متره و برآورد: از نقشه تا صورت وضعیت، شغل و بازار کار

متره یعنی اندازه‌گیری مقدار هر کار یک پروژه: چند متر مکعب خاک‌برداری، چند کیلو میلگرد، چند متر مربع گچ‌کاری. برآورد یعنی قیمت گذاشتن روی همان مقدارها. نتیجه این دو با هم هزینه کل پروژه است که برای بودجه، برنامه زمانی، اسناد مناقصه و کنترل پروژه به کار می‌رود.

اسم متره از کلمه فرانسوی métré آمده، به معنای اندازه‌گیری یک ساختمان. کسی که این کار را می‌کند «مترور» است. متره روی طرح مقدماتی تقریبی است و به آن متره و برآورد اولیه می‌گویند؛ روی نقشه‌های اجرایی دقیق است.

مترور کیست و چه می‌کند؟

مترور مقادیر را از نقشه بیرون می‌کشد، در جدول ریزمتره می‌نویسد، ردیف هر کار را در فهرست بها پیدا می‌کند و هزینه را حساب می‌کند. در طول کار هم صورت وضعیت ماهانه را آماده یا بررسی می‌کند و تغییرات قرارداد را دنبال می‌کند.

جدول ریزمتره چه ستون‌هایی دارد؟

ریزمتره فرم آماده‌ای است که همه اندازه‌ها در آن نوشته می‌شود. ستون‌های معمولش ردیف، شماره آیتم در فهرست بها، شرح آیتم، تعداد، طول، عرض، ارتفاع، وزن، واحد، جمع جزء، جمع کل و توضیحات است. هر خط این جدول باید بعدا قابل پیگیری باشد: کسی که صورت وضعیت را بررسی می‌کند، از روی همین خط‌ها می‌فهمد هر عدد از کدام نقشه و کدام اندازه آمده است.

خروجی متره و برآورد فقط یک عدد نهایی نیست. همین جدول‌ها برای بودجه‌بندی، برنامه زمانی، کنترل پروژه و اسناد مناقصه هم استفاده می‌شوند؛ برای همین یک اشتباه کوچک در ریزمتره می‌تواند تا قرارداد و پرداخت‌های ماهانه کشیده شود.

فهرست بهای واحد پایه را سازمان برنامه و بودجه ابلاغ می‌کند و برای هر کاری که تمام یا بخشی از پولش از بودجه عمومی است، اجباری است. آخرین مجموعه کاملی که پیدا شد، فهرست بهای ۱۴۰۲ در ۲۹ رشته بود که ۲۸ اسفند ۱۴۰۱ ابلاغ شد؛ از ابنیه و مرمت بناهای تاریخی تا تاسیسات مکانیکی و برقی و راه.

تا مهر ۱۴۰۵ خبری از ابلاغ فهرست بهای ۱۴۰۵ پیدا نشد. طبق آنچه از سازمان برنامه و بودجه نقل شده، به دلیل شرایط منطقه فهرست تازه تدوین نمی‌شود و فهرست بهای ۱۴۰۴ با ضرایب اصلاحی مبنای برآورد و رسیدگی صورت وضعیت‌هاست؛ ضرایب اصلاحی هم تا این تاریخ اعلام نشده بود.

ساختار فهرست بها

سه رسته ساختمانی، راه و ترابری، و آب و منابع طبیعی؛ زیر هر رسته چند رشته؛ هر رشته چند فصل، مثل عملیات خاکی یا کارهای فولادی؛ هر فصل چند گروه با کد دو رقمی و زیر آن ردیف‌ها. پیوست‌ها هم پای کار، ضریب طبقات، بالاسری، ضریب منطقه‌ای و تجهیز و برچیدن کارگاه را می‌گویند.

عنوان «مترور» در آگهی‌ها کم است: از ۴٬۳۰۲ آگهی که با کلمه‌های متره، برآورد، صورت وضعیت و دفتر فنی پیدا شد، فقط ۹ آگهی این عنوان را داشتند. ولی در ۱۸۷ آگهی کارشناس و سرپرست دفتر فنی، متره (۱۲۸ آگهی)، برآورد (۱۲۳)، صورت وضعیت (۱۵۳)، فهرست بها (۷۱) و تعدیل (۵۲) جزو شرح کار بود. یعنی راه ورود به این کار معمولا دفتر فنی پیمانکار یا مشاور است.

