بازار کار مهندسی شیمی: شغل‌ها، صنعت پتروشیمی، کنکور ۱۴۰۵ و درآمد

انجمن مهندسان شیمی آمریکا مهندسی شیمی را حرفه‌ای تعریف می‌کند که دانش ریاضی، شیمی و دیگر علوم طبیعی را با قضاوت به کار می‌گیرد تا راه‌های اقتصادی برای استفاده از مواد و انرژی پیدا کند. به زبان ساده، شیمیدان در آزمایشگاه یک واکنش را پیدا می‌کند و مهندس شیمی کاری می‌کند که همان واکنش در کارخانه، روزی صدها تن، ایمن و با هزینه معقول انجام شود.

محصول کار مهندس شیمی همه‌جا هست: بنزین و گازوئیل، پلاستیک و لاستیک، کود و سم، شوینده و رنگ، سیمان، کاغذ و دارو. طبقه‌بندی شغلی آمریکا کار مهندس شیمی را طراحی تجهیزات کارخانه و طراحی فرایند ساخت این محصولات می‌داند و از کارهای اصلی‌اش این‌ها را نام می‌برد: نوشتن روش‌های ایمنی برای کسانی که کنار واکنش‌ها کار می‌کنند، رفع اشکال فرایند، تحلیل داده تولید و پیدا کردن راه بهتر کردن کارایی دستگاه‌ها.

مهندسی فرایند، پایپینگ و بهره‌برداری

این گروه سه شاخه دارد. مهندس فرایند موازنه جرم و انرژی را حساب می‌کند، با نرم‌افزارهای شبیه‌سازی مثل Aspen HYSYS واحد را مدل می‌کند و اندازه تجهیزات را تعیین می‌کند. مهندس پایپینگ مسیر لوله‌هایی را که تجهیزات را به هم وصل می‌کنند طراحی می‌کند، جنس لوله را انتخاب می‌کند و تنش آن را می‌سنجد. مهندس بهره‌برداری در خود پالایشگاه یا پتروشیمی، شیفت‌های تولید را اداره می‌کند، واحد را راه‌اندازی و خاموش می‌کند و نگذارد تولید از برنامه یا از مرز ایمنی بیرون برود.

رشته مهندسی شیمی در کارشناسی یک رشته است و گرایش ندارد. گرایش‌ها در کارشناسی ارشد می‌آیند: ۱۴ گرایش، از جمله طراحی فرایند، فرایندهای جداسازی، فراوری و انتقال گاز و صنایع پتروشیمی.

همه آگهی‌های دسته نفت، گاز و پتروشیمی یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، ۲۴۵ آگهی بود. ۱۱۹ آگهی که عنوانشان به شیمی، فرایند، پایپینگ یا بهره‌برداری مربوط بود یکی‌یکی خوانده شد و ۱۱۲ آگهی ماند: ۴۲ آگهی فرایند، ۳۴ آگهی مهندس شیمی بدون شاخه مشخص، ۱۵ آگهی کنترل کیفیت و آزمایشگاه، ۸ آگهی پایپینگ، ۷ آگهی تولید و تحقیق و توسعه و ۶ آگهی بهره‌برداری.

از ۱۰۹ آگهی که رشته نوشته بودند، ۸۷ آگهی مهندسی شیمی، ۲۳ آگهی مهندسی نفت، ۲۱ آگهی شیمی محض و ۱۶ آگهی مهندسی مکانیک را پذیرفته بودند. ۵۸ آگهی سابقه کار خواسته بودند و ۱۳ آگهی از کار در سایت یا شیفت گفته بودند. ۶۵ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۳۱ آگهی فقط آقا و ۵ آگهی فقط خانم می‌خواستند؛ کار سایت و شیفت در مناطق نفتی بیشتر آقایان را می‌خواهد و کار آزمایشگاه و کنترل کیفیت برای خانم‌ها بازتر است.

طبق گفته مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی در اردیبهشت ۱۴۰۴، ظرفیت تولید پتروشیمی ایران در ۱۴۰۳ حدود ۹۷ میلیون تن بود و ۷۵٫۲ میلیون تن محصول تولید شد. صادرات ۲۹٫۲ میلیون تن به ارزش حدود ۱۳ میلیارد دلار بود. برنامه ۱۴۰۴ رسیدن ظرفیت اسمی به ۱۰۵ میلیون تن بود، ولی آمار نهایی آن سال را پیدا نکردیم. یکی از معاونان وزیر نفت در مرداد ۱۴۰۳ از حدود ۸۰ مجتمع پتروشیمی فعال گفته بود. شرکت ملی پالایش و پخش هم ۱۰ پالایشگاه با ظرفیت حدود ۲٫۴ میلیون بشکه در روز را اداره می‌کند.

این صنعت در فروردین ۱۴۰۵ ضربه خورد. حمله‌ها به مجتمع‌های تامین آب، برق و بخار ماهشهر و عسلویه رسید و به گفته یک مدیر پیشین برنامه‌ریزی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، تولید بیش از ۵۰ مجتمع مستقیم متوقف شد. مدیرعامل یک هلدینگ بزرگ پتروشیمی در خرداد ۱۴۰۵ گفت حدود ۸۹ درصد واحدهایی که از مدار خارج شده بودند به تولید برگشته‌اند. تعمیر و راه‌اندازی دوباره همین واحدها، خودش کار زیادی برای مهندسان فرایند و بهره‌برداری ساخته است.

یک نکته مهم برای کسی که این رشته را انتخاب می‌کند: مهندسی شیمی فقط پتروشیمی نیست. در آگهی‌هایی که خواندیم، ۴۳ آگهی از ۱۱۲ آگهی از کارخانه‌های تولیدی بیرون از صنعت نفت بودند: شوینده و آرایشی، رنگ و رزین، کود، پلیمر، آنزیم، تصفیه آب و فاضلاب. وقتی پروژه‌های نفتی کند می‌شوند، این کارخانه‌ها هنوز به مهندس شیمی نیاز دارند.

