رشته شهرسازی: شهرسازی چیست، کنکور ۱۴۰۵، بازار کار و حقوق

کار شهرساز را قانون تعریف کرده است. ماده یک قانونی که در ۱۳۵۳ وظایف وزارت مسکن و شهرسازی را تعیین کرد، سه طرح را نام می‌برد. طرح جامع نقشه بلندمدت کاربری زمین و منطقه‌بندی یک شهر است. طرح تفصیلی بر پایه طرح جامع، کاربری، تراکم و شبکه معابر را محله‌به‌محله و قطعه‌به‌قطعه مشخص می‌کند. طرح هادی هم برنامه کوتاه‌مدت شهرها و روستاهایی است که طرح جامع ندارند. مهندس شهرساز این طرح‌ها را تهیه، بررسی و اجرا می‌کند.

طرح تفصیلی و هر تغییر در کاربری یا تراکم در کمیسیون ماده ۵ تصویب می‌شود؛ کمیسیونی به ریاست استاندار با حضور شهرداری، وزارت راه و شهرسازی، شورای شهر، نظام مهندسی و چند دستگاه دیگر. بخش بزرگی از کار شهرسازها آماده کردن پرونده برای همین کمیسیون است.

یک طرح جامع چه چیزی را تعیین می‌کند؟

طبق همان قانون، طرح جامع مشخص می‌کند زمین‌های شهر برای چه استفاده شوند: مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری یا کشاورزی، و تاسیسات، تجهیزات و نیازهای عمومی شهر کجا قرار بگیرند. شبکه اصلی خیابان‌ها، جای مدرسه و بیمارستان و پارک، و اینکه شهر به کدام سمت گسترش پیدا کند هم در همین طرح تعیین می‌شود. به همین دلیل یک تصمیم شهرساز سال‌ها روی زندگی مردم یک شهر اثر می‌گذارد.

شهرسازی با طراحی شهری و معماری چه فرقی دارد؟

معمار یک ساختمان را طراحی می‌کند. طراح شهری فضای میان ساختمان‌ها را طراحی می‌کند: خیابان، میدان، پیاده‌رو و منظر یک محله. شهرسازی یا برنامه‌ریزی شهری یک قدم عقب‌تر می‌ایستد و درباره کاربری زمین، جمعیت، حمل‌ونقل و خدمات کل شهر تصمیم می‌گیرد. در ایران همه این‌ها در کارشناسی زیر یک رشته، مهندسی شهرسازی، درس داده می‌شوند و در کارشناسی ارشد از هم جدا می‌شوند.

در کنکور ۱۴۰۵ کارشناسی «مهندسی شهرسازی» ۲٬۷۹۵ ظرفیت در ۱۲۲ کد داشت. فقط ۷۹۶ ظرفیت، یعنی ۲۸ درصد، با آزمون بود و همه آن‌ها در گروه ریاضی: ۶۷۹ ظرفیت روزانه دولتی، ۵۴ نوبت دوم، ۵۰ ظرفیت در یک موسسه غیرانتفاعی تهران و ۱۳ سهمیه. ۱٬۹۹۹ ظرفیت دیگر با سوابق تحصیلی بود: ۹۵۳ غیرانتفاعی، ۸۶۰ پیام نور، ۱۸۱ دولتی و ۵ سهمیه.

بزرگ‌ترین کدهای آزمونی در بوئین زهرا، یزد، کردستان، ارومیه و کازرون بود و دانشگاه تهران ۲۸ ظرفیت داشت. دانشگاه‌های شهید بهشتی، علم و صنعت و تربیت مدرس در ۱۴۰۵ کارشناسی شهرسازی نداشتند. داوطلب گروه هنر هم این کدها را در دفترچه خود می‌بیند، ولی فقط ظرفیت‌های سوابق تحصیلی؛ و برای این رشته استفاده از هر دو چشم و دست‌کم یک دست فعال برای ترسیم لازم است. دانشگاه آزاد هم کد ۶۰۲۰۵ را در بیش از ۶۰ واحد با سوابق تحصیلی داشت.

کارشناسی ارشد

در ارشد دو مجموعه هست: «برنامه‌ریزی شهری، منطقه‌ای و مدیریت شهری» با گرایش‌های برنامه‌ریزی شهری، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، مدیریت شهری و محیط زیست شهری، و «طراحی شهری» که آزمون عملی اسکیس هم دارد. رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری هم از گروه انسانی به همین حوزه می‌رسد.

