مدیریت پروژه ساختمانی: مدیریت پیمان، دفتر فنی، اجرا و بازار کار

انجمن مدیریت ساخت آمریکا (CMAA) مدیریت ساخت را خدمتی حرفه‌ای می‌داند که برنامه زمانی، هزینه، کیفیت، ایمنی، دامنه و کارکرد پروژه را برای کارفرما مدیریت می‌کند و می‌گوید مسئولیت مدیر ساخت در برابر کارفرما و موفقیت پروژه است. در یک پروژه ساختمانی این یعنی هماهنگ کردن طراح، پیمانکار، ناظر، تامین‌کننده‌ها و کارگرها تا ساختمان درست، به‌موقع و بدون حادثه ساخته شود.

مدیریت پیمان چیست؟

در طرح‌های عمرانی دولتی این خدمت نام رسمی مدیریت طرح دارد. بخشنامه سازمان برنامه و بودجه در دی ۱۴۰۱ صریح گفته است این خدمت در ادبیات جهانی مشاور مدیریت ساخت (CMa) نام دارد و در ادبیات عمومی ایران با نام‌هایی مثل مدیریت پیمان شناخته می‌شود. یعنی سندی با عنوان رسمی مدیریت پیمان نیست؛ مدیریت پیمان همان مدیریت طرح است.

نقش‌ها در قرارداد ساخت

شرایط عمومی پیمان، که از ۱۳۷۸ پایه قراردادهای عمرانی است، این طرف‌ها را تعریف می‌کند: کارفرما، پیمانکار، مدیر طرح که از طرف کارفرما اجرای کار را مدیریت می‌کند، مهندس مشاور و مهندس ناظر. پیمانکار باید پیش از شروع، رئیس کارگاهی را که مشاور قبول دارد معرفی کند و به او اختیار کافی، از جمله برای تنظیم صورت وضعیت، بدهد. همین قرارداد از پیمانکار می‌خواهد برنامه زمانی تفصیلی را ظرف یک ماه، گزارش پیشرفت را هر ماه و صورت وضعیت را ماهانه تحویل بدهد؛ کارهایی که در عمل در دفتر فنی انجام می‌شوند.

دفتر فنی واحد پشت میز پروژه است که حساب‌وکتاب فنی کار را نگه می‌دارد. سندی رسمی که دفتر فنی را تعریف کند پیدا نکردیم، ولی آگهی‌ها روشن نشان می‌دهند چه کاری از آن می‌خواهند: از ۴۹۲ آگهی این گروه، ۲۶۱ آگهی متره و صورت وضعیت، ۱۸۲ آگهی اتوکد، ۹۹ آگهی فهرست بها، ۹۳ آگهی اکسل و ۶۵ آگهی نرم‌افزار برنامه‌ریزی مثل MSP یا پریماورا خواسته بودند.

• متره و برآورد: محاسبه مقدار کار انجام‌شده از روی نقشه و کارگاه
• صورت وضعیت: صورتحساب ماهانه کار برای دریافت پول از کارفرما، بر پایه فهرست بها
• برنامه‌ریزی و کنترل پروژه: برنامه زمانی، مقایسه پیشرفت واقعی با برنامه و گزارش ماهانه
• مدارک و مکاتبات: نقشه‌های اجرایی، صورت‌جلسه‌ها و نامه‌های پروژه

کار دفتر فنی برای کسی که دقیق است و عدد را دوست دارد شروع خوبی است، چون تصویر کامل پروژه را نشان می‌دهد. بسیاری از مدیران پروژه سال‌هایی را در دفتر فنی و سال‌هایی را در کارگاه گذرانده‌اند. صفحه متره و برآورد بخش متره و هزینه را جداگانه باز کرده است.

از کارگاه تا مدیریت پروژه

مسیر رایج در این کار پله‌پله است: مهندس اجرا یا کارشناس دفتر فنی در سال‌های اول، سرپرست کارگاه یا سرپرست دفتر فنی بعد از چند سال، و مدیر پروژه وقتی هم کارگاه را می‌شناسی و هم قرارداد و هزینه را. برای همین تجربه هر دو بخش، کارگاه و دفتر فنی، برای رسیدن به مدیریت پروژه ارزش زیادی دارد.

همه ۷۸۹ آگهی دسته مهندسی عمران در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ خوانده شد. ۴۹۲ آگهی، یعنی ۶۲ درصد، کار اجرا، دفتر فنی یا مدیریت پروژه بودند: ۱۸۲ آگهی دفتر فنی، ۱۳۵ سرپرست کارگاه، ۶۵ مهندس اجرا، ۶۳ ناظر، ۲۰ مدیر پروژه و رئیس کارگاه، ۱۴ کارشناس پیمان و رسیدگی و ۱۳ کارشناس برنامه‌ریزی و کنترل پروژه. پس بیشتر کار مهندس عمران در بازار امروز، اجرا و دفتر فنی است تا طراحی.

کارفرماها ۱۴۸ شرکت خدمات مهندسی، ۱۲۳ پیمانکار، ۱۰۲ شرکت ساختمانی، ۲۴ کارخانه و ۲۰ شرکت نفت و گاز بودند. از ۴۳۴ آگهی که رشته نوشته بودند، ۴۱۷ آگهی عمران و ۱۱۱ آگهی معماری خواسته بودند. ۲۴۹ آگهی فقط آقا و ۶۸ آگهی ترجیحا آقا می‌خواستند و ۱۶۲ آگهی فرقی نگذاشته بودند؛ از ۱۸۲ آگهی دفتر فنی، ۹۸ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ولی از ۱۳۵ آگهی سرپرست کارگاه فقط ۱۹ آگهی. پس دفتر فنی راه بازتری برای خانم‌های مهندس عمران است.

۲۷۸ آگهی سابقه کار خواسته بودند، ۸۳ آگهی ایمنی و HSE، ۳۰ آگهی کار در شهرستان یا مأموریت، ۲۶ آگهی BIM یا Revit و ۱۹ آگهی پروانه نظام مهندسی. یعنی برای شروع، سابقه کارگاهی و مهارت متره و صورت وضعیت از پروانه مهم‌تر است.

در کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام مدیریت ساخت نیست. راه اصلی مهندسی عمران است با ۱۰٬۷۱۰ ظرفیت: ۴٬۳۹۷ با آزمون و ۶٬۳۱۳ با سوابق تحصیلی. کاردانی کارهای عمومی ساختمان هم ۷۸۰ ظرفیت با سوابق تحصیلی دارد. در کارشناسی ارشد دو راه هست:

• مهندسی و مدیریت ساخت، یکی از گرایش‌های مهندسی عمران
• مدیریت پروژه و ساخت در مجموعه هنرهای ساخت و معماری، که درس مدیریت کارگاهی در آن ضریب ۴ دارد

پروانه اجرا در نظام مهندسی

در نظام مهندسی ساختمان، اجرا صلاحیتی جدا از طراحی و نظارت است و آزمون خودش را دارد. آزمون اجرای عمران ۱۴۰۵ تنها آزمون عمران است که قراردادها و شرایط عمومی پیمان، مدیریت ساخت و نظام برنامه‌ریزی و کنترل پروژه، و مبحث ۱۲ درباره ایