مهندس پتروشیمی: شیفت و اتاق کنترل، آزمون‌های استخدامی و حقوق

ترتیب را عوض نکنید. تا نقشه واحد را روی زمین دنبال نکرده باشید، صفحه DCS فقط چند عدد و رنگ است، و تا یک راه‌اندازی را از نزدیک ندیده باشید، شبیه‌سازی کمک زیادی نمی‌کند. بیشتر این مهارت‌ها در خود مجتمع و کنار نوبت‌کار ارشد یاد گرفته می‌شود؛ دوره بیرونی پیش از استخدام برای این است که در مصاحبه و ماه اول دست خالی نباشید.

در فهرست استانداردهای آموزش فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵ استانداردی با نام اپراتور پالایشگاه یا پتروشیمی دیده نشد. رشته کاردانی «فنی عملیات پتروشیمی» در فهرست رشته‌های کنکور ۱۴۰۵ آمده بود، اما ردیف ظرفیتی برای آن پیدا نشد. پس مسیر رایج همان مدرک دانشگاهی، کارآموزی صنعتی و دوره‌های کوتاه تخصصی است.

دو چیز را از همان ابتدا جدی بگیرید: انگلیسی فنی، چون دستورالعمل‌ها و برگه‌های اطلاعات تجهیزات بیشتر انگلیسی است، و دانش ایمنی فرایند. آگهی کارشناس ایمنی فرایند در عسلویه، مهر ۱۴۰۵، مدرک دانشگاه پیام نور، علمی کاربردی و غیرانتفاعی تابناک را نپذیرفته بود و نرم‌افزارهای تحلیل پیامد و توانایی HAZOP و HAZID می‌خواست.

وقتی کسی می‌گوید «مهندس پتروشیمی است»، معمولا منظورش مهندسی است که در یک مجتمع پتروشیمی یا پالایشگاه، در واحد بهره‌برداری کار می‌کند. بهره‌برداری یعنی همان بخشی که بعد از ساخت و راه‌اندازی، واحد را می‌گرداند: خوراک وارد می‌شود، کوره و راکتور و برج تقطیر کار می‌کنند و محصول با کیفیت تعریف‌شده به مخزن می‌رود. این کار هیچ‌وقت تعطیل نمی‌شود، برای همین بیشتر آدم‌های بهره‌برداری نوبت‌کارند.

پالایشگاه نفت خام یا میعانات گازی را به بنزین، گازوئیل، نفت سفید و فراورده‌های دیگر جدا می‌کند. پتروشیمی از گاز، اتان یا نفتا مواد اولیه‌ای مثل اتیلن، متانول، آمونیاک و پلیمرها می‌سازد. ابزار کار در هر دو یکی است: برج، مبدل حرارتی، کمپرسور، پمپ، راکتور و سامانه کنترل. به همین دلیل کسی که در یکی تجربه گرفته، در دیگری هم پذیرفته می‌شود.

کدام مدرک به این کار می‌رسد؟

مهندسی پتروشیمی اسم رایج یک رشته کارشناسی نیست. بیشتر مهندس‌های بهره‌برداری مهندسی شیمی خوانده‌اند و بعد از آن مهندسی نفت و مهندسی پلیمر. در کارشناسی ارشد مهندسی شیمی ۱۴۰۵ گرایشی به نام «صنایع پتروشیمی» هست. آگهی «اپراتور بهره‌برداری پتروشیمی» در بندر امام خمینی، فعال در ۳ آبان ۱۴۰۵، مدرک مهندسی شیمی، نفت، مکانیک و برق را پذیرفته بود و آگهی «سرشیفت واحد تقطیر» یک پالایشگاه کوچک در مشهد، مهندسی شیمی یا نفت را با یک سال سابقه و آشنایی با اتاق کنترل می‌خواست.

کارش در آگهی‌ها چطور نوشته شده است؟

• نظارت بر فرایند تولید و اطمینان از کار درست واحد، از آگهی «مهندس شیمی» یک مجتمع پلیمری در ماهشهر.
• پایش شاخص‌های تولید، کنترل و بهینه‌کردن فرایند و رفع مشکلات عملیاتی، از آگهی یک شرکت نفت و گاز در عسلویه.
• مدیریت تقطیر، برش‌گیری و اختلاط فراورده، موازنه مواد و کنترل موجودی و پرت تولید، از آگهی یک پالایشگاه در یزد.
• پیدا کردن گلوگاه تولید، تحلیل انحراف فرایند از مقدار طراحی و پیشنهاد راه‌حل برای بالا بردن راندمان.

