رشته مخابرات: مهندسی مخابرات چیست، بازار کار و شغل فیبر نوری

مهندسی مخابرات شاخه‌ای از مهندسی برق است که با فرستادن و گرفتن اطلاعات سروکار دارد: تماس تلفنی، اینترنت همراه، رادیو و تلویزیون، ماهواره و فیبر نوری. طبقه‌بندی شغلی آمریکا کار متخصص مهندسی مخابرات را طراحی و هماهنگی نصب، نگهداری و ارتقای تجهیزات و شبکه‌های ارتباطی صدا، تصویر و داده می‌داند.

مخابرات سیستم و مخابرات میدان

در دانشگاه و آگهی‌ها دو اصطلاح زیاد می‌بینی. مخابرات سیستم با پردازش سیگنال، کدگذاری، شبکه و طراحی سامانه‌های ارتباطی کار می‌کند و به ریاضی و برنامه‌نویسی نزدیک است؛ ۱۷ آگهی کار با MATLAB خواسته بودند. مخابرات میدان با موج، آنتن و مدارهای فرکانس بالا سروکار دارد؛ همان کاری که در آگهی‌ها با عنوان مهندس RF و طراح آنتن آمده است.

فیبر نوری و شبکه

فیبر نوری داده را با نور در رشته‌های شیشه‌ای می‌برد و ستون اصلی اینترنت امروز است. کار فیبر دو سطح دارد: طراحی شبکه فیبر که کار مهندس است، و نصب، جوش فیوژن و راه‌اندازی که کار تکنسین است. شبکه‌های مخابراتی هم مرکز عملیات شبکه، سانترال‌ها و سایت‌های اپراتورها را دربرمی‌گیرند. کارشناس این بخش خرابی‌ها را از راه دور پیگیری می‌کند، ترافیک شبکه را می‌پاید و وقتی سایتی از کار می‌افتد، تیم میدانی را می‌فرستد. این چهار بخش به هم وصل‌اند: طراح سیستم پوشش را حساب می‌کند، مهندس میدان آنتن را تنظیم می‌کند، تیم فیبر مسیر داده را می‌سازد و مرکز عملیات همه را سرپا نگه می‌دارد.

در کنکور ۱۴۰۵ کارشناسی‌ای با نام مهندسی مخابرات برای همه داوطلبان نیست. داوطلب گروه ریاضی مهندسی برق را انتخاب می‌کند، با ۱۱٬۱۷۳ ظرفیت در ۴۶۸ کد، و گرایش مخابرات را بعدا در دانشگاه برمی‌دارد. رشته‌هایی که نام مخابرات دارند کوچک و فقط برای آقایان‌اند: مهندسی مخابرات هواپیمایی با ۱۲ ظرفیت بورسیه شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران، و چند رشته در دانشگاه‌های نظامی.

در کارشناسی ارشد ۱۴۰۵، مجموعه مهندسی برق سه گرایش مخابراتی دارد: مخابرات میدان و فوتونیک، مخابرات سیستم و شبکه، و مخابرات امن و رمزنگاری. در گرایش میدان درس الکترومغناطیس و در دو گرایش دیگر درس سیگنال‌ها و مخابرات ضریب ۴ دارد. رادار و الکتروآکوستیک هم در همین مجموعه‌اند.

کاردانی و دوره‌های کوتاه

کاردانی فنی مخابرات در فهرست رشته‌های ۱۴۰۵ آمده ولی ظرفیتی برایش نبود. نزدیک‌ترین کاردانی، ارتباطات و فناوری اطلاعات، ۷۶۰ ظرفیت در ۸ کد داشت که همه با سوابق تحصیلی است. فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی برای فیبر نوری، آنتن یا سایت مخابراتی نداشت؛ نزدیک‌ترین دوره تعمیرکار تلفن رومیزی و ارتباطات داخلی بود، ۱۳۸ ساعت و حدود ۲۵٫۶ میلیون تومان، و دوره‌های شبکه مثل میکروتیک، ۸۰ ساعت و ۲۱٫۱ میلیون تومان. جوش فیوژن فیبر را بیشتر شرکت‌های اجرایی و آموزشگاه‌های خصوصی آموزش می‌دهند.

