رشته انرژی های تجدید پذیر: کجا خوانده می‌شود، انرژی خورشیدی و بادی در ایران و بازار کار

انرژی‌های تجدیدپذیر از منبع‌هایی می‌آیند که تمام نمی‌شوند یا زود دوباره ساخته می‌شوند: خورشید، باد، آب، زمین‌گرمایی و زیست‌توده. در برابر آن‌ها سوخت‌های فسیلی مثل گاز و نفت قرار دارند که محدودند و آلاینده. در شغل‌های این گروه، دو منبع اصلی خورشید و باد هستند.

انرژی بادی چیست؟

توربین بادی انرژی جنبشی باد را با پره‌ها به چرخش و با ژنراتور به برق تبدیل می‌کند. توربین‌ها در جاهایی نصب می‌شوند که باد پیوسته و قوی دارند و چند توربین با هم یک نیروگاه بادی یا مزرعه بادی می‌سازند. مهندس انرژی بادی جای مناسب را با داده‌های باد پیدا می‌کند، تولید را برآورد می‌کند و ساخت و بهره‌برداری را مدیریت می‌کند.

در خورشیدی هم کار مهندس طراحی نیروگاه است: انتخاب زمین یا سقف، چیدمان پنل‌ها، اندازه اینورتر و کابل، برآورد تولید سالانه با نرم‌افزارهایی مثل PVsyst و سنجیدن اقتصادی بودن پروژه. نصب پنل روی پشت‌بام کار نصاب است که صفحه گروه خودش را دارد.

در دانشگاه چه درس‌هایی خوانده می‌شود؟

پایه این رشته ترمودینامیک، انتقال حرارت، مکانیک سیالات و مدارهای الکتریکی است. در گرایش تجدیدپذیر، تبدیل انرژی خورشیدی و بادی، ذخیره‌سازی انرژی، اتصال نیروگاه به شبکه و اقتصاد انرژی اضافه می‌شود. یعنی این رشته ترکیبی از مکانیک، برق و اقتصاد است و کسی که فقط به یکی از این سه علاقه دارد، شاید در مهندسی برق یا مکانیک راحت‌تر باشد و بعد در ارشد به تجدیدپذیر بیاید.

یعنی کسی که از دبیرستان رشته انرژی های تجدید پذیر را در نظر دارد، بهتر است کارشناسی مهندسی انرژی، برق یا مکانیک بخواند و در ارشد به رشته تجدیدپذیر برود. در فهرست فنی و حرفه‌ای تهران ۱۴۰۵ هم دوره‌ای برای طراحی نیروگاه خورشیدی یا توربین بادی پیدا نکردیم؛ تنها ردیف خورشیدی، نصاب و تعمیرکار آبگرمکن خورشیدی با ۱۳۰ ساعت است.

طبق آمار ساتبا، در پایان فروردین ۱۴۰۵ ظرفیت تجدیدپذیر کشور ۴٬۶۰۱ مگاوات بود: خورشیدی ۴٬۰۶۸ مگاوات یعنی ۸۸٫۴ درصد، بادی ۳۷۱٫۶ مگاوات یعنی ۸٫۱ درصد و بقیه برق‌آبی کوچک. این ظرفیت تا ۵ مرداد ۱۴۰۵ به حدود ۵٬۵۰۰ مگاوات رسید. هدف تا پایان ۱۴۰۵، ۱۲ هزار مگاوات است و برنامه دولت ۳۰ هزار مگاوات، شامل ۲۵ هزار مگاوات خورشیدی و ۵ هزار مگاوات بادی.

ولی سهم واقعی در تولید برق هنوز بسیار کم است: در شش ماه اول ۱۴۰۴ تجدیدپذیرها فقط ۰٫۹ درصد برق کشور را تولید کردند. دلیلش این است که ظرفیت بیشتر در ماه‌های اخیر اضافه شده و خورشید فقط ساعت‌های روز برق می‌دهد.