این صفحه درباره همین آدم شیفت و واحد است. طراحی فرایند در دفتر مهندسی یک شغل جداست و مهندس نفت در میدان و سرچاه هم کار دیگری می‌کند؛ برای تصویر کلی رشته و صنعت، صفحه بازار کار مهندسی شیمی را ببینید.

ماده ۵۵ قانون کار کار نوبتی را کاری می‌داند که در طول ماه گردش دارد و نوبت‌های آن در صبح، عصر یا شب می‌افتد. واحد بهره‌برداری دقیقا همین است: چند گروه، معمولا با نام‌هایی مثل A و B و C و D، پشت سر هم واحد را تحویل می‌گیرند و تحویل می‌دهند.

قانون برای نوبت‌کار چه گفته است؟

• ماده ۵۶: اگر نوبت‌ها فقط صبح و عصر باشد ۱۰ درصد، اگر صبح و عصر و شب باشد ۱۵ درصد و اگر صبح و شب یا عصر و شب باشد ۲۲٫۵ درصد علاوه بر مزد، به عنوان حق نوبت‌کاری پرداخت می‌شود.
• ماده ۵۷: در کار نوبتی ساعت کار روزانه می‌تواند از ۸ ساعت و ساعت هفتگی از ۴۴ ساعت بیشتر شود، اما جمع ساعت کار در چهار هفته پشت سر هم نباید از ۱۷۶ ساعت بیشتر شود.
• ماده ۵۸: ۳۵ درصد اضافه برای هر ساعت کار شب فقط به کارگر غیرنوبتی می‌رسد. پس نوبت‌کار هم حق شیفت و هم شب‌کاری جداگانه نمی‌گیرد.

یک مثال فرضی برای فهم درصدها: اگر مزد ماهانه کسی ۲۰ میلیون تومان باشد، ۲۲٫۵ درصد آن ۴٫۵ میلیون تومان است. شرکت‌ها مبنای محاسبه، اضافه‌کار ساعت‌های بیش از سقف و پاداش تولید را در قرارداد یا آیین‌نامه داخلی خود می‌نویسند؛ پیش از امضا همین بندها را بخوانید.

چرخه کار در عمل چه شکلی است؟

الگوی ثابت سراسری منتشر نشده است و هر مجتمع برنامه خودش را دارد. یک نمونه ثبت‌شده: اردیبهشت ۱۳۹۹ کارکنان بهره‌برداری، ایمنی، آتش‌نشانی و حراست پتروشیمی دماوند در عسلویه به یک خبرگزاری گفتند که یک هفته روزکار، یک هفته شب‌کار و یک هفته استراحت دارند و مدیریت می‌خواهد آن را به چهار روز روزکار، چهار شب شب‌کار و چهار روز استراحت تغییر دهد. هفته استراحت برای کسی که خانواده‌اش در شهر دیگری است، یعنی سفر رفت و برگشت.

همه شرکت‌ها هم این‌طور نیستند. در فراخوان مهر ۱۴۰۵ شرکت‌های تابعه گروه باختر برای محل خدمت جاسک صریح نوشته شده بود که پذیرفته‌شده‌ها ساکن و شاغل دائم می‌شوند و این شرکت‌ها طرح اقماری ندارند. فراخوان پالایش نفت تبریز در همان ماه هم کار را به دو شکل روزکار و نوبت‌کار تقسیم کرده بود.

تحویل شیفت

مهم‌ترین ربع‌ساعت هر نوبت، تحویل است: وضعیت تولید، رخدادهای شیفت قبل، تجهیزاتی که در تعمیر است و کارهای نیمه‌کاره باید کامل گفته و نوشته شود، همراه با این‌که در نوبت بعد چه کسی حاضر است و چه جابه‌جایی‌ای تایید شده. بیشتر حادثه‌های صنعتی بزرگ دنیا جایی رخ داده‌اند که یک نکته در همین تحویل گم شده بود.

برای این شمارش ۲٬۴۷۱ آگهی را با جست‌وجوی «بهره‌برداری»، «پتروشیمی»، «پالایشگاه»، «مهندس شیفت»، «اتاق کنترل» و دسته مهندسی شیمی و نفت جمع کردیم. ۶۴ آگهی در پنج شهر صنعتی جنوب بود و ۴۶ تای آن‌ها از شرکت‌های نفت، گاز و پتروشیمی. بیشترشان کار تعمیرات و ابزار دقیق و مکانیک بود (۱۸ آگهی)، بعد کارهای پشتیبانی مثل منابع انسانی، بازرگانی، مالی، شبکه و کنترل پروژه (۱۶ آگهی)، بعد بهره‌برداری و تولید (۶ آگهی)، ایمنی و محیط زیست (۴ آگهی) و آزمایشگاه (۲ آگهی).