گزارش‌های معتبر حقوق، مهندسان شیمی و نفت و گاز را در یک گروه گزارش می‌کنند. میانه دریافتی ماهانه کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۱ میلیون تومان بود و نیمه میانی آن‌ها ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۶ و نیمه میانی ۳۶ تا ۵۶ میلیون تومان است.

عجیب است ولی در این گروه شهرهای کوچک در بالای جدول بیشتر می‌دهند: نیمه میانی دریافتی کارشناسان در شهرهای کوچک ۲۳ تا ۴۵ میلیون بود و میانه ۳۴ میلیون. دلیل محتمل این است که پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها در عسلویه، ماهشهر و شهرهای صنعتی‌اند و کار در سایت و شیفت معمولا با اضافه‌کار و مزایای بیشتری همراه است.

در ۴۰ آگهی که بازه حقوق داشتند، میانه پیشنهاد ۴۰ تا ۵۵ میلیون تومان بود. مهندسان فرایند ۴۰ تا ۶۰، کنترل کیفیت و آزمایشگاه ۳۰ تا ۴۰ و چهار آگهی پایپینگ ۶۵ تا ۸۵ میلیون پیشنهاد گرفته بودند. سه آگهی مدیر که بازه داشتند، ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون نوشته بودند.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟

کار در سایت و شیفت، سابقه در پروژه‌های طراحی بزرگ و تسلط به نرم‌افزارهای تخصصی، مثل HYSYS برای فرایند یا E3D و Caesar II برای پایپینگ، بیشترین اثر را دارد. مهندسی که چند سال در بهره‌برداری بوده و بعد به طراحی فرایند رفته، یا برعکس، هر دو طرف کار را می‌شناسد و در شرکت‌های مهندسی جای بهتری پیدا می‌کند.

مهندسی شیمی یک رشته سراسری گروه ریاضی است و در کنکور ۱۴۰۵، ۱۴۴ کد و ۴٬۰۹۰ ظرفیت داشت. ۹۴ کد با ۲٬۴۸۶ ظرفیت با آزمون بود که ۲٬۱۵۰ ظرفیت آن روزانه دانشگاه‌های دولتی بود. بزرگ‌ترین ظرفیت‌های با آزمون دانشگاه سهند با ۸۴ نفر و دانشگاه تهران و شریف هر کدام با ۸۰ نفر بودند. ۵۰ کد با ۱٬۶۰۴ ظرفیت هم با سوابق تحصیلی پذیرش داشت: پیام نور ۷۲۰، موسسه‌های غیرانتفاعی ۳۹۰ و دوره مجازی دانشگاه سهند ۱۲۰ ظرفیت. دانشگاه آزاد هم این رشته را در حدود ۷۰ واحد با سوابق تحصیلی دارد.

دانشگاه صنعت نفت در آبادان و اهواز هر کدام ۳۰ ظرفیت مهندسی شیمی با آزمون داشت، برای خانم و آقا و با خوابگاه. در دفترچه ۱۴۰۵ برای این کدها تعهد استخدام یا بورسیه ننوشته بود. چهار کد بورسیه شرکتی با مصاحبه هم در دانشگاه نوشیروانی بابل و دانشگاه مازندران بود که دانشجو را برای کارخانه‌های همان منطقه می‌گیرند.

کسی که بیشتر به پلاستیک و لاستیک علاقه دارد، مهندسی پلیمر را هم ببیند و کسی که به مخزن و چاه علاقه دارد، مهندسی نفت را. در کارشناسی ارشد، مجموعه مهندسی شیمی ۱۴ گرایش دارد و سنگین‌ترین درس آن انتقال جرم و عملیات واحد با ضریب ۴ است.

مجوز کار لازم است؟

مهندسی شیمی جزو هفت رشته نظام مهندسی ساختمان نیست و پروانه نظام مهندسی برای آن صادر نمی‌شود. یعنی ورود به کار به مدرک، سابقه و مهارت بستگی دارد، نه به پروانه. در کارخانه‌های شیمیایی، آرایشی و غذایی، سمت مسئول فنی شرط‌های خودش را دارد که هر سازمان صادرکننده مجوز آن را تعیین می‌کند.

فنی و حرفه‌ای تهران در فهرست ۱۴۰۵ دوره‌ای برای Aspen HYSYS، PDMS، SP3D یا طراح پایپینگ ندارد و این نرم‌افزارها را بیشتر باید در دوره‌های تخصصی بازار یا در کار یاد گرفت. چند دوره نزدیک در فهرست هست: تحلیل تنش لوله با Caesar II، ۶۰ ساعت و حدود ۱۲٫۷ میلیون تومان؛ بازرسی مخازن تحت فشار، ۱۲۰ ساعت و ۲۲٫۲۳ میلیون؛ «افسر HSE در پروژه‌های نفتی»، ۱۳۰ ساعت و ۱۵٫۸۱ میلیون؛ و بازرسی مبتنی بر ریسک، ۱۰۰ ساعت و ۱۲٫۵۳ میلیون تومان.

برای دانشجو، بهترین سرمایه کارآموزی تابستانی در یک پالایشگاه، پتروشیمی یا کارخانه است. کسی که هم HYSYS بلد است و هم یک بار یک واحد واقعی را از نزدیک دیده، در مصاحبه حرف خیلی بیشتری برای گفتن دارد. پروژه پایانی کارشناسی هم اگر روی یک مسئله واقعی صنعت باشد، خودش نمونه کار است.