اپراتور اتاق کنترل: وظایف در شیفت، راه رسیدن به پنل DCS و حقوق ۱۴۰۵

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی با نام اپراتور اتاق کنترل یا DCS نیست. نزدیک‌ترین دوره‌ها کارور PLC با ۳۱۲ ساعت و حدود ۳۱٫۶ میلیون تومان و تعمیرکار ابزار دقیق با ۱٬۵۴۰ ساعت و حدود ۳۹٫۶ میلیون تومان است. دوره‌های DCS و شبیه‌ساز را بیشتر شرکت‌های مهندسی و مراکز آموزشی صنعت نفت برگزار می‌کنند و بخش بزرگ آموزش هم داخل خود مجتمع و کنار اپراتور ارشد است.

پیش از پرداخت شهریه یک دوره DCS بپرسید روی کدام سامانه تمرین می‌کنید، چند ساعت کار عملی دارد و آیا شبیه‌سازی توقف و راه‌اندازی در آن هست. دوره‌ای که فقط اسلاید نشان می‌دهد، جای تجربه سایت را نمی‌گیرد.

اپراتور اتاق کنترل همه یک واحد را از یک اتاق می‌گرداند. روی چند نمایشگر، نقشه ساده واحد با عددهای زنده دیده می‌شود: دمای برج، فشار ظرف، سطح مایع در مخزن، دبی خط‌ها و وضعیت پمپ‌ها. اپراتور عدد هدف هر حلقه را تنظیم می‌کند، خودکار یا دستی بودن یک شیر را عوض می‌کند و هر جا عددی از حد بیرون برود، علت را پیدا می‌کند. در پالایشگاه و پتروشیمی به او «بردمن» یا «پنل‌من» هم می‌گویند؛ به انگلیسی Control Room Operator، Board Operator یا Panel Operator.

او تنها نیست. در هر شیفت یک یا چند اپراتور سایت در خود واحد راه می‌روند، شیر را با دست باز و بسته می‌کنند، نمونه می‌گیرند و صدای غیرعادی پمپ را گزارش می‌دهند. یک آگهی اپراتور بهره‌برداری پتروشیمی همین تقسیم کار را نوشته بود: کار سایت با «گزارش سریع هرگونه اختلال به اتاق کنترل» و «پیگیری سریع دستورات صادره از اتاق کنترل» تعریف شده بود. پس اتاق کنترل مغز شیفت است و سایت دست آن.

سه سامانه‌ای که باید بشناسد

• DCS، سامانه کنترل توزیع‌شده: صفحه‌های اصلی کار. حلقه‌های کنترل، روند عددها (ترند) و آلارم‌ها همین‌جاست. در کارخانه‌های کوچک‌تر به جای آن PLC و صفحه HMI یا SCADA می‌بینید.
• ESD، سامانه توقف اضطراری: جدا از DCS کار می‌کند و اگر عددی به حد خطر برسد، واحد یا بخشی از آن را خودکار می‌خواباند. اپراتور باید بداند هر توقف از کدام علت آمده و پیش از راه‌اندازی دوباره چه چیزی باید درست شود.
• F&G، سامانه آتش و گاز: آشکارسازهای نشت گاز و شعله را نشان می‌دهد. هشدار این سامانه یعنی شروع روند اضطراری، نه یک آلارم معمولی.

اپراتور اتاق کنترل طراح این سامانه‌ها نیست. برنامه‌نویسی و نگهداری DCS کار مهندس کنترل و ابزار دقیق است؛ اپراتور کاربر حرفه‌ای آن است و باید فرایند را آن‌قدر خوب بفهمد که از روی چند عدد بفهمد در واحد چه می‌گذرد.

بیشتر ساعت‌های یک شیفت آرام است. ارزش اپراتور اتاق کنترل در چند دقیقه‌ای معلوم می‌شود که آرام نیست: یک کمپرسور می‌خوابد، برق یک بخش قطع می‌شود یا خوراک ناگهان عوض می‌شود. در این لحظه ده‌ها آلارم با هم روی صفحه می‌آیند.

راهنماهای بین‌المللی مدیریت آلارم، مثل EEMUA 191 و ISA-18.2، می‌گویند اگر یک اپراتور در ۱۰ دقیقه بیش از ۱۰ آلارم بگیرد، با «سیل آلارم» روبه‌روست و احتمال جا ماندن آلارم مهم بالا می‌رود. میانگین قابل‌مدیریت در کار عادی فقط چند آلارم در ساعت است. برای همین اپراتور خوب آلارم را بی‌فکر تایید نمی‌کند؛ اولویت آن را می‌خواند، علت ریشه‌ای را پیدا می‌کند و آلارم‌های تکراری بی‌معنا را به مهندس فرایند گزارش می‌دهد.

اینترلاک را دور نزنید

اینترلاک قفلی است که اجازه نمی‌دهد مثلا پمپی با سطح کم مخزن روشن شود. گاهی برای راه‌اندازی یا تعمیر لازم است یک اینترلاک موقتا کنار گذاشته شود؛ این کار در واحدهای استاندارد فقط با مجوز کتبی، ثبت در دفتر و برگرداندن در پایان کار انجام می‌شود. بسیاری از حادثه‌های فرایندی از یک «دور زدن موقت» شروع شده‌اند که برنگشته است.

درس راه‌اندازی تگزاس سیتی

۲۳ مارس ۲۰۰۵، هنگام راه‌اندازی دوباره یک واحد ایزومریزاسیون در پالایشگاه بی‌پی در تگزاس سیتی آمریکا، انفجار ۱۵ کارگر را کشت و ۱۸۰ نفر را زخمی کرد. هیئت بررسی ایمنی شیمیایی آمریکا در توصیه‌های خود خواست هنگام راه‌اندازی واحدها بردمن اضافه در اتاق کنترل باشد و برای خستگی کارکنان پالایشگاه و پتروشیمی استانداردی نوشته شود که ساعت و روزهای کار پشت سر هم را محدود کند. دو درس برای هر اپراتور: راه‌اندازی و توقف خطرناک‌ترین ساعت‌های واحد است و خستگی خطای انسانی را بیشتر می‌کند.

