آموزش میکس و مسترینگ: ترتیب یادگیری، هزینه دوره و درآمد مهندس میکس

طول دوره‌های میکس و مسترینگ از ۳۱ ساعت ویدیو تا ۴۰ ساعت کلاس گروهی و ۲۰۴ ساعت استاندارد فنی و حرفه‌ای است. دوره‌های هر سطح را آموزشگاه‌هایی که در راه تا کار ثبت شده‌اند ارائه می‌دهند و اگر در شهر شما آموزشگاهی این دوره‌ها را دارد، در فهرست زیر می‌بینید.

مهندس میکس از خواننده یا پرودیوسر چند ده فایل جدا می‌گیرد: صدای خواننده، هر ساز، درام، بیس و افکت‌ها، هر کدام روی یک ترک. کار او این است که از این ترک‌ها یک فایل استریو بسازد که روی هدفون، بلندگوی ماشین و گوشی درست شنیده شود؛ بعد همان فایل را برای انتشار آماده کند. مشتری او معمولا خواننده تازه‌کار، پرودیوسری که وقت میکس ندارد، گروه موسیقی یا تولیدکننده محتوای صوتی است.

میکس: تصمیم درباره رابطه صداها

در میکس، سوال‌ها درباره رابطه صداهاست: کدام صدا جلوتر باشد، هر ساز در چپ و راست کجا بنشیند، کدام فرکانس از گیتار کم شود تا صدای خواننده گم نشود، و چه مقدار ریورب صدا را در یک فضا بنشاند. خروجی میکس یک فایل استریو است که هنوز جا برای مرحله بعد دارد.

مسترینگ چیست؟

مسترینگ روی همان یک فایل کار می‌کند، نه روی ترک‌ها. مهندس مستر رنگ کلی صدا را کمی اصلاح می‌کند، بلندی نهایی را با لیمیتر تنظیم می‌کند، سقف پیک را کنترل می‌کند تا فایل در تبدیل به فرمت‌های فشرده خراب نشود، و در آلبوم، صدای آهنگ‌ها را کنار هم یکدست می‌کند. چون گوش کسی که هفته‌ها روی یک میکس کار کرده به ایرادهایش عادت می‌کند، خیلی از استودیوها مستر را به گوش دوم می‌سپارند.

میکس و مستر چیست از نگاه سفارش‌دهنده؟

در بازار ایران این دو کار بیشتر با هم فروخته می‌شوند و در آگهی‌ها «میکس و مستر» یک خدمت است. یک استودیوی تهران در مهر ۱۴۰۵ میکس و مستر یک آهنگ استاندارد را ۶ میلیون تومان قیمت گذاشته بود، با تحویل در ۳ تا ۵ روز کاری، فایل WAV و MP3 و دو مرحله اصلاح. استودیوی دیگری در ۵ آبان ۱۴۰۵ این دو را جدا قیمت داده بود: میکس هر آهنگ ۳ تا ۱۰ میلیون و مسترینگ هر آهنگ ۱٫۵ میلیون تومان.

پس چیزی که یک مهندس میکس می‌فروشد این‌هاست:

• فایل میکس شده: استریو، با جای خالی کافی برای مستر.
• فایل مستر: نسخه نهایی برای انتشار، معمولا WAV و یک نسخه MP3.
• مرحله‌های اصلاح: تعداد دفعه‌هایی که مشتری می‌تواند تغییر بخواهد؛ این عدد باید پیش از شروع در قرار نوشته شود.
• زمان تحویل: در فهرست‌های قیمت ۱۴۰۵ برای یک آهنگ چند روز کاری است، نه چند ساعت.

اسپاتیفای در راهنمای رسمی خود، که در آبان ۱۴۰۵ خواندیم، می‌گوید آهنگ‌ها را هنگام پخش به منفی ۱۴ LUFS می‌رساند و برای این اندازه‌گیری از استاندارد اتحادیه بین‌المللی مخابرات استفاده می‌کند. مستری که بلندتر باشد هنگام پخش کم می‌شود و مستری که آرام‌تر باشد زیاد می‌شود، با رعایت فضای خالی بالای پیک. مشترک پولی می‌تواند سطح پخش را عوض کند: «بلند» منفی ۱۱، «عادی» منفی ۱۴ و «آرام» منفی ۱۹ LUFS.

پیشنهاد همان راهنما برای مستر این است: بلندی یکپارچه حدود منفی ۱۴ LUFS و ترو پیک زیر منفی ۱ dBTP. اگر مستر از منفی ۱۴ بلندتر است، ترو پیک را زیر منفی ۲ dBTP نگه دارید، چون صدای بلندتر در تبدیل به فرمت فشرده زودتر خراب می‌شود. اپل موزیک هم قابلیتی به نام Sound Check دارد که بلندی هر آهنگ را اندازه می‌گیرد و در فایل ثبت می‌کند تا آهنگ‌ها در پخش پشت سر هم نزدیک به هم شنیده شوند.

