رشته گردشگری: کنکور، بازار کار و درآمد

رشته گردشگری در دانشگاه کارشناسی‌ای است با نام کوتاه «گردشگری». در دفترچه‌های کنکور ۱۴۰۵ این رشته در فهرست رشته‌های گروه علوم انسانی آمده بود، ولی فقط مال داوطلب انسانی نیست: هر کدرشته با آزمون برای گروه‌های ریاضی، تجربی و انسانی ظرفیت جدا داشت. این رشته بیشتر به کار در آژانس مسافرتی، شرکت تور و راهنمایی گردشگران می‌رسد.

رشته مدیریت گردشگری و هتلداری

کارشناسی‌ای با نام مدیریت گردشگری یا مدیریت جهانگردی در دفترچه‌های ۱۴۰۵ نبود و کاردانی گردشگری هم نبود. مدیریت جهانگردی رشته کارشناسی ارشد است و فقط دانشگاه آزاد در آن دانشجو می‌گیرد. رشته هتلداری هم جداست: کارشناسی و کاردانی خودش را دارد و بیشتر به کار در هتل و رستوران می‌رسد.

رشته گردشگری در دبیرستان و هنرستان

دبیرستان نظری، یعنی ریاضی، تجربی و انسانی، رشته گردشگری ندارد. در هنرستان، شاخه کاردانش رشته‌ای به نام «راهنمای گردشگری» دارد که برای پایه دهم تا دوازدهم کتاب دارد؛ رشته هتلداری هم در همین شاخه است. انتخاب رشته هنرستان در پایان پایه نهم انجام می‌شود.

اگر هدف دانشگاه است، دیپلم نظری راه محکم‌تری است: در کدهایی که رشته گردشگری را صرفا با سوابق تحصیلی می‌گیرند، معدل دیپلم ریاضی، تجربی و انسانی صد درصد اثر دارد و معدل دیپلم کاردانش و فنی ۵۱٫۴ درصد. کارت راهنمای گردشگری هم حداقل مدرک کارشناسی می‌خواهد، پس دیپلم هنرستان به‌تنهایی به این کارت نمی‌رسد.

در ۱۴ مهر ۱۴۰۵ همه آگهی‌های فعال دسته راهنمای تور و مهماندار یک سایت بزرگ کاریابی، به‌علاوه آگهی‌هایی که کلمه‌های آژانس مسافرتی، کارشناس تور، کارشناس ویزا، فروش بلیت، کارشناس گردشگری، مدیر فنی بند یا رزرواسیون داشتند، خوانده شد: ۲۷۲ آگهی. ۱۰۹ آگهی واقعا برای کار در آژانس یا شرکت تور بود: فروش تور، بلیت و هتل ۵۸ آگهی، رزرو و صدور بلیت ۱۹، ویزا ۱۲، کارمند عمومی آژانس ۱۰، طراحی و اجرای تور ۵ و مدیر فنی بند الف و ب ۵ آگهی. حدود ۴۵ آگهی حسابداری، فناوری اطلاعات و بازاریابی در شرکت‌های سفر، ۲۸ آگهی پذیرش و خدمات هتل و ۱۳ آگهی مشاوره مهاجرت و تحصیل هم بود که در این عددها نیامده‌اند.

آژانس‌ها چه کسی را می‌خواستند؟

• جا: ۷۹ آگهی، یعنی ۷۲٪، در تهران؛ بعد خراسان رضوی ۱۱، فارس ۸ و البرز ۴ آگهی.
• جنسیت: ۶۲ آگهی تفاوتی قائل نبودند، ۳۰ آگهی فقط خانم و ۱۵ آگهی ترجیحا خانم می‌خواستند؛ فقط ۲ آگهی فقط آقا.
• مدرک: فقط ۱۴ آگهی رشته نوشته بودند، بیشتر مدیریت و بازرگانی و مدیریت توریسم و هتلداری. آژانس‌ها بیشتر مهارت فروش و سابقه می‌خواستند تا مدرک گردشگری.
• مهارت: زبان انگلیسی در ۳۰ آگهی و کار با سامانه‌های رزرو بلیت مثل آمادئوس، سیبر و نیرا در ۱۳ آگهی آمده بود.
• سابقه: ۵۳ آگهی سابقه خواسته بودند و میانه سابقه‌ای که عدد داشت ۲ سال بود.
• پورسانت: ۲۳ آگهی، یعنی ۲۱٪، کنار حقوق پورسانت فروش داشتند.
• نوع همکاری: ۱۰۳ آگهی، یعنی ۹۴٪، تمام‌وقت بود.

