مهندس اتوماسیون صنعتی کیست؟ کار، استخدام و حقوق از کارشناس تا مدیر

دانشگاه پایه برق و کنترل را می‌دهد و دوره‌های مهارتی کار با نرم‌افزار و تجهیز را. دوره‌ای را انتخاب کن که روی سخت‌افزار واقعی تمرین بدهد، مربی‌اش خودش پروژه راه‌اندازی کرده باشد و در پایان یک پروژه کامل از برنامه تا صفحه اپراتور تحویل بگیرد. دوره‌هایی که با نام برندهای خارجی برگزار می‌شوند در ایران معمولا دوره مستقل آموزشگاه‌اند، نه مدرک رسمی خود سازنده.

بهترین مدرک در این کار، نمونه‌کار است: پروژه‌ای که خودت نوشته‌ای، با توضیح منطق، نقشه و تصویر صفحه‌ها. در مصاحبه معمولا از تو می‌خواهند بگویی در یک توقف واقعی خط چطور علت را پیدا کردی.

در یک کارخانه چند نفر روی سیستم کنترل کار می‌کنند. یکی برنامه PLC را می‌نویسد، یکی حسگر و شیر را کالیبره می‌کند و یکی تابلو برق را می‌بندد. مهندس اتوماسیون صنعتی کسی است که همه این تکه‌ها را یک سیستم می‌بیند. او تصمیم می‌گیرد کدام کنترلر کدام بخش خط را بگرداند، اطلاعات از چه شبکه‌ای به اتاق کنترل برسد، اپراتور روی صفحه چه ببیند و هشدارها به چه ترتیبی بیایند. بعد همین سیستم را در کارخانه روشن، آزمایش و تحویل می‌دهد.

کار او بیشتر از یک مهارت است. در ۵۰ آگهی‌ای که خواندیم، PLC در ۳۳ آگهی خواسته شده بود و صفحه اپراتور (HMI) در ۳۲ آگهی؛ اما اسکادا در ۲۴، شبکه صنعتی در ۱۷، درایو در ۱۶، ابزار دقیق در ۱۶ و سیستم کنترل گسترده (DCS) در ۱۳ آگهی هم آمده بود. اتصال به نرم‌افزارهای بالادست با استاندارد OPC هنوز کم است و فقط در ۴ آگهی دیده شد. یعنی کارفرما کسی را می‌خواهد که چند لایه را با هم بلد باشد، نه فقط یک نرم‌افزار را.

فرقش با مهندس PLC و مهندس ابزار دقیق

مرز این سه عنوان در آگهی‌ها سفت نیست، اما تمرکزشان فرق دارد. مهندس PLC بیشتر روی منطق یک ماشین و برنامه آن کار می‌کند. مهندس ابزار دقیق روی اندازه‌گیری، حسگر و شیر کنترلی. مهندس اتوماسیون صنعتی معمولا مسئول جمع کردن این‌ها در یک سیستم است: انتخاب معماری، هماهنگی تیم‌ها، شبکه، اسکادا و تحویل کل پروژه. بسیاری از کسانی که این عنوان را دارند کارشان را با برنامه‌نویسی PLC شروع کرده‌اند و بعد دامنه کارشان بزرگ‌تر شده است.

کلمه اتوماسیون این روزها در سه بازار کار جدا به کار می‌رود و اگر فقط عبارت مهندس اتوماسیون را جستجو کنی، آگهی هر سه را می‌بینی. از ۱٬۲۲۲ آگهی فعالی که در یک سایت بزرگ کاریابی برای کلمه اتوماسیون پیدا شد، ۹۴ آگهی این کلمه را در عنوان داشتند و معنایشان این‌طور تقسیم می‌شد:

• اتوماسیون صنعتی، ۵۴ آگهی: کنترل ماشین و خط تولید با PLC، اسکادا و درایو. ۶ آگهی از این‌ها فروش تجهیزات یا تدریس بود و بقیه خود همین شغل.
• اتوماسیون نرم‌افزار و هوش مصنوعی، ۳۶ آگهی: ۲۳ آگهی ساختن گردش کار خودکار با ابزارهای هوش مصنوعی، ۶ آگهی تست خودکار نرم‌افزار (QA Automation) و ۵ آگهی بازاریابی خودکار بود. این کارها برنامه‌نویسی وب و داده می‌خواهند و ربطی به تابلو برق ندارند.
• اتوماسیون اداری، ۴ آگهی: کار با سامانه نامه‌نگاری و بایگانی اداره‌ها.