• کارفرماها: پیمانکاران ۵۳ آگهی، ساختمان و مصالح ۴۹ و خدمات مهندسی ۴۷ آگهی.
• رشته‌ها: عمران و نقشه‌برداری ۱۳۸ آگهی، معماری ۴۲ و مکانیک ۱۴.
• نرم‌افزار: Excel در ۱۳۷ آگهی، AutoCAD در ۱۳۶، MS Project در ۴۹ و نرم‌افزار متره «تدکار» در ۳۱ آگهی.
• ۷۳ آگهی از کار در کارگاه حرف زده بودند و ۸۲ آگهی فقط یا ترجیحا آقا می‌خواستند.

آگهی‌ها چه سطحی و چه مهارتی می‌خواهند؟

از همان ۱۸۷ آگهی، ۱۴۹ آگهی در سطح کارشناس و ۳۸ آگهی در سطح سرپرست بودند. ۱۰۲ آگهی سابقه کار خواسته بودند و ۸۳ آگهی پایان خدمت یا معافیت. غیر از Excel و AutoCAD، نرم‌افزار Revit در ۲۶ آگهی و Primavera در ۱۸ آگهی آمده بود و ۴۱ آگهی در متن خود از نرم‌افزار متره نام برده بودند.

متره فقط در دفتر فنی خواسته نمی‌شود: ۶۶ آگهی از ۳۶۷ آگهی کنترل پروژه هم در شرح کار متره، برآورد یا صورت وضعیت داشتند. یعنی کسی که متره و صورت وضعیت را خوب بلد است، هم در دفتر فنی و هم در کنترل پروژه جای کار دارد.

طبق ماده ۳۷ شرایط عمومی پیمان که در ۱۳۷۸ ابلاغ شد، پیمانکار در آخر هر ماه کارهای انجام‌شده از شروع تا آن تاریخ را طبق نقشه‌های اجرایی و صورت‌جلسه‌ها اندازه‌گیری می‌کند و مصالح پای کار را هم می‌شمارد، بعد با فهرست بهای قرارداد قیمت‌گذاری می‌کند. این صورت وضعیت موقت است و پرداختش علی‌الحساب؛ هر اشتباه اندازه‌گیری در صورت وضعیت‌های بعدی یا صورت وضعیت قطعی پایان کار اصلاح می‌شود.

تعدیل جبران تورم در طول پیمان است. سازمان برنامه و بودجه شاخص‌های تعدیل را سه‌ماهه و برای هر رشته و فصل اعلام می‌کند؛ مثلا با بخشنامه ۱۵۵۲۳۳ مورخ ۲ تیر ۱۴۰۵، شاخص‌های قطعی سه‌ماهه سوم و چهارم ۱۴۰۴ ابلاغ شد که تغییر دستمزد، ماشین‌آلات، حمل و مصالح را در بر می‌گیرد.

صورت وضعیت را چه کسی بررسی می‌کند؟

پیمانکار صورت وضعیت را آخر ماه به مهندس ناظر تحویل می‌دهد. مهندس مشاور آن را کنترل می‌کند و حداکثر ظرف ۱۰ روز برای کارفرما می‌فرستد. برای همین در پروژه‌هایی که با شرایط عمومی پیمان اداره می‌شوند، معمولا هر دو طرف مترور دارند: یکی در دفتر فنی پیمانکار صورت وضعیت را می‌نویسد و دیگری در دفتر مشاور آن را خط به خط چک می‌کند.

در پایان کار، پیمانکار مترههای قطعی را آماده می‌کند و مشاور آن‌ها را بررسی می‌کند؛ نتیجه صورت وضعیت قطعی است که حساب نهایی پروژه را می‌بندد. این قواعد در شرایط عمومی پیمان آمده که در نشریه ۴۳۱۱ منتشر و در خرداد ۱۳۷۸ ابلاغ شد.

شاخص تعدیل چه چیزهایی را در بر می‌گیرد؟

شاخص‌ها برای هر رشته و هر فصل فهرست بها جدا اعلام می‌شوند و مبلغ هر فصل صورت وضعیت با شاخص همان فصل تعدیل می‌شود. در بخشنامه تیر ۱۴۰۵ آمده که تغییر دستمزد، کرایه ماشین‌آلات، حمل و نقل و نرخ مصالح در شاخص‌ها حساب شده و جز قیر در کارهای آسفالتی، تفاوت بهای مصالح جداگانه پرداخت نمی‌شود.