شش آگهی بهره‌برداری چه می‌خواستند؟

• هر ۶ آگهی فقط آقا می‌خواستند و کارت پایان خدمت را شرط کرده بودند. سقف سن بین ۴۰ تا ۵۰ سال بود.
• در هر ۶ آگهی وام، بیمه درمان تکمیلی و ناهار جزو مزایا بود و در ۵ آگهی پاداش هم آمده بود. هیچ‌کدام عدد حقوق ننوشته بودند.
• دو آگهی سابقه سنگین می‌خواستند: مدیر راه‌اندازی در عسلویه با دست‌کم ۱۰ سال و سرپرست تولید در ماهشهر با دست‌کم ۱۰ سال سابقه راه‌اندازی و تولید در صنایع شیمیایی و پتروشیمی.
• آگهی مهندس پلیمر در عسلویه بومی استان بوشهر با دست‌کم ۵ سال سابقه می‌خواست و نوشته بود بومی بودن در محل خدمت الزامی است.

این عددها یک نکته را روشن می‌کند: مجتمع‌های جنوب کار بهره‌برداری را کمتر در سایت‌های کاریابی آگهی می‌کنند. بیشتر جذب این بخش از راه آزمون خود شرکت، فراخوان پیمانکار تامین نیرو یا معرفی داخلی انجام می‌شود و آنچه در سایت‌ها می‌ماند، کار تعمیرات و پشتیبانی است.

آگهی‌های محلی: کارجو زیاد، کارفرما کم

در همان روز در یک سایت آگهی محلی، آگهی‌های شغلی عسلویه، کنگان، جم، بوشهر، ماهشهر، بندر امام، بندرعباس و اهواز را با جست‌وجوی «پتروشیمی»، «پالایشگاه» و «اپراتور» گشتیم: ۱۷۱ آگهی. فقط ۱۲ آگهی از پتروشیمی یا پالایشگاه نام برده بود و ۱۰ تای آن‌ها آگهی کارجو بود، نه کارفرما. ۶ کارجو، از جمله یک دارنده لیسانس مهندسی و یک کارشناس ابزار دقیق با ۹ سال سابقه در پارس جنوبی، نوشته بودند به هر کس آن‌ها را در شرکتی جا بیندازد «شیرینی» یا «حق‌الزحمه» می‌دهند و یکی رقم «حداقل ۵۰۰ میلیون» را آورده بود. هیچ آگهی کارفرمایی برای مهندس یا اپراتور بهره‌برداری پیدا نشد.

پول دادن به واسطه برای استخدام نه راه رسمی است و نه تضمینی دارد. استخدام مستقیم یا پیمانکاری مجتمع‌ها با آگهی و آزمون و مصاحبه انجام می‌شود و هزینه ثبت‌نام آزمون، اگر باشد، فقط در سامانه‌ای پرداخت می‌شود که خود اطلاعیه رسمی معرفی کرده است.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ مهندسی شیمی و مهندسی نفت و گاز را در یک گروه می‌شمارند. همین گروه کار مهندس بهره‌برداری را هم در بر می‌گیرد، پس عددهای زیر برای این شغل نزدیک‌ترین عدد منتشرشده است، نه عدد یک شغل دیگر. همه عددها خالص و ماهانه‌اند. دریافتی یعنی آنچه پاسخ‌دهنده‌ها در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و درخواستی یعنی آنچه برای ۱۴۰۵ انتظار داشته‌اند.

• کارشناس در شهرهای بزرگ: میانه دریافتی ۲۵ میلیون تومان و نیمه میانی ۲۰ تا ۳۶ میلیون؛ میانه درخواستی ۳۷ میلیون.
• کارشناس ارشد در شهرهای بزرگ: میانه دریافتی ۳۶ میلیون و نیمه میانی ۲۵ تا ۴۲ میلیون؛ میانه درخواستی ۴۹ میلیون، یعنی ۳۷ درصد بیشتر از دریافتی.
• مدیر در شهرهای بزرگ: میانه دریافتی ۵۰ میلیون و نیمه میانی ۳۸ تا ۵۸ میلیون؛ میانه درخواستی ۷۲ میلیون، یعنی ۴۵ درصد بیشتر.
• کارشناس در شهرهای کوچک: میانه دریافتی ۳۴ میلیون و نیمه میانی ۲۳ تا ۴۵ میلیون؛ میانه درخواستی ۴۸ میلیون.