از ۴۹۶ آگهی که این کلمه‌ها پیدا کردند، فقط ۷ آگهی کار کنترل فرایند از اتاق کنترل بود. بقیه کار دیگری بودند: ۱۰ آگهی مهندس طراحی و نگهداری سامانه‌های کنترل در شرکت‌های مهندسی تهران، ۴ آگهی مانیتورینگ، بیشتر دوربین مداربسته، و چند آگهی حراست که فقط کلمه «اتاق کنترل» را داشتند، و صدها آگهی اپراتور تولید و دستگاه. این عدد کوچک یعنی استخدام بردمن‌های پالایشگاه و پتروشیمی کمتر از راه آگهی عمومی است؛ بیشتر از راه آزمون استخدامی، پیمانکار بهره‌برداری یا ارتقای اپراتورهای سایت خود مجتمع.

هفت آگهی چه گفته بودند؟

• جا: ماهشهر، یزد، بهاباد، اشتهارد، سلفچگان، مشهد و بیرجند. یعنی بیشترشان در شهرک‌های صنعتی و شهرهای کوچک، نه مرکز استان.
• سن: هر جا سقف سن نوشته شده بود بین ۳۴ تا ۴۰ سال بود؛ آگهی ماهشهر کمترین سن را هم ۳۰ سال گذاشته بود، یعنی دنبال آدم باتجربه بود. آگهی یزد ترجیح بومی استان داشت و برای غیربومی‌ها کار اقماری.
• شیفت: دو آگهی شیفت ۱۲ ساعته نوشته بودند؛ پالایشگاه یزد ۷ صبح تا ۷ عصر و ۷ عصر تا ۷ صبح، و کارخانه اشتهارد سه روز صبح، سه روز شب و سه روز استراحت.
• مهارت: آشنایی با PLC و ابزار دقیق، کار با SCADA یا DCS، ثبت آلارم‌ها و توقف‌ها در گزارش شیفت، و هماهنگی با تعمیرات و ایمنی. آگهی ماهشهر سابقه پیش‌راه‌اندازی و راه‌اندازی واحدهای شیمیایی، به‌خصوص پلیمر، خواسته بود.
• مزایا: سرویس رفت و برگشت در ۵ آگهی، بیمه تکمیلی در ۶ آگهی و ناهار یا وعده شیفت در بیشتر آن‌ها.

شش آگهی دیگر کار نزدیک بهره‌برداری شیفتی بودند: اپراتور فرایند یک کارخانه قیر در بندرعباس با دیپلم فنی و ۳ سال سابقه، اپراتور شیفت آب‌شیرین‌کن در خرمشهر با کار اقماری ۲۳ روز حضور و ۷ روز استراحت، اپراتور بهره‌برداری ایستگاه‌های آب در بندرعباس با ۶۰ تا ۷۵ میلیون تومان، دو آگهی نیروگاه خورشیدی و یک آگهی واحد فراوری مس. این‌ها همان راه سایتی‌اند که به اتاق کنترل می‌رسد.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای اپراتور اتاق کنترل گروه جدا ندارند. نزدیک‌ترین گروه، مهندسی شیمی و مهندسی نفت و گاز در سطح کارشناس است؛ چون ۳ آگهی نفت و فراوری این شغل همین مدرک را خواسته بودند و کار، گرداندن فرایند است. پس عددهای زیر تخمین‌اند، نه عدد خود این شغل. همه خالص و ماهانه‌اند؛ دریافتی یعنی آنچه پاسخ‌دهنده‌ها در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و درخواستی یعنی انتظارشان برای ۱۴۰۵.

• کارشناس در شهرهای کوچک: میانه دریافتی ۳۴ میلیون تومان و نیمی از آن‌ها بین ۲۳ تا ۴۵ میلیون؛ میانه درخواستی ۴۸ میلیون. بیشتر اتاق‌های کنترل در همین شهرهای صنعتی کوچک‌اند.
• کارشناس در شهرهای بزرگ: میانه دریافتی ۲۵ میلیون و نیمه میانی ۲۰ تا ۳۶ میلیون؛ میانه درخواستی ۳۷ میلیون.
• آگهی‌ها: تنها آگهی بردمن با عدد حقوق، ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود و اپراتور بهره‌برداری ایستگاه‌های آب در بندرعباس ۶۰ تا ۷۵ میلیون.

چه چیزی درآمد را جابه‌جا می‌کند؟ اول نوبت‌کاری. طبق ماده ۵۶ قانون کار، کارگر نوبتی که در ماه صبح و عصر کار می‌کند ۱۰ درصد، سه نوبت صبح و عصر و شب ۱۵ درصد و صبح و شب یا عصر و شب ۲۲٫۵ درصد حق نوبت‌کاری روی مزد می‌گیرد. ماده ۵۷ اجازه می‌دهد کار نوبتی از ۸ ساعت در روز بیشتر شود، به شرط آنکه در چهار هفته پشت سر هم از ۱۷۶ ساعت بیشتر نشود. بعد از آن، نوع کارفرما مهم است: کارمند رسمی یک شرکت دولتی نفت، نیروی پیمانکار بهره‌برداری و کارگر یک کارخانه خصوصی با همین شرح کار درآمد متفاوتی دارند. کار اقماری، سختی محل و سابقه پنل مستقل هم عدد را بالا می‌برد.