اگر عبارت مهندس اتوماسیون تست را در آگهی دیدی، منظور مهندس تضمین کیفیت نرم‌افزار است که آزمون برنامه‌ها را با کد خودکار می‌کند. این صفحه فقط درباره معنای اول است: کسی که کارخانه را خودکار می‌کند. نشانه ساده‌اش در آگهی کلمه‌هایی مثل PLC، تابلو، درایو، اسکادا و مهندسی برق است.

کارفرماها بیشتر کارشناس می‌خواهند تا تازه‌کار: سطح ۳۶ آگهی کارشناس، ۷ آگهی کارشناس ارشد و فقط ۴ آگهی کارآموز بود. مدرک کارشناسی در ۳۹ آگهی، کارشناسی ارشد در ۶ آگهی و کاردانی در ۲ آگهی خواسته شده بود. ۱۴ آگهی سابقه را به سال نوشته بودند و ۱۲ آگهی از آن‌ها بین ۲ تا ۵ سال خواسته بودند؛ سه سال رایج‌ترین عدد بود.

از نظر صنعت، تولیدی و صنعتی ۲۰ آگهی، خدمات مهندسی ۱۲ آگهی، فناوری اطلاعات ۵ آگهی، نفت و گاز و پتروشیمی ۴ آگهی و ۹ آگهی دیگر از صنایعی مثل کالای مصرفی، نیروگاه و خودرو بود. ۴۷ آگهی تمام وقت بود و فقط یک آگهی دورکاری را پذیرفته بود؛ این کار به حضور کنار دستگاه وابسته است.

شرط‌های دیگر: ۲۳ آگهی فقط آقا و ۶ آگهی ترجیحا آقا خواسته بودند، اما ۱۹ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند و ۲ آگهی ترجیحا خانم. ۲۵ آگهی کارت پایان خدمت خواسته بودند و ۴۰ آگهی سقف سن داشتند که میانه آن ۴۰ سال بود. در سایت آگهی محلی تهران فقط یک آگهی فروش در این حوزه پیدا شد؛ استخدام این شغل از راه سایت‌های کاریابی و معرفی آشنایان انجام می‌شود.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، کارشناسان برق در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه ۳۴ میلیون تومان خالص در ماه دریافت می‌کردند و نیمه میانی آن‌ها بین ۲۶ تا ۴۲ میلیون بود. در سطح مدیر همین گروه، میانه دریافتی در تهران ۶۱ میلیون و در شهرهای بزرگ ۵۱ میلیون تومان بود. عدد درخواستی چیز دیگری است: انتظاری که همین افراد برای ۱۴۰۵ گفته‌اند، یعنی ۴۸ میلیون برای کارشناس و ۸۸ میلیون برای مدیر در تهران. برای مذاکره، دریافتی را مبنا بگیر و درخواستی را سقف.

آگهی‌ها چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۱۷ آگهی از ۵۰ آگهی بازه حقوق نوشته بودند و میانه کف و سقف آن‌ها ۴۵ تا ۵۵ میلیون تومان بود؛ کمترین عدد ۲۰ و بیشترین ۱۲۰ میلیون. بالاترین بازه، ۸۰ تا ۱۲۰ میلیون، برای مهندس سیستم کنترل با DCS و سیستم ایمنی در تهران بود. دو آگهی کارآموز و تعمیرگاه ۲۰ تا ۲۵ میلیون پیشنهاد داده بودند که کفش زیر حداقل قانونی است. کارفرما معمولا خالص یا ناخالص بودن بازه را نمی‌نویسد؛ پیش از امضا بپرس.