برای تلویزیون عدد دیگری حاکم است: توصیه پخش اتحادیه پخش اروپا، نسخه ۲۰۲۳، سطح میانگین برنامه را منفی ۲۳ LUFS می‌خواهد و از ۲۰۱۴ خطای مجاز آن را مثبت و منفی ۰٫۵ واحد کرده است. اگر سفارش شما موسیقی یک برنامه یا فیلم است، از سفارش‌دهنده عدد بلندی تحویل را بپرسید. برای پلتفرم‌های پخش ایرانی عدد رسمی منتشرشده‌ای پیدا نکردیم؛ آنجا مقایسه با آهنگ‌های منتشرشده همان پلتفرم بهترین راهنماست.

نتیجه برای کار شما: بلندتر کردن مستر از این سطح‌ها آهنگ را در پخش بلندتر نمی‌کند، فقط دینامیک آن را از بین می‌برد. یک مهندس میکس باید بتواند این را با عدد و با مقایسه به مشتری نشان دهد.

اصول میکس در همه نرم‌افزارها یکی است: فیدر، پن، اکولایزر، کمپرسور، سند و اتوماسیون. فرق نرم‌افزارها در روش کار و در جایی است که بیشتر استفاده می‌شوند. برای شروع، نرم‌افزاری را انتخاب کنید که استاد یا دوره شما با آن درس می‌دهد؛ جابه‌جا شدن بعدی چند هفته وقت می‌گیرد، نه چند سال.

آموزش میکس و مسترینگ با اف ال استودیو

FL Studio میان بیت‌سازها و سبک‌های رپ و الکترونیک رایج است و میکسر آن برای هر کانال جای پلاگین و ارسال دارد. سازنده آن در صفحه نسخه‌ها، که مهر ۱۴۰۵ به‌روز شده بود، قیمت را «از ۹۹ دلار» و به‌روزرسانی‌ها را مادام‌العمر نوشته است. اگر بیت را خودتان در FL Studio می‌سازید، یاد گرفتن میکس در همان نرم‌افزار راه کوتاه‌تری است. دوره‌های فارسی میکس و مسترینگ با FL Studio بیشتر ویدیویی و آنلاین‌اند.

کیوبیس: نرم‌افزار بیشتر کلاس‌های تهران

کلاس‌های حضوری میکس که در آبان ۱۴۰۵ دیدیم بیشتر روی Cubase بنا شده‌اند: یک استودیوی تهران آموزش خصوصی‌اش را با Cubase برگزار می‌کند، یک دوره ویدیویی ۳۱ ساعته آشنایی با Cubase را پیش‌نیاز گذاشته و یک مجتمع آموزشی تهران دوره Cubase را ۷٫۹۸ میلیون و بسته Cubase و میکس و مسترینگ را ۲۲٫۱۸ میلیون تومان فروخته است. تنها آگهی استخدام تولید موسیقی پاپ که در ۵ آبان ۱۴۰۵ در سایت کاریابی دیدیم، تسلط بر یکی از Cubase، FL Studio، Logic Pro یا Ableton Live و دو سال سابقه خواسته بود.

Pro Tools: نرم‌افزار استودیوهای ضبط

Pro Tools در استودیوهای بزرگ ضبط و صدای فیلم رایج است و پایگاه شغلی آمریکا هم آن را در ابزارهای صدابردار نام برده است. اگر می‌خواهید در استودیوی ضبط یا صدای فیلم کار کنید، آشنایی با آن یک امتیاز است؛ برای میکس آهنگ در خانه لازم نیست.

اتاق و مانیتور، پیش از پلاگین

گوش شما فقط چیزی را می‌شنود که اتاق به آن می‌رساند. در یک اتاق کوچک و خالی، صدای بم در گوشه‌ها جمع می‌شود و بازتاب دیوارها تصویر استریو را به هم می‌ریزد؛ نتیجه میکسی است که در اتاق شما خوب است و بیرون نه. چند قاعده ساده بیشتر از یک پلاگین گران اثر دارد:

• مانیتورها و جای نشستن شما یک مثلث متساوی‌الاضلاع بسازند و توییترها هم‌قد گوش باشند.
• میز را وسط دیوار کوتاه‌تر بگذارید و مانیتورها را کمی از دیوار فاصله بدهید.
• جای اولین بازتاب روی دیوارهای کناری و سقف را با پنل جاذب بپوشانید و در گوشه‌ها تله بم بگذارید.
• اگر اتاق را نمی‌شود درست کرد، با یک هدفون استودیویی باز یا نیمه‌باز کار کنید و میکس را روی مانیتور، ماشین و گوشی چک کنید.