بازار سفر در ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

این بازار به حال سفر بستگی دارد و در این دو سال بارها لرزید. انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی در تیر ۱۴۰۴ گفت پس از جنگ خرداد، فروش بلیت ۵۴ درصد و تقاضای تور ۹۰ درصد کم شده و آژانس‌ها در یک ماه بیش از ۲ هزار میلیارد تومان زیان دیده‌اند. همین انجمن در اردیبهشت ۱۴۰۵ زیان آژانس‌ها در جنگ ۴۰ روزه را ۵ هزار میلیارد تومان اعلام کرد. سفرهای زیارتی پایدارتر بوده است: در اربعین ۱۴۰۴ حدود ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار ایرانی به عراق رفتند. در همان سال ۱۴۰۵ هم سهمیه حج از حدود ۸۶ هزار و ۷۰۰ زائر برنامه‌ریزی‌شده به ۳۰ هزار و ۶۷۲ نفر رسید.

کارشناسی گردشگری در کنکور ۱۴۰۵، ۳٬۱۰۳ صندلی داشت و ۸۲ درصد آن، یعنی ۲٬۵۳۷ صندلی، صرفا با سوابق تحصیلی بود. راه‌های ورود این‌هاست:

• با آزمون، ۵۶۶ صندلی در ۱۷ دانشگاه: هر دانشگاه برای سه گروه ظرفیت جدا داشت و در مجموع انسانی ۳۳۴، تجربی ۱۷۱ و ریاضی ۶۱ صندلی بود. بیشترین ظرفیت‌ها: غیرانتفاعی علم و فرهنگ تهران ۵۰، محقق اردبیلی ۴۰ و دانشگاه مازندران در نوشهر ۴۰؛ علامه طباطبایی ۲۵ و دانشگاه تهران ۲۰ صندلی.
• صرفا با سوابق تحصیلی، ۲٬۵۳۷ صندلی در ۸۴ کدرشته: پیام نور ۱٬۹۴۰، غیرانتفاعی‌ها ۴۸۵ و دانشگاه‌های دولتی ۱۱۰ صندلی. معدل دیپلم ریاضی، تجربی و انسانی صد درصد اثر دارد و دیپلم کاردانش و فنی ۵۱٫۴ درصد.
• دانشگاه آزاد، ۱۳ واحد: صرفا با سوابق تحصیلی، با کد رشته ۲۱۵۹۲؛ ظرفیت واحدها چاپ نشده بود.
• کاردانی: کاردانی هتلداری هست، ولی کاردانی گردشگری در دفترچه‌های سراسری و آزاد ۱۴۰۵ نیامده بود.
• کارشناسی ارشد: مدیریت جهانگردی فقط در دانشگاه آزاد، با گرایش‌های بازاریابی جهانگردی و برنامه‌ریزی توسعه جهانگردی؛ ارشد جغرافیا، علوم اجتماعی و کارآفرینی هم گرایش‌های گردشگری دارند.

همه کدها برای آقایان و خانم‌ها مشترک بود، جز دانشگاه شیراز که برای هر کدام کد جدا داشت. دفترچه انتخاب رشته رتبه قبولی ندارد و رتبه هر سال فرق می‌کند.

آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ تصویر روشن‌تری از درآمد کار در آژانس می‌دهند. از ۱۰۹ آگهی، ۴۷ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۲۵ و ۴۰ میلیون تومان در ماه بود: فروش ۲۵ تا ۴۰ میلیون (۲۶ آگهی)، ویزا ۲۷٫۵ تا ۳۷٫۵ (۶ آگهی)، رزرو و صدور بلیت ۳۵ تا ۶۵ (۶ آگهی) و کارمند عمومی آژانس ۲۰ تا ۳۵ (۵ آگهی). ۲۳ آگهی هم کنار حقوق پورسانت فروش داشتند. انجمن صنفی آژانس‌ها در تیر ۱۴۰۴ برای حساب زیان آژانس‌ها، میانگین حقوق کارکنانشان را ۲۵ میلیون تومان در نظر گرفته بود.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای کارکنان آژانس گروه جداگانه‌ای ندارند. نزدیک‌ترین گروه، راهنمای تور و مهماندار است که ۲۹ نفر را دربرمی‌گیرد و راهنمای تور و مهماندار هواپیما را با هم حساب می‌کند: میانه حقوق دریافتی خالص آن‌ها در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۸ میلیون تومان بود و نیمی بین ۲۴ تا ۳۹ میلیون می‌گرفتند؛ همین افراد برای ۱۴۰۵، ۳۷ میلیون درخواست کرده بودند. عدد آگهی، پیشنهاد اول کارفرماست و حقوق نهایی ممکن است کمتر یا بیشتر شود.

آژانس مسافرتی در قانون «دفتر خدمات مسافرتی» نام دارد و بر پایه قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی (۱۳۷۰) و آیین‌نامه دفاتر خدمات مسافرتی، سیاحتی، جهانگردی و زیارتی (۱۳۸۰) کار می‌کند. این آیین‌نامه در ۱۴۰۳ اصلاح شد و متن اصلاح‌شده پیدا نشد؛ شرط‌های زیر از متن ۱۳۸۰ است و ممکن است جزئیاتش تغییر کرده باشد. وزارت گردشگری گفته است در این اصلاح، شرط مدیر فنی حفظ شد.