چیزهایی که این عدد را بالا می‌برد: تجربه راه‌اندازی پروژه کامل، کار با DCS و صنایع نفت و نیروگاه، شبکه صنعتی، انگلیسی فنی و توان سرپرستی تیم. همین آگهی‌ها نشان می‌دهند فاصله کارشناس با کارشناس ارشد در پیشنهاد حقوق تقریبا دو برابر است.

در سال‌های اول، کار تو بیشتر اجرای بخشی از یک پروژه است: نوشتن برنامه یک ایستگاه، ساختن چند صفحه HMI یا آزمودن سیگنال‌ها در زمان راه‌اندازی. سرپرست تصمیم می‌گیرد و تو اجرا می‌کنی. این دوره برای یاد گرفتن بهترین زمان است، چون خطاهای کوچک را با هزینه کم تجربه می‌کنی.

در سطح کارشناس ارشد، تو معماری سیستم را پیشنهاد می‌دهی: کدام کنترلر، چند ورودی و خروجی، چه شبکه‌ای و چه نرم‌افزار پایشی. مستندات طراحی را می‌نویسی و کار دو سه نفر را بازبینی می‌کنی. همین‌جا است که ۷ آگهی کارشناس ارشد در فهرست ما بیشتر از برنامه‌نویسی، تجربه پروژه کامل و DCS خواسته بودند.

در سطح مدیر یا رئیس فنی، کارت کمتر پشت رایانه و بیشتر در جلسه است: برآورد هزینه و زمان، قرارداد با کارفرما، تقسیم کار بین تیم برق، ابزار دقیق و برنامه‌نویسی، و پاسخ دادن وقتی خط تولید متوقف شده است. در ۵۰ آگهی ما فقط ۴ آگهی در این سطح بود، چون بیشتر این جایگاه‌ها از داخل شرکت پر می‌شوند. همین سطح در گزارش حقوق میانه ۶۱ میلیون دریافتی در تهران داشت، نزدیک دو برابر کارشناس.

راه دیگر رشد، مستقل شدن است. بعضی مهندسان باتجربه شرکت پیمانکار کوچک خود را می‌سازند و پروژه بازسازی تابلو یا خط تولید می‌گیرند. این راه به شبکه آشنایان در صنعت و توان پذیرفتن مسئولیت توقف خط نیاز دارد و معمولا بعد از چند سال کار در یک پیمانکار ممکن می‌شود.

تا چند سال پیش شبکه کارخانه از اینترنت جدا فرض می‌شد. حالا داده خط تولید به نرم‌افزارهای مدیریتی و گاهی به بیرون از کارخانه می‌رود و هر اتصال تازه یک راه نفوذ تازه است. بدافزار استاکس‌نت که در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۰ شناسایی شد، PLCهای زیمنس را که به درایو موتور وصل بودند هدف گرفت و در گسترش اولیه‌اش حدود ۵۹ درصد رایانه‌های آلوده در ایران بودند. از آن زمان امنیت سیستم کنترل یک موضوع جدی مهندسی شده است.

مجموعه استاندارد ISA/IEC 62443 مرجع اصلی امنیت سیستم‌های اتوماسیون و کنترل صنعتی است. این استاندارد کمک می‌کند شبکه کارخانه به ناحیه‌های جدا تقسیم شود، دسترسی هر نفر محدود شود و تغییر برنامه کنترلر ثبت شود.

نکته برای کسی که تازه وارد می‌شود: در ۵۰ آگهی ما هیچ آگهی‌ای امنیت سایبری نخواسته بود و در ۱۲۳ آگهی دیگر فقط ۴ آگهی. یعنی بازار هنوز آن را جدا نمی‌خواهد، اما مهندسی که بداند چطور یک شبکه صنعتی را بخش‌بندی کند و پشتیبان برنامه‌ها را نگه دارد، در پروژه‌های نفت، نیرو و آب یک قدم جلوتر است.