یک مجتمع آموزشی تهران دوره «اصول آکوستیک» را جدا با شهریه ۳٫۲۶ میلیون تومان برگزار می‌کند؛ برای کسی که می‌خواهد اتاق خودش را درست کند، از خرید مانیتور دوم ارزان‌تر است.

در جستجوها «برنامه میکس و مسترینگ با گوشی» و «نرم‌افزار میکس و مسترینگ اندروید» زیاد دیده می‌شود، چون خیلی‌ها اول گوشی دارند و بعد کامپیوتر. برنامه‌هایی مثل FL Studio Mobile و Cubasis روی اندروید و iOS نصب می‌شوند و ترک، اکولایزر، کمپرسور و ریورب دارند. پروژه FL Studio Mobile را می‌شود بعدا روی نسخه کامپیوتری باز کرد و ادامه داد.

با گوشی چه چیزی را می‌شود یاد گرفت

• بالانس و پن چند ترک ساده و شنیدن اثر هر تغییر.
• اکولایزر و کمپرسور پایه روی صدای خودتان یا یک ساز.
• ساختن دمو و ضبط ایده، که بعدا روی کامپیوتر میکس می‌شود.

کجا گوشی کم می‌آورد

• صفحه کوچک کار با ده‌ها ترک و اتوماسیون را کند می‌کند.
• پردازنده و پلاگین‌ها محدودند و بسیاری از ابزارهای حرفه‌ای نسخه گوشی ندارند.
• گوش دادن با هدفون معمولی یا بلندگوی گوشی، بم و فضا را درست نشان نمی‌دهد.

پس گوشی برای شروع و تمرین خوب است، نه برای سفارش پولی. مشتری‌ای که برای میکس آهنگش ۳ تا ۱۰ میلیون تومان می‌دهد، فایل WAV با کیفیت انتشار و چند مرحله اصلاح می‌خواهد. یک کاربرد مهم گوشی اما همیشه می‌ماند: آخرین چک هر میکس. بخش بزرگی از شنونده‌ها آهنگ را با گوشی گوش می‌دهند و میکسی که آنجا خوب نیست، کار تمام‌شده‌ای نیست.

میکس کارهای مذهبی بازار جدای خودش را دارد. استودیوهایی هستند که فقط آهنگسازی، تنظیم و میکس موسیقی مذهبی انجام می‌دهند و در ۵ آبان ۱۴۰۵ در سایت آگهی محلی ۸ آگهی خدمات موسیقی در تهران، مشهد، اصفهان و قم ساخت یا میکس مداحی، سرود و نماهنگ مذهبی را جدا نام برده بودند؛ یکی از استودیوهای قم ضبط مداحی روی صدای سینه‌زنی، طبل و سنج را هم انجام می‌دهد. اصول همان اصول میکس است، ولی وزن تصمیم‌ها فرق می‌کند.

چه چیزی در میکس مداحی مهم‌تر است

• فهم کلمه‌ها: متن در مداحی و نوحه اصل کار است. صدای مداح باید جلو و روشن باشد و هیچ سازی روی کلمه‌ها ننشیند.
• ریورب بلند، ولی کنترل‌شده: فضای بزرگ بخشی از صدای این سبک است. اگر ریورب زیاد شود، کلمه‌ها در هم می‌روند؛ آن را روی سند بگذارید و بم آن را ببرید.
• صدای جمع و سینه‌زنی: ضبط‌های زنده در هیئت با سروصدا، صدای بلندگو و همهمه همراه است. پاک کردن نویز و جدا کردن صدای اصلی از صدای جمع، مهارت جدایی است.
• دینامیک صدای مداح: فاصله زمزمه و فریاد در یک اجرا زیاد است؛ کمپرسور و اتوماسیون باید آن را یکدست کنند بدون اینکه حس اجرا از بین برود.

زمان‌بندی این بازار

سفارش کارهای مذهبی پیش از محرم و صفر، فاطمیه و ماه رمضان بیشتر می‌شود و معمولا زمان تحویل کوتاه است. کسی که در این سبک کار می‌کند، باید پیش از این ماه‌ها نمونه‌کار آماده داشته باشد و بتواند در چند روز تحویل بدهد. در دوره‌های عمومی معمولا درس جدایی برای این سبک نیست؛ بهترین تمرین، میکس دوباره چند اجرای ضبط‌شده و مقایسه با کارهای منتشرشده است.

مهندس میکس بیشتر برای هر آهنگ پول می‌گیرد، نه برای هر ماه. پس درآمد او را باید با قیمت هر سفارش و تعداد سفارش‌ها سنجید.

