تور لیدری: کارت راهنمای گردشگری، هزینه دوره و بازار کار

راهنمای گردشگری کسی است که گروهی از مسافران را در طول تور همراهی می‌کند، درباره جاها توضیح می‌دهد و برنامه سفر را اجرا می‌کند. «تورلیدر» اسمی است که آژانس‌ها و آموزشگاه‌ها به کار می‌برند؛ در آیین‌نامه راهنمایان گردشگری که هیئت وزیران در آذر ۱۳۹۴ تصویب کرد و دستورالعمل اجرایی آن، فقط «راهنمای گردشگری» آمده است.

کارت تور لیدری چند نوع است؟

• داخلی: برای تور گردشگران ایرانی در داخل کشور.
• بین‌المللی: برای تور ورودی گردشگران خارجی و تورهای خروجی؛ زبان خارجی می‌خواهد.
• تخصصی: فقط به کسی داده می‌شود که کارت داخلی یا بین‌المللی دارد.

«فرهنگی» و «طبیعت‌گردی» اسم دوره‌هاست، نه نوع کارت. برای «سرپرست تور» یا «تورگردان» هم کارتی با این اسم نیست.

تور لیدر در یک تور چه می‌کند؟

تور لیدر کسی است که کارت رسمی راهنما را دارد و اجرای تور را سرپرستی می‌کند: از هماهنگی برنامه روزانه و توضیح درباره جاها تا رسیدگی به مشکل‌های پیش‌بینی‌نشده در راه. طبق آنچه آموزشگاه‌های مجاز نوشته‌اند، آژانس باید در هر تور، بسته به تعداد مسافران، دست‌کم یک راهنمای دارای کارت معتبر همراه گروه بفرستد.

دوره‌های این کار هم یکی نیست. کنار دوره فرهنگی (ایرانگردی و جهانگردی) و طبیعت‌گردی، دوره‌های تخصصی مثل راهنمای کوهستان و زمین‌گردشگری هم برگزار می‌شود. در برنامه ۱۴۰۵ یکی از آموزشگاه‌ها، دوره راهنمای گردشگران داخلی پیش‌نیاز دوره بین‌المللی، راهنمای کوهستان، دوچرخه‌سواری و پرنده‌نگری است.

هزینه را آموزشگاه‌ها اعلام می‌کنند و عددها با هم فرق دارد. نمونه‌هایی که خود آموزشگاه‌ها برای ۱۴۰۵ نوشته‌اند:

• دوره ۴۵۰ ساعته، حدود ۱۰ ماه؛ «هزینه مصوب وزارت» را ۱۹ میلیون تومان نوشته است.
• دوره راهنمای گردشگران داخلی، ۷ ماه با ۹ سفر آموزشی: ۲۷ میلیون تومان.
• دوره داخلی ۱۳ میلیون و دوره طبیعت‌گردی ۱۲ میلیون تومان در آموزشگاهی دیگر.

بیشتر آموزشگاه‌ها پرداخت قسطی دارند و برای پرداخت یکجا تخفیف می‌دهند؛ مثلا ۲٫۷ میلیون تومان روی دوره ۲۷ میلیونی، یا ۱۴٫۵ میلیون تومان نقد و ۱۶ میلیون در ۴ قسط روی دوره ۱۹ میلیونی. دوره ۴۵۰ ساعته آنلاین هر هفته چهارشنبه ۱۴ تا ۲۰ و پنج‌شنبه ۹ تا ۱۸ کلاس دارد. طبق اعلام آموزشگاه‌ها، مدرک دوره حضوری و مجازی فرقی ندارد.

برای ثبت‌نام در بیشتر دوره‌ها محدودیت سنی نیست؛ فقط دوره راهنمای گردشگری کودک ۲۲ تا ۵۵ سال و دوره تخصصی دوچرخه‌سواری ۲۰ تا ۴۰ سال را می‌پذیرد. خود کارت حداقل ۲۲ سال می‌خواهد.

فنی و حرفه‌ای هم استاندارد «راهنمای عمومی گردشگری» ۳۳۰ ساعت با سقف شهریه ۷٫۶ میلیون تومان، «راهنمای طبیعت‌گردی» ۳۸۰ ساعت با ۸٫۶۸ میلیون تومان، «راهنمای محلی بومی» ۱۲۰ ساعت با ۵٫۵۷ میلیون و «راهنمای گردشگری به زبان خارجی» ۲۰۰ ساعت با ۱۷٫۱۴ میلیون تومان در تهران دارد؛ ولی گواهی آن جای دوره و آزمون وزارت میراث را نمی‌گیرد و خودش کارت راهنما نیست.

در یک سایت بزرگ کاریابی، از ۱۷۹ آگهی که با کلمه‌هایی مثل تور لیدر و راهنمای گردشگری پیدا شد، هیچ‌کدام برای راهنما نبود؛ بیشترشان فروشنده تور و کانتر آژانس بودند. در متن ۱۰۴ آگهی آژانس و گردشگری هم کارت راهنما خواسته نشده بود. راهنما معمولا تور به تور با آژانس همکاری می‌کند و کار را از راه آشنایی و سابقه می‌گیرد. در همان آگهی‌های آژانس، ۱۶ آگهی زبان خارجی خواسته بودند، ۱۳ آگهی از تور خروجی حرف زده بودند و فقط یک آگهی از تور ورودی.

