حقوق پالایشگاه: کار در پالایشگاه و پتروشیمی، استخدام و درآمد اپراتور

طبقه‌بندی شغلی آمریکا کار اپراتور پالایشگاه را کنترل و نگهداری دستگاه‌هایی می‌داند که نفت خام و فراورده‌های آن را جابه‌جا، تقطیر و فراوری می‌کنند. در ایران به این کار «بهره‌برداری» می‌گویند و آگهی‌ها عنوان‌هایی مثل اپراتور بهره‌برداری، اپراتور فرایند و سرشیفت واحد تقطیر دارند.

دو جای کار

• اپراتور میدانی: در خود واحد کار می‌کند؛ شیرها را باز و بسته می‌کند، پمپ‌ها و کمپرسورها را می‌پاید، نمونه برمی‌دارد، نشتی و صدای غیرعادی را گزارش می‌کند و واحد را برای تعمیر آماده می‌کند.
• اپراتور اتاق کنترل: پشت صفحه‌های سیستم کنترل توزیع‌شده (DCS) دما، فشار و جریان کل واحد را کنترل می‌کند و با اپراتورهای میدانی هماهنگ است. معمولا اپراتور میدانی باتجربه به اتاق کنترل می‌رسد.

همین کار در پتروشیمی، پالایشگاه گاز، نیروگاه و کارخانه‌های شیمیایی هم هست. فرقش در محصول است؛ ولی منطق کار یکی است: واحدی که شبانه‌روز کار می‌کند و باید ایمن و پایدار بماند. طبقه‌بندی آمریکا ثبت کرده که اپراتورهای پالایشگاه و کارخانه‌های شیمیایی هر روز تجهیزات حفاظت فردی می‌پوشند.

بیشتر کسانی که حقوق پالایشگاه را جستجو می‌کنند، دنبال یک عدد هستند؛ ولی هیچ مرجع رسمی حقوق اپراتور را منتشر نمی‌کند. تنها عددهای رسمی، سقف خالص پرداختی‌اند؛ یعنی بیشترین حقوقی که قانون اجازه می‌دهد، نه حقوقی که هر کارمند می‌گیرد.

معاون منابع انسانی وزارت نفت در تیر ۱۴۰۲ گفت سقف قانون بودجه برای همه کارکنان دولت ۵۵ میلیون تومان است، ولی در مناطق عملیاتی جنوب ۶۱٫۳ میلیون، و برای مشاغل اصلی و تخصصی در عملیات خشکی ۶۸٫۷۵، در جزایر و عسلویه ۷۷ و روی سکوهای نفتی ۸۲٫۵ میلیون تومان. مدیرعامل شرکت ملی نفت در فروردین ۱۴۰۴ از دو برابر شدن سقف حقوق کارکنان مناطق عملیاتی و سکوها در ۱۴۰۳ خبر داد، بدون اعلام عدد.

قانون بودجه ۱۴۰۴ سقف را هفت برابر حداقل حکم کارگزینی گذاشت و برای کارکنان واحدهای عملیاتی نفت استثنا پذیرفت. وزیر نفت در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفت اجرای نظام پرداخت جداگانه کارکنان عملیاتی، که ماده ۱۰ قانون وظایف وزارت نفت پیش‌بینی کرده، فقط باعث ترمیم جزئی حقوق شده است. عددی برای سقف ۱۴۰۵ پیدا نکردیم.

مهم‌ترین چیزی که درباره کار در پالایشگاه باید دانست این است که بیشتر کسانی که در صنعت نفت کار می‌کنند، کارمند رسمی وزارت نفت نیستند. وزیر نفت در مهر ۱۴۰۰ این‌طور شمرد: ۶۱ هزار کارمند رسمی، ۴ هزار قرارداد مدت معین، ۳۴ تا ۳۵ هزار قرارداد موقت و ۱۰۵ هزار نیروی «ارکان ثالث» که شرکت‌های پیمانکار تامین می‌کنند.

نیروی پیمانکاری زیر قانون کار است و حداقل مزد ۱۴۰۵ برای او ۲۱٫۸۳ میلیون تومان ناخالص است. تنها مقایسه‌ای که پیدا کردیم قدیمی است: یک کارگر قرارداد موقت در تیر ۱۴۰۰ گفته بود حدود شش میلیون تومان می‌گیرد و همکار رسمی‌اش ۲۲ میلیون. همین فاصله ریشه اعتراض‌های ۱۴۰۴ بود: ۱۰ آبان تجمع ارکان ثالث در تهران، ۲۰ آبان بیش از ۳ هزار نفر در مجتمع گاز پارس جنوبی و ۱۸ آذر دست‌کم ۵ هزار کارگر قراردادی ۱۲ پالایشگاه پارس جنوبی در عسلویه. خواسته‌ها حذف پیمانکاران تامین نیرو، طبقه‌بندی مشاغل و چرخه دو هفته کار و دو هفته استراحت بود.

پس پیش از قبول هر کاری در پالایشگاه بپرس: استخدام رسمی است، قرارداد مستقیم با شرکت است، یا از راه پیمانکار؟ حقوق، بیمه، امنیت شغلی و حتی چرخه شیفت در این سه با هم فرق دارد.