یک نکته در این عددها دیده می‌شود: کارشناس در شهرهای کوچک بیشتر از کارشناس در شهرهای بزرگ گرفته است. بخش بزرگی از مجتمع‌ها و پالایشگاه‌ها در همین شهرهای کوچک و دور از مرکز استان‌اند و حق شیفت، سختی محل و مزایای سایت در دریافتی آن‌ها نشسته است. اطمینان آماری عددهای کارشناس ارشد و مدیر در شهرهای بزرگ متوسط اعلام شده است، پس آن‌ها را بازه ببینید، نه عدد دقیق.

چه چیزی حقوق را جابه‌جا می‌کند؟ نوبت‌کار بودن یا روزکار بودن، استخدام مستقیم یا از راه پیمانکار، قدمت و اندازه مجتمع، سابقه در اتاق کنترل و راه‌اندازی، و این‌که به جایگاه سرپرست شیفت رسیده باشید یا نه. آگهی‌های بهره‌برداری جنوب در مهر و آبان ۱۴۰۵ هیچ عدد حقوقی ننوشته بودند، پس عدد پیشنهادی آگهی برای این شغل در دست نیست.

هیچ گزارش معتبر حقوقی عسلویه، کنگان یا ماهشهر را جدا حساب نکرده است. نزدیک‌ترین عدد، کارشناس مهندسی شیمی و نفت و گاز در شهرهای کوچک است: میانه دریافتی ۳۴ میلیون تومان خالص در پایان ۱۴۰۴ و درخواستی ۴۸ میلیون برای ۱۴۰۵. از ۴۶ آگهی نفت و گاز و پتروشیمی در شهرهای صنعتی جنوب در ۳ آبان ۱۴۰۵ فقط ۶ آگهی بازه حقوق نوشته بودند و هیچ‌کدام بهره‌برداری نبود؛ برای مثال کارشناس آزمایشگاه در بوشهر ۲۳ تا ۳۳ میلیون و رئیس ایمنی و بهداشت و محیط زیست در عسلویه ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان در ماه.

پس در عسلویه عدد را باید از خود قرارداد بیرون کشید. دو پیشنهاد با یک رقم پایه می‌توانند در عمل خیلی متفاوت باشند. این پرسش‌ها را پیش از امضا بپرسید:

• طرف قرارداد کیست؟ خود مجتمع یا شرکت پیمانکار تامین نیرو. در فراخوان‌های ۱۴۰۵ هر دو شکل دیده شد و مزایا و امنیت شغلی این دو یکی نیست.
• الگوی شیفت چیست؟ روزکار، نوبت‌کار صبح و عصر، یا نوبت‌کار با شب. درصد حق نوبت‌کاری ۱۰، ۱۵ یا ۲۲٫۵ درصد به همین بستگی دارد.
• ساعت‌های بیش از ۱۷۶ ساعت در چهار هفته چطور حساب می‌شود؟ اضافه‌کار جدا پرداخت می‌شود یا در مبلغ ثابت گم شده است؟
• ساکن هستید یا رفت‌وآمدی؟ اگر رفت‌وآمدی است، هزینه سفر هفته استراحت، کمپ، غذا و سرویس با کیست؟ یک مجتمع ممکن است مثل فراخوان باختر سکونت دائم بخواهد.
• بیمه: در هر ۶ آگهی بهره‌برداری جنوب بیمه درمان تکمیلی آمده بود؛ اگر در پیشنهاد شما نیست، بپرسید چرا.
• پاداش تولید و وام: در ۵ آگهی از ۶ آگهی پاداش و در هر ۶ آگهی وام آمده بود. مبلغ و شرط آن را کتبی بخواهید.

گرما هم بخشی از هزینه این منطقه است. تابستان ۱۴۰۱ پتروشیمی بوشهر برای کارگران پروژه‌ای فاز ۲ عسلویه، که بیش از ۴ هزار نفر بودند، ساعت کار را به خاطر گرمازدگی تغییر داد. برای کسی که در سایت کار می‌کند، این شرایط روی سلامت و تمرکز اثر دارد و باید در تصمیم حساب شود.