• طبق آمار رسمی، ۷٬۳۹۹٬۵۰۳ گردشگر خارجی در ۱۴۰۳ و ۶٬۲۰۵٬۷۵۲ نفر در ۱۴۰۴ وارد ایران شدند؛ عراق با ۳٫۶۷ میلیون نفر اول بود. در بهار ۱۴۰۵ این عدد ۹۲۸٬۷۴۶ نفر بود، ۵۱٫۵٪ کمتر از بهار ۱۴۰۴.
• جامعه راهنمایان گردشگری در بهمن ۱۴۰۴ گفت حدود ۱۴ هزار کارت در کشور صادر شده و در آن زمان بیش از ۹۹٪ راهنمایان بی‌کار بودند.

این آمار گردشگر خارجی را چطور بخوانیم؟

این عددها ورود از مرزهای هوایی، زمینی، ریلی و دریایی است و هدف سفر را جدا نمی‌کند؛ زیارت، تجارت، درمان و دیدار خانوادگی هم در آن هست. در ۱۴۰۴، ۴٫۶۳ میلیون نفر از مرز زمینی و ۱٫۵۶ میلیون نفر از راه هوایی وارد شدند. بعد از عراق، افغانستان با ۷۱۸ هزار و ترکیه با ۴۰۷ هزار نفر بیشترین ورودی را داشتند. یعنی سهم گردشگر فرهنگی که راهنمای بین‌المللی می‌خواهد، از این عدد کل خیلی کمتر است.

روند خود سال ۱۴۰۴ هم یکنواخت نبود: در فروردین ۱۴۰۴ ورودی‌ها ۴۸٫۵ درصد بیشتر از سال قبل بود، بعد از جنگ دوازده‌روزه خرداد افت کرد، در مهر کمی برگشت و با ناآرامی‌های دی و جنگ اسفند دوباره پایین آمد. در همین سال خروج مسافر از کشور حدود ۱۴ میلیون نفر بود، فقط ۳٫۱ درصد کمتر از ۱۴۰۳. با این عددها، تور داخلی و خروجی برای کسی که تازه شروع می‌کند پایه پایدارتری از تور ورودی است.

طبق آیین‌نامه، راهنما تور را خودش برگزار نمی‌کند و فقط برای آژانس‌ها و شرکت‌هایی کار می‌کند که مجوز وزارت میراث دارند. قرض دادن کارت ممنوع است و در طول تور، لباس فرم و کارت باید همراه راهنما باشد. رابطه کاری راهنما تابع قانون کار و تامین اجتماعی است.

حداقل دستمزد روزانه راهنما را کانون و جامعه انجمن‌های حرفه‌ای راهنمایان گردشگری هر سال بر پایه ماده ۴۱ قانون کار اعلام می‌کند؛ نرخ‌نامه ۱۴۰۵ در خرداد منتشر شد. بالاتر از این حداقل، دستمزد به برنامه تور، ساعت کار، سختی کار و زبان بستگی دارد و راهنما و آژانس درباره‌اش توافق می‌کنند. همان نرخ‌نامه از کمبود راهنمای مسلط به بعضی زبان‌های خاص نوشته است.

اعتبار کارت، تخلف و تمدید

طبق آیین‌نامه، اولین کارت ۱ سال اعتبار دارد و بعد، اگر عملکرد راهنما تایید شود و دوره بازآموزی را بگذراند، در دوره‌های ۳ ساله تمدید می‌شود. در عمل و طبق آنچه جامعه راهنمایان تهران نوشته، کارت زبان فارسی ۳ ساله و کارت زبان‌های دیگر ۱ ساله صادر می‌شود. تمدید از راه درگاه ملی مجوزها و سامانه وزارتخانه انجام می‌شود.

برای تخلف، کمیته نظارت به ترتیب تذکر کتبی، اخطار و تعلیق ۱ تا ۳ ماهه می‌دهد و آخرین مرحله ابطال کارت است. راهنما می‌تواند تا ۱۵ روز بعد از ابلاغ رای به کمیسیون عالی نظارت اعتراض کند. در مقابل، راهنمای دارای کارت معتبر از پرداخت ورودیه موزه‌ها و اماکن تاریخی، فرهنگی و طبیعی معاف است.

قانون بیمه راهنمایان گردشگری در ۱۳۹۸ تصویب شد؛ شرایط امروز اجرای آن پیدا نشد.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ راهنمایان تور را با مهمانداران در یک گروه کوچک گزارش می‌کنند. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۸ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۴ تا ۳۹ میلیون می‌گرفتند؛ در شهرهای دیگر ۲۴ میلیون. ۱۰ درصد کمتر از ۲۰ میلیون و ۱۰ درصد بیشتر از ۴۹ میلیون گرفته بودند. همین گروه در تهران برای ۱۴۰۵ میانه ۳۷ میلیون درخواست کرده بودند و نیمی بین ۳۱ تا ۵۵ میلیون.

این گروه فقط ۲۹ پاسخ‌دهنده دارد و مهمانداران هواپیما را هم در بر می‌گیرد؛ پس این عددها را تخمینی کلی بدان، نه درآمد معمول یک تور لیدر.

برای راهنمایی که تور به تور کار می‌کند، درآمد ماهانه به تعداد روزهای تور بستگی دارد، نه حقوق ثابت. فصل‌های سفر و وضع گردشگری ورودی این عدد را بالا و پایین می‌برد.

راهنمای طبیعت‌گردی تور کویر، کوه، جنگل و دریا را می‌برد. دوره طبیعت‌گردی یکی از دوره‌های آموزشگاه‌های مجاز است و دیپلمه‌ای که مهارت ویژه‌ای در این کار دارد می‌تواند با نظر کمیسیون فنی در آن پذیرفته شود. در یکی از آموزشگاه‌ها، توان بدنی برای این کار از جنسیت مهم‌تر دانسته شده است.

در دانشگاه، رشته «طبیعت‌گردی (اکوتوریسم، ژئوتوریسم)» در کنکور ارشد هست؛ کارشناسی به این اسم نیست.