آزمون پالایشگاه اصفهان نمونه خوبی از شرط‌های رایج است: فقط آقا، کارشناسی، حداکثر ۲۸ سال و فقط بومی استان اصفهان. آزمون ۲۶ شهریور و نتیجه ۱۳ مهر ۱۴۰۵ بود. سهم بومی‌ها در استخدام‌های نفت معمولا بالاست، پس جوانان استان‌های نفتی شانس بیشتری دارند.

در آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، از ۱۶۶ آگهی اپراتور فقط ۸ آگهی از صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بود. ۵۶ آگهی به کار شیمیایی یا فرایندی مربوط بودند، بیشتر در کارخانه‌های دارو، شوینده و آرایشی؛ ۴۳ تای آن‌ها فقط آقا می‌خواستند و ۲۰ آگهی از کار شیفتی گفته بودند. راه‌های اصلی ورود به پالایشگاه آزمون‌های استخدامی، شرکت‌های پیمانکار بهره‌برداری و معرفی در شهرهای نفتی است.

برای اپراتوری، کاردانی رسمی‌ترین راه است. برنامه درسی کاردانی فنی عملیات پالایش برای تربیت اپراتور واحدهای پالایشگاه نوشته شده و کاردانی عملیات پتروشیمی هم در فهرست رشته‌های ۱۴۰۵ آمده است، ولی برای هیچ‌کدام ظرفیتی در دفترچه ۱۴۰۵ پیدا نکردیم. بسیاری از استخدام‌ها، مثل پالایشگاه اصفهان، کارشناسی مهندسی شیمی، نفت، مکانیک یا برق می‌خواهند.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی برای اپراتور پالایشگاه یا DCS نبود. دوره‌های نزدیک: اپراتور PLC، ۳۱۲ ساعت و ۳۱٫۶ میلیون تومان؛ و تعمیرکار ابزاردقیق، ۱٬۵۴۰ ساعت و ۳۹٫۶ میلیون تومان. شرکت‌های بهره‌برداری معمولا اپراتورهای تازه را خودشان آموزش می‌دهند و کار با واحد واقعی را کنار اپراتور باتجربه یاد می‌دهند.

چیزی که در استخدام کمک می‌کند: شناخت فرایندهای پالایش، آشنایی با پمپ، کمپرسور و ابزاردقیق، گواهی‌های ایمنی (HSE) و آمادگی کار شیفتی دور از خانه. ۲۹ آگهی از ایمنی و HSE حرف زده بودند.

پالایشگاه با مواد قابل اشتعال، فشار و دمای بالا و گازهای سمی کار می‌کند. یکی از خطرناک‌ترین‌ها سولفید هیدروژن (H2S) است: بوی تخم‌مرغ گندیده دارد، ولی طبق راهنمای ایمنی آمریکا در غلظت حدود ۱۰۰ ppm حس بویایی را از کار می‌اندازد و همین غلظت فورا برای زندگی خطرناک شمرده می‌شود. برای همین اپراتورها دستگاه سنجش گاز همراه دارند و به بوی گاز اعتماد نمی‌کنند.

حادثه‌ها واقعی‌اند: در ۲۸ تیر ۱۴۰۴ آتش‌سوزی واحد ۷۰ پالایشگاه آبادان یک کارمند را کشت و علت رسمی آن نشتی یکی از پمپ‌ها اعلام شد. جنگ هم این صنعت را زد: در خرداد ۱۴۰۴ فاز ۱۴ پارس جنوبی و پالایشگاه گاز فجر جم آسیب دیدند، و در ۴ خرداد ۱۴۰۵، طبق بیانیه شورای کارگران، شش کارگر قراردادی هنگام پاک‌سازی آوار جنگ در پالایشگاه ششم پارس جنوبی مجروح شدند.

شیفت شب طولانی، دوری از خانواده و زندگی در کمپ هم بخشی از هزینه این کار است. کسی که این شرایط را می‌پذیرد، باید خواب و سلامتش را جدی بگیرد.

گزارش‌های معتبر حقوق برای اپراتور پالایشگاه گروه جدا ندارند. چون بیشتر اپراتورها در شهرهای نفتی کار می‌کنند، نزدیک‌ترین گروه کارگران ماهر و تعمیرکاران شهرهای کوچک است با میانه دریافتی ماهانه ۲۹ میلیون تومان در پایان ۱۴۰۴؛ نیمی از آن‌ها ۲۲ تا ۳۸ میلیون می‌گرفتند. این عدد تخمینی است و در کادر حقوق همین علامت را دارد. مهندسان شیمی و نفت در همین شهرها میانه ۳۴ میلیون دریافتی داشتند.

۱۶ آگهی اپراتور در کار شیمیایی و فرایندی که بازه حقوق داشتند، میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند و اپراتورهای تولید کارخانه‌های معمولی ۲۵ تا ۳۵ میلیون. کارمند رسمی صنعت نفت با مزایای مناطق عملیاتی بیشتر می‌گیرد، تا سقف‌هایی که بالاتر آمد؛ ولی عدد رسمی برای آن منتشر نمی‌شود.