سه مجوز: بند الف، ب و پ

• بند الف: فروش بلیت هواپیما؛ مجوزش را سازمان هواپیمایی کشوری می‌دهد.
• بند ب: تور داخلی و خارجی، ویزا و خدمات گردشگری، حضوری یا آنلاین؛ با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی.
• بند پ: تورهای زیارتی؛ با سازمان حج و زیارت.

یک دفتر می‌تواند یک، دو یا هر سه مجوز را داشته باشد. درخواست مجوز در درگاه ملی مجوزهای کشور ثبت می‌شود.

شرط‌های آیین‌نامه

• موسس: مدرک کارشناسی، حداقل ۲۵ سال سن و ۳ سال سابقه کار مرتبط. از ۱۳۹۶ شرط سابقه برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های گردشگری برداشته شده است.
• دفتر: ۴۰ تا ۷۰ متر مربع با کاربری تجاری یا اداری، با سند یا اجاره‌نامه.
• مدیر فنی: همان شرط‌های موسس، به‌علاوه تسلط به یک زبان خارجی و گواهی دوره خدمات مسافرتی. مدیر فنی باید تمام‌وقت در دفتر باشد و نمی‌تواند مدیر فنی بیش از یک دفتر باشد؛ اگر خود موسس این شرط‌ها را داشته باشد، می‌تواند مدیر فنی دفتر خودش باشد.
• تضمین: برای بند ب، تضمین بانکی ۵۰ میلیون تومانی.
• اعتبار: پروانه دفاتر سیاحتی و جهانگردی از ۱۴۰۱ سه‌ساله صادر می‌شود.

در خلاصه‌ای که از شرط‌های درگاه مجوزها برای بند الف منتشر شده، حداقل سن ۳۰ سال و ۳ سال سابقه فروش بلیت هواپیما آمده است. کار آژانس بدون مجوز تخلف است: جریمه آن از ۱۴۰۳، ۱۰۹ تا ۲۱۸ میلیون تومان است، همراه با تعطیلی دائم محل.

آژانس‌ها در ۱۴۰۵ چقدر فعال‌اند؟

حدود ۶ هزار آژانس در کشور مجوز دارند. رئیس انجمن صنفی آژانس‌های استان تهران در مرداد ۱۴۰۵ گفت شاید فقط حدود یک‌ششم آن‌ها واقعا فعال باشند و خرید و فروش ارزان مجوز آژانس رایج شده است. پیش از گرفتن مجوز تازه، این وضع بازار را هم حساب کن. دوره فنی و حرفه‌ای «مدیر دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی» ۱۴۵ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن در آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵، ۱۲٫۴ میلیون تومان است؛ اینکه این گواهی برای مدیر فنی پذیرفته شود، در متن رسمی‌ای پیدا نشد.

راهنمای گردشگری یا تورلیدر در راه تا کار گروه شغلی جداگانه‌ای است، ولی خیلی از کسانی که رشته گردشگری را انتخاب می‌کنند به همین کار فکر می‌کنند. کارت راهنمای گردشگری را وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بر پایه آیین‌نامه راهنمایان گردشگری (۱۳۹۴) می‌دهد، در سه نوع: داخلی، بین‌المللی و تخصصی، مثل طبیعت‌گردی، سلامت یا زیارت.

• حداقل ۲۲ سال سن و حداقل مدرک کارشناسی
• مصاحبه عمومی و اختصاصی، دوره تخصصی راهنمایان، آزمون و مدرک پایان دوره
• تسلط به یک زبان خارجی برای راهنمای بین‌المللی
• فارغ‌التحصیلان رشته‌های گردشگری از گذراندن دوره معاف‌اند، ولی باید در آزمون قبول شوند

کارت اول یک سال اعتبار دارد و بعد با دوره بازآموزی در دوره‌های سه‌ساله تمدید می‌شود. راهنما فقط برای آژانس‌ها و شرکت‌های مجاز کار می‌کند. این آیین‌نامه هم در ۱۴۰۳ در بخش سلامت جسمانی و مدرک مرتبط اصلاح شد و متن تازه پیدا نشد.

بازار این کار در ۱۴۰۴ بسیار سخت بود: جامعه راهنمایان گردشگری ایران در بهمن ۱۴۰۴ گفت حدود ۱۴ هزار کارت در کشور صادر شده و بیش از ۹۹ درصد راهنمایان در آن زمان بیکار بودند. دوره فنی و حرفه‌ای «راهنمای عمومی گردشگری» ۳۳۰ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن در آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵، ۷٫۶ میلیون تومان؛ دوره راهنمای گردشگری به زبان خارجی ۲۰۰ ساعت و ۱۷٫۱ میلیون تومان. گواهی این دوره‌ها خودش کارت راهنما نیست.