کدام ظرفیت را انتخاب کنیم؟

بیش از دوسوم ظرفیت‌ها با سوابق تحصیلی است و قبولی در آن‌ها آسان‌تر است، ولی بیشترشان در موسسه‌های غیرانتفاعی و پیام نورند. پیش از انتخاب، بپرسید دانشگاه کارگاه طراحی و استاد شهرساز تمام‌وقت دارد یا نه، و فارغ‌التحصیلانش کجا کار می‌کنند. در این رشته، کیفیت کارگاه‌های طراحی و پروژه‌هایی که در دانشگاه انجام می‌دهی، بعدها نمونه کارت می‌شود؛ چیزی که مشاوران و شهرداری‌ها هنگام استخدام نگاه می‌کنند.

شهرساز بیشتر از هر جا در سه گروه کار پیدا می‌کند. مهندسان مشاور که طرح‌های جامع، تفصیلی و هادی را برای شهرداری‌ها و وزارت راه تهیه می‌کنند. شهرداری‌ها و معاونت‌های شهرسازی و معماری آن‌ها، که پرونده ساخت‌وساز و کمیسیون ماده ۵ را اداره می‌کنند؛ رئیس سازمان شهرداری‌ها در شهریور ۱۴۰۴ گفت شهرداری‌ها به متخصص شهرسازی نیاز دارند. و بنیاد مسکن که طرح هادی روستاها را تهیه می‌کند؛ به گزارش اردیبهشت ۱۴۰۴، طرح هادی ۲۲٬۷۲۶ روستا بازنگری شده است. این طرح برای روستاهای بالای ۲۰ خانوار تهیه می‌شود، که ۳۸٬۵۳۷ روستا هستند، و هر ۱۰ سال بازنگری می‌شود؛ یعنی کاری که هر سال تکرار می‌شود و کار ثابتی برای مشاوران شهرسازی می‌سازد.

آگهی‌ها تصویر سخت‌تری نشان می‌دهند. در مهر ۱۴۰۵ دسته معماری و شهرسازی یک سایت بزرگ کاریابی و جستجوی شهرسازی و طراحی شهری روی هم ۴۳۳ آگهی داشت، ولی فقط ۱۴ آگهی واقعا کار شهرسازی بود؛ بقیه معمار، طراح داخلی و نقشه‌کش بودند. از این ۱۴ آگهی، ۹ تا در تهران و ۳ تا در تبریز بود، و عنوان‌هایشان کارشناس ارشد شهرسازی، برنامه‌ریز شهری، طراح شهری، مرمت شهری و کارشناس داده‌های مکانی بود. بیشتر استخدام‌های شهرسازی از راه شرکت‌های مشاور و آزمون‌های شهرداری انجام می‌شود، نه آگهی.

عدد رسمی و تاریخ‌داری درباره بیکاری فارغ‌التحصیلان شهرسازی پیدا نکردیم. ولی فاصله ۲٬۷۹۵ ظرفیت سالانه با تعداد کم آگهی‌ها نشان می‌دهد این بازار رقابتی است و مهارت‌هایی مثل GIS، نرم‌افزارهای طراحی و تحلیل داده شهری، فرق اصلی را می‌سازند. ۲ آگهی از ۱۴ آگهی مستقیما کار با داده‌های مکانی و سامانه‌های مدیریت شهری را خواسته بودند.

گزارش‌های معتبر حقوق شهرسازی را با معماری در یک گروه آورده‌اند. بر پایه همین گزارش‌ها، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۷ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۰ تا ۳۳ میلیون. کارشناس ارشد میانه ۳۶ میلیون می‌گرفت. همین کارشناسان برای ۱۴۰۵ به‌طور میانه ۳۸ میلیون درخواست می‌کردند.

از ۱۴ آگهی شهرسازی مهر ۱۴۰۵، فقط ۵ آگهی حقوق نوشته بودند: دو آگهی ۲۵ تا ۳۵ میلیون، یکی برای شهرساز در اصفهان و یکی برای طراح شهری در تهران؛ دو آگهی کارشناس ارشد و داده‌های مکانی در تهران ۴۰ تا ۵۰ میلیون؛ و یک آگهی دفتر خدمات شهری ۳۰ تا ۳۵ میلیون. درآمد شهرسازی که پروانه دارد و طرح تهیه می‌کند، به قراردادهای دفترش بسته است و عدد قابل اتکایی برای آن منتشر نشده است.

مسیر رشد یک شهرساز

مسیر رایج این است: چند سال کار در یک مهندسان مشاور یا شهرداری، گرفتن پروانه نظام مهندسی پس از سه سال سابقه، و بعد امضای نقشه‌های تفکیک و طرح‌های کوچک یا کار ارشد در مشاوران. بسیاری از شهرسازها برای رسیدن به کارهای برنامه‌ریزی و طراحی شهری کارشناسی ارشد هم می‌گیرند؛ در آمریکا هم بیشتر کارفرماها ارشد می‌خواهند. هرچه زودتر در یک نوع طرح، مثلا طرح هادی یا طرح تفصیلی، تخصص پیدا کنی، زودتر به کار مستقل می‌رسی.