قانون برگزاری مناقصات ۱۳۸۳ مناقصه را «فرایندی است رقابتی برای تامین کیفیت مورد نظر» تعریف می‌کند که در آن، کار به کسی سپرده می‌شود که کمترین قیمت مناسب را پیشنهاد کرده باشد. مناقصه یک‌مرحله‌ای یا دومرحله‌ای (با ارزیابی فنی و بازرگانی) است و عمومی (با آگهی عمومی) یا محدود. ترک تشریفات نوع مناقصه نیست؛ استثنایی است برای وقتی که برگزاری مناقصه ممکن نباشد.

اندازه معامله را مبلغ برآورد اولیه تعیین می‌کند و همین‌جاست که متره و برآورد به مناقصه گره می‌خورد. طبق نصاب‌های ۱۴۰۵ (مصوبه هیئت وزیران، اردیبهشت ۱۴۰۵)، معامله تا ۴٫۲۳ میلیارد ریال کوچک و بالای ۴۲٫۳ میلیارد ریال بزرگ است. مناقصه‌های دولتی در سامانه ستاد برگزار می‌شود.

در ۸۵ آگهی کارشناس مناقصات مهر ۱۴۰۵، ۴۶ آگهی ستاد را نام برده بودند و ۲۱ آگهی سمت فروش بودند، یعنی شرکتی که در مناقصه شرکت می‌کند و پیشنهاد قیمت می‌دهد.

مناقصه یک‌مرحله‌ای و دومرحله‌ای چه فرقی دارند؟

در مناقصه یک‌مرحله‌ای ارزیابی فنی و بازرگانی لازم نیست: پاکت‌های پیشنهاد در یک جلسه باز می‌شود و برنده در همان جلسه معلوم می‌شود. در مناقصه دومرحله‌ای، برگزارکننده تشخیص می‌دهد که پیشنهادها اول باید از نظر فنی و بازرگانی بررسی شوند. در قانون، دستگاهی که مناقصه را برگزار می‌کند «مناقصه‌گزار» است و شرکتی که اسناد را می‌گیرد و پیشنهاد می‌دهد «مناقصه‌گر».

ستاد سامانه تدارکات الکترونیکی دولت است که از ۱۳۸۹ راه افتاد و دستگاه‌های اجرایی باید خریدهای بالاتر از نصاب را از طریق آن انجام دهند. برای ثبت‌نام در ستاد گواهی امضای دیجیتال لازم است؛ کارشناس مناقصات معمولا همین کارها را برای شرکت انجام می‌دهد.

کارشناس مناقصات در چه شرکت‌هایی کار می‌کند؟

در ۹۴ آگهی کارشناس مناقصات و برآورد مهر ۱۴۰۵، ۷۶ آگهی در تهران بود. نفت و گاز ۲۱ آگهی، خدمات مهندسی ۱۹، پیمانکاران ۱۲ و فناوری اطلاعات ۱۰ آگهی داشتند. رشته‌ها پراکنده‌تر از دفتر فنی است: مدیریت ۲۷ آگهی، عمران و صنایع هر کدام ۱۸، مکانیک ۱۷ و برق ۱۳. ۶۴ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۱۹ آگهی خانم و ۱۱ آگهی آقا خواسته بودند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای مترور ندارند؛ بیشتر کسانی که این کار را می‌کنند مهندس عمران‌اند. میانه حقوق دریافتی خالص مهندسان عمران در سطح کارشناس در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۱ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۵ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند. همین افراد برای ۱۴۰۵ میانه ۴۶ میلیون درخواست کرده بودند و نیمی بین ۳۶ تا ۶۰ میلیون؛ یعنی حدود ۴۷ درصد بیشتر از آنچه گرفته بودند.

فاصله پایین و بالای این گروه زیاد است: ۱۰ درصد کمتر از ۲۰ میلیون و ۱۰ درصد بیشتر از ۵۵ میلیون تومان گرفته بودند. این عددها از پاسخ ۱٬۶۲۱ مهندس عمران است، نه فقط مترورها؛ پس احتمالا کار متره بدون سابقه به پایین این بازه نزدیک‌تر است و سرپرست دفتر فنی به بالای آن.

حقوق در آگهی‌ها

۶۰ آگهی از ۱۸۷ آگهی دفتر فنی که متره خواسته بودند عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۴۷٫۵ و ۶۰ میلیون تومان بود. ۳۴ آگهی کارشناس مناقصات میانه ۳۵ تا ۵۰ میلیون پیشنهاد داده بودند.

عددهای آگهی حقوق پیشنهادی است، نه دریافتی، و بیشترشان آگهی تهران‌اند. سابقه، شهر، اندازه پروژه و اینکه کار در کارگاه باشد یا دفتر مرکزی، بیشترین اثر را روی این عدد دارد.