عددها از منبعی به منبع دیگر فرق دارند: وزیر ارتباطات در تیر ۱۴۰۵ از بیش از ۱٫۶ میلیون اتصال و پوشش بیش از ۱۱ میلیون خانوار و کسب‌وکار گفت. با عددهای رگولاتوری و مخابرات، پوشش حدود ۶ برابر اتصال واقعی است. اول ۱۴۰۳ تعداد اتصال‌ها حدود ۴۱۰ هزار بود. برنامه هفتم توسعه هدف ۲۰ میلیون پوشش تا ۱۴۰۷ را با دست‌کم یک میلیون اتصال واقعی گذاشته است.

برای کسی که دنبال شغل فیبر نوری است، این فاصله یعنی کار: هر اتصال تازه نصب، جوش، راه‌اندازی و پشتیبانی می‌خواهد. در آگهی‌ها هم ۳۶ آگهی از فیبر نام برده بودند و ۳۸ آگهی کار نصب و اجرا بود؛ بیشتر برای شرکت‌های پیمانکار و اینترنت. با این حال کار میدانی فیبر بیشتر حقوق تکنسینی دارد، نه حقوق مهندس طراح.

بازار همراه را دو اپراتور بزرگ اداره می‌کنند. در گزارش بهار ۱۴۰۴ رگولاتوری، همراه اول ۵۴ درصد و ایرانسل ۴۲ درصد سهم داشتند و رایتل حدود ۳٫۵ درصد. همراه اول ۱٬۲۲۷ و ایرانسل ۱٬۱۵۳ سایت نسل پنجم داشتند، و در پاییز ۱۴۰۴ سهم 5G از اینترنت همراه به ۴٫۱ درصد رسید و از نسل سوم جلو زد. مشترکان تلفن ثابت در حال کم شدن‌اند و به ۲۷٫۶ میلیون رسیده‌اند.

این صنعت از شرایط کشور جدا نیست. از دی ۱۴۰۴ اینترنت بارها با اختلال شدید روبه‌رو شد و از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۶ خرداد ۱۴۰۵ تقریبا قطع بود. برای مهندس مخابرات این یعنی بخشی از کار در شبکه‌های داخلی، زیرساخت و نگهداری است و بخشی از پروژه‌ها به تصمیم‌های بیرون از صنعت بستگی دارد.

کارفرماهای مخابرات فقط اپراتورها نیستند. در آگهی‌ها شرکت‌های فناوری اطلاعات ۲۷، تلکام ۲۵، خدمات مهندسی ۲۳ و شرکت‌های اینترنتی ۱۰ آگهی داشتند. پروانه شخصی مثل نظام مهندسی برای مهندس مخابرات پیدا نکردیم؛ پروانه‌های این صنعت را رگولاتوری به شرکت‌ها می‌دهد.

مهندسان مخابرات در گزارش‌های معتبر حقوق جزو مهندسان برق‌اند. مهندسان برق تهران در سطح کارشناس در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۴ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۶ تا ۴۲ میلیون می‌گرفتند.

۳۷ آگهی که بازه حقوق نوشته بودند، میانه ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند. فاصله مسیرها زیاد است: RF و طراحی میدان ۵۲٫۵ تا ۷۲٫۵، مخابرات سیستم ۴۵ تا ۵۵، نصب و اجرای فیبر ۳۰ تا ۴۳ و شبکه و مرکز عملیات ۲۶ تا ۴۰ میلیون تومان. یک آگهی مدیریتی ۸۰ تا ۱۲۰ میلیون پیشنهاد داشت.

درآمد مهندس مخابرات بیشتر با تخصص بالا می‌رود تا با مدرک: طراحی RF، شبکه‌های نسل چهارم و پنجم و پردازش سیگنال کم‌یاب‌اند. کسی که فقط نصب فیبر بلد است، در سطح تکنسین می‌ماند، مگر طراحی و مدیریت پروژه را هم یاد بگیرد.