بازار سفارش در آبان ۱۴۰۵

در ۵ آبان ۱۴۰۵ در سایت آگهی محلی، در هشت شهر بزرگ، ۱۱۳ آگهی خدمات موسیقی میکس و مستر را در فهرست کارهای خود داشتند: ۴۹ در تهران، ۱۹ در مشهد، ۱۸ در کرج، ۱۵ در اصفهان، ۶ در قم، ۵ در شیراز و یکی در تبریز؛ در اهواز آگهی‌ای پیدا نشد. فقط ۵۹ آگهی میکس یا مستر را در عنوان آورده بودند و بقیه استودیوهایی بودند که آهنگسازی، تنظیم و ضبط را با هم می‌فروشند. ۳۲ آگهی دیگر هم آموزش میکس و مسترینگ بود.

قیمتی که این آگهی‌ها برای میکس و مستر یک آهنگ نوشته بودند، از ۵۰۰ هزار تومان برای رپ و ۱٫۵ میلیون برای پاپ در یک استودیوی تهران (۳۰ مهر ۱۴۰۵) تا ۲ تا ۵ میلیون در اصفهان (۱۸ مهر، بسته به تعداد استم‌ها) و شیراز (۲ آبان) بود. استودیوهای دیگر تهران ۸۰۰ هزار تومان، «از ۲ میلیون» و «۱٫۵ تا ۳ میلیون بسته به نوع موزیک» نوشته بودند. قیمت آگهی‌ها پایین‌تر از استودیوهایی است که فهرست قیمت منتشر می‌کنند؛ بخشی از این فاصله، فاصله کار تازه‌کار و حرفه‌ای است.

در سایت کاریابی وضع فرق می‌کند. در ۵ آبان ۱۴۰۵ جستجوی «میکس» ۸۴ آگهی داشت، ولی هیچ‌کدام برای مهندس میکس نبود: بیشتر آن‌ها آگهی «میکس رپ» شرکت‌های دارویی و تدوینگر ویدیو بودند. فقط دو آگهی به موسیقی مربوط بود، هر دو در تهران و برای آهنگساز و تنظیم‌کننده‌ای که میکس هم بلد باشد؛ یکی از آن‌ها ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان در ماه پیشنهاد داده بود. جستجوی «صدابردار» هم یک آگهی تمام‌وقت صدابرداری در تهران با حقوق ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان داشت. در بخش استخدام سایت آگهی محلی هم، با جستجوی «صدابردار» و «میکس» در همان هشت شهر، ۱۷ آگهی بود و هیچ‌کدام برای مهندس میکس نبود؛ نزدیک‌ترین‌ها سه آگهی صدابردار فیلم و تئاتر در تهران با دستمزد روزانه یا توافقی، یک فراخوان کارآموز استودیو موسیقی بدون بیمه و یک شرکت صدابرداری و نورپردازی با حداقل ۱۷ میلیون تومان در ماه بودند. یعنی این کار بیشتر آزاد و سفارشی است، نه استخدامی.

حساب ما

با قیمت ۶ میلیون برای هر آهنگ، حداقل حقوق قانونی ۱۴۰۵ با حدود ۴ آهنگ در ماه به دست می‌آید؛ با قیمت ۳ میلیون، حدود ۷ آهنگ. با قیمت‌های پایین آگهی‌ها، یعنی ۱ تا ۲ میلیون، همین درآمد ۱۱ تا ۲۲ آهنگ در ماه می‌خواهد. این حساب هزینه نرم‌افزار، پلاگین، اتاق و اینترنت را کم نکرده است و ماه‌هایی که سفارش کم است را هم در نظر نمی‌گیرد.

حقوق ماهانه، وقتی استخدام باشید

گزارش‌های معتبر حقوق برای مهندس میکس گروه جدایی ندارند. نزدیک‌ترین گروه، مشاغل فیلم و سینماست که صدابرداران هم در آن هستند: میانه دریافتی این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۳ میلیون تومان خالص بود و نیمه میانی ۲۷ تا ۴۲ میلیون؛ شاغلان همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۸ میلیون تومان درخواست کرده بودند. این عددها مال کسانی است که حقوق ماهانه می‌گیرند و برای مقایسه آمده‌اند.

چه چیزی قیمت هر آهنگ را بالا می‌برد

• تعداد ترک‌ها و ساز زنده؛ یک استودیو این دو را کنار سبک و طول آهنگ عامل اصلی قیمت نوشته است.
• نمونه‌کار شنیده‌شده و نام خواننده‌هایی که با شما کار کرده‌اند.
• فروش بسته: ضبط، میکس و مستر با هم؛ یک استودیوی تهران بسته ۲ ساعت ضبط با میکس و مستر پاپ را ۱۰ میلیون تومان فروخته است.
• اتاق آکوستیک و تجهیزات خودتان، که ضبط ساعتی را هم ممکن می‌کند؛ همان استودیو هر ساعت ضبط را ۱٫۵ میلیون تومان نوشته است.