اتوماسیون صنعتی چیست؟ شغل اتوماسیون، PLC، ابزار دقیق و بازار کار

انجمن بین‌المللی اتوماسیون (ISA) اتوماسیون را ساختن و به کار بردن فناوری برای پایش و کنترل تولید و ارائه محصولات و خدمات تعریف می‌کند. در یک کارخانه یعنی به جای اینکه کسی کنار دستگاه بایستد و شیر را باز و بسته کند، حسگر دما و فشار را می‌سنجد، کنترلر تصمیم می‌گیرد و عملگر اجرا می‌کند، و اپراتور همه را از اتاق کنترل روی صفحه می‌بیند.

پنج سطح اتوماسیون

استاندارد ISA-95 کارخانه را در پنج سطح می‌بیند:

• سطح ۰: خود فرایند و ماشین‌ها در کف کارخانه
• سطح ۱: حسگرها، شیرها و دستگاه‌هایی که تولید را می‌سنجند یا تغییر می‌دهند؛ قلمرو ابزار دقیق
• سطح ۲: کنترلرها، یعنی PLC و DCS
• سطح ۳: مدیریت عملیات تولید؛ ISA اسکادا و MES را در این سطح می‌گذارد، هرچند بسیاری از کتاب‌ها اسکادا را در سطح ۲ می‌آورند
• سطح ۴: برنامه‌ریزی و مدیریت کسب‌وکار کارخانه

PLC، اسکادا و DCS

PLC یا کنترل‌کننده منطقی برنامه‌پذیر، رایانه‌ای صنعتی است که ورودی حسگرها را می‌خواند و طبق برنامه موتور و شیر را فرمان می‌دهد؛ رایج‌ترین کنترلر خط تولید. اسکادا سامانه‌ای است برای پایش و فرمان از راه دور، که معمولا برای تاسیسات پراکنده مثل خط لوله و شبکه آب به کار می‌رود. DCS یا سیستم کنترل گسترده، کنترل یک فرایند پیوسته بزرگ مثل پالایشگاه و پتروشیمی را میان چند کنترلر پخش می‌کند.

ابزار دقیق چیست؟

ابزار دقیق بخش اندازه‌گیری این زنجیره است: ترانسمیترهای فشار، دما، سطح و جریان، شیرهای کنترلی و کالیبره کردن آن‌ها. اگر ابزار دقیق درست اندازه نگیرد، بهترین برنامه PLC هم تصمیم اشتباه می‌گیرد.

همه ۲٬۰۱۷ آگهی دسته مهندسی برق و آگهی‌هایی که با PLC، ابزار دقیق و اتوماسیون صنعتی در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ پیدا شدند خوانده شد. ۱۷۸ آگهی کار اتوماسیون و ابزار دقیق بودند: ۱۱۶ آگهی کارشناس و مهندس ابزار دقیق و کنترل، ۴۹ آگهی اتوماسیون و PLC و ۱۳ آگهی تکنسین. ۱۰ آگهی دیگر فروش تجهیزات اتوماسیون بود.

کارفرماها ۵۸ کارخانه تولیدی، ۵۷ شرکت نفت، گاز و پتروشیمی، ۲۶ شرکت خدمات مهندسی، ۱۰ شرکت فناوری و ۶ شرکت دارویی بودند. ۹۴ آگهی در تهران بود و بقیه بیشتر نزدیک منطقه‌های صنعتی و نفتی. ۷۸ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۷۷ آگهی فرقی نگذاشته بودند.

آگهی‌ها چه می‌خواهند؟

PLC در ۸۱ آگهی، نقشه‌خوانی و نرم‌افزارهای نقشه برق در ۶۹، اسکادا و HMI در ۴۳، زیمنس و TIA Portal در ۴۰، ترانسمیتر و حسگر در ۳۴، درایو و اینورتر در ۲۷، DCS در ۱۷ و کالیبراسیون در ۱۴ آگهی آمده بود. ۸۸ آگهی سابقه، ۳۷ آگهی زبان انگلیسی و ۲۹ آگهی کار در سایت یا مأموریت خواسته بودند. ۵۱ آگهی هم از پالایشگاه، پتروشیمی، نیروگاه، فولاد یا سیمان نام برده بودند.

در کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام اتوماسیون صنعتی، کنترل یا ابزار دقیق نیست. دو راه به این کار می‌رسد:

راه دانشگاه

• کارشناسی مهندسی برق، بدون گرایش؛ حدود ۱۱٬۱۷۳ ظرفیت در ۱۴۰۵ که حدود ۶٬۰۸۱ تای آن با آزمون است
• کارشناسی ارشد مهندسی برق، گرایش کنترل؛ مهندسی مکاترونیک هم در همان مجموعه امتحانی هست
• مهندسی مکانیک و شیمی هم گاهی، مخصوصا برای کنترل فرایند، پذیرفته می‌شوند؛ ۱۷ آگهی مکانیک را هم قبول داشتند

راه هنرستان

• هنرستان: الکترونیک یا الکتروتکنیک در فنی و حرفه‌ای، یا برق صنعتی و الکترونیک صنعتی در کاردانش
• کاردانی: مجموعه الکترونیک با گرایش برق الکترونیک و ابزار دقیق، بدون آزمون
• دانشگاه علمی کاربردی هم کاردانی اتوماسیون صنعتی و ابزار دقیق و کارشناسی ناپیوسته مهندسی فناوری کنترل را فهرست کرده است

کسی که از هنرستان می‌آید معمولا کارش را به‌عنوان تکنسین ابزار دقیق یا اپراتور PLC شروع می‌کند و با ادامه تحصیل به سطح مهندس می‌رسد. برای کار طراحی و راه‌اندازی سیستم کنترل، مدرک مهندسی برق تقریبا شرط است: ۱۶۲ آگهی از ۱۷۰ آگهی همین را خواسته بودند.

کار اتوماسیون ترکیبی از برق، منطق و شناخت فرایند است. بیشتر کسانی که در آن موفق شده‌اند این پله‌ها را رفته‌اند:

1. پایه برق و الکترونیک: مدار، موتور، رله و کنتاکتور، و خواندن نقشه تابلو برق
2. PLC: منطق نردبانی و برنامه‌نویسی با نرم‌افزار یک برند رایج، و کار عملی روی یک تابلو آموزشی
3. ابزار دقیق: شناخت ترانسمیترها و شیرهای کنترلی، سیگنال ۴ تا ۲۰ میلی‌آمپر و کالیبراسیون
4. اسکادا و HMI: ساختن صفحه نمایش و هشدار برای اپراتور
5. شناخت یک صنعت: نفت و پتروشیمی، غذا و دارو، فولاد یا آب و فاضلاب؛ هر کدام فرایند و استاندارد خودش را دارد

یک روز کاری در ابزار دقیق

کارشناس ابزار دقیق در یک واحد صنعتی صبح گزارش شیفت شب را می‌خواند تا ببیند کدام ابزار هشدار داده، بعد با تیم تعمیرات سراغ ترانسمیتری می‌رود که عدد اشتباه نشان می‌دهد، آن را با دستگاه مرجع کالیبره می‌کند و نتیجه را ثبت می‌کند. بخشی از روز هم صرف برنامه نگهداری پیشگیرانه و هماهنگی با اتاق کنترل می‌شود. در پروژه‌های تازه کار بیشتر در راه‌اندازی است: بستن حلقه‌های کنترل، آزمودن سیگنال‌ها و تحویل سیستم به بهره‌بردار.

مهم‌ترین اصل این کار ایمنی است: پیش از دست زدن به هر تابلو یا حلقه کنترل، برق و فرایند باید طبق دستورالعمل جدا و قفل شود، چون یک فرمان اشتباه به شیر یا موتور در کارخانه می‌تواند خطر جانی و خسارت بزرگ بسازد. کسی که این دقت را از اول یاد بگیرد، در هر صنعتی جای خودش را پیدا می‌کند.

گزارش‌های حقوق، مهندس اتوماسیون را جدا نمی‌سنجند و او را کنار مهندسان برق حساب می‌کنند. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان برق در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۶ تا ۴۲ میلیون می‌گرفتند. کارشناسان ارشد میانه ۴۵ میلیون دریافت می‌کردند. کارشناسان این گروه برای ۱۴۰۵، ۴۸ میلیون تومان درخواست کرده‌اند.

کارفرماهای صنعتی چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۶۵ آگهی از ۱۷۸ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان بود؛ برای کارشناس‌ها ۴۰ تا ۵۵ میلیون. کار در نفت و پتروشیمی و سایت‌های دور معمولا بالاتر از میانه است و کسی که هم PLC و هم ابزار دقیق را بلد است، در گفت‌وگوی حقوق دست بازتری دارد.