زنده در کافه ۲۰ تا ۳۰ میلیون پیشنهاد گرفته بود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

نمونه‌کار قوی و نام شناخته‌شده بیشترین اثر را دارد؛ در این کار، مشتری بعدی از روی کار قبلی می‌آید. تخصص در حوزه‌هایی که متخصص کمتری دارند، مثل صدای فیلم، میکس دالبی اتمس یا طراحی صدای بازی، و داشتن استودیوی خودتان، درآمد را بالا می‌برد. تدریس هم برای بسیاری از صدابردارها و آهنگسازان یک درآمد کنار کار اصلی است.