انرژی بادی در ایران عقب مانده است

رئیس ساتبا در ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ ظرفیت بادی کشور را کمتر از ۴۰۰ مگاوات گفت و در ۱۴۰۴ هیچ نیروگاه بادی تازه‌ای اضافه نشد. نیروگاه بینالود ۲۸٫۲ مگاوات است و از ۶۰۰ مگاوات برنامه‌ریزی‌شده میل نادر فقط ۵۰ مگاوات ساخته شده است. توربین بادی تجهیزات گران و وارداتی می‌خواهد و تحریم ساخت آن را سخت‌تر از خورشیدی کرده است. برای همین بازار کار مهندس بادی در ایران کوچک‌تر از خورشیدی است.

تقریبا همه آگهی‌ها خورشیدی بودند و آگهی مشخصی برای انرژی بادی پیدا نکردیم؛ همان چیزی که وضع ظرفیت بادی کشور نشان می‌دهد. ۷۴ آگهی از ۹۳ آگهی کار پروژه، سایت یا کارگاه داشتند و ۴۱ آگهی در تهران بود. در متن آگهی‌ها، ۲۲ آگهی اتوکد یا ETAP، ۱۹ آگهی زبان انگلیسی، ۱۶ آگهی PVsyst، ۱۳ آگهی آشنایی با ساتبا و مجوزها و ۹ آگهی امکان‌سنجی اقتصادی خواسته بودند.

کارفرماها بیشتر پیمانکاران ساخت نیروگاه، شرکت‌های مشاور و شرکت‌های بهره‌برداری بودند. آشنایی با زبان انگلیسی هم مزیت روشنی است، چون مستندات تجهیزات و نرم‌افزارهای طراحی انگلیسی‌اند و پروژه‌های بزرگ گاهی با تامین‌کننده خارجی کار می‌کنند.

۵۷ آگهی فقط آقا می‌خواستند، چون بیشتر کار در سایت‌های نیروگاه بیرون از شهر است. برای مهندس جوان، شروع از نظارت سایت یا دفتر فنی یک پیمانکار نیروگاه خورشیدی رایج‌ترین راه است.

گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر و سازمان بین‌المللی کار نشان می‌دهد در ۲۰۲۴ حدود ۱۶٫۶ میلیون نفر در دنیا در این حوزه کار می‌کردند: حدود ۷٫۲ میلیون در خورشیدی فتوولتائیک، ۲٫۳ میلیون در برق‌آبی و ۱٫۹ میلیون در بادی. آژانس بین‌المللی انرژی هم پیش‌بینی می‌کند ظرفیت تازه تجدیدپذیر از حدود ۶۸۵ گیگاوات در ۲۰۲۴ به حدود ۸۹۰ گیگاوات در ۲۰۳۰ برسد و حدود ۸۰ درصد رشد تا ۲۰۳۰ خورشیدی باشد.

تقسیم این شغل‌ها هم یکنواخت نیست: چین با حدود ۷٫۳ میلیون شغل، حدود ۴۴ درصد کل کارهای تجدیدپذیر دنیا را دارد، چون بیشتر پنل‌ها و بخش بزرگی از توربین‌ها همان‌جا ساخته می‌شوند. برای ایران هم که بیشتر تجهیزاتش وارداتی است، شغل‌های طراحی، نصب، بهره‌برداری و توسعه پروژه بیشتر از شغل‌های ساخت تجهیزات است.

این عددها نشان می‌دهد مهارت طراحی و بهره‌برداری نیروگاه خورشیدی یک مهارت جهانی است. ولی مهاجرت کاری در این حوزه بیشتر برای مهندسان با سابقه و زبان قوی است و مدرک یا دوره به‌تنهایی راه کار در خارج نیست.

گزارش‌های معتبر حقوق، مهندسی انرژی را یک گروه آورده‌اند. کارشناسان این گروه در سراسر کشور در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۱ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۶ تا ۴۰ میلیون.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند: ۲۶ آگهی از ۹۳ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان بود؛ آگهی‌های خورشیدی ۴۲٫۵ تا ۷۰ میلیون و مهندسی انرژی عمومی ۳۲٫۵ تا ۴۲٫۵ میلیون. کار در سایت‌های دور از شهر معمولا با حق ماموریت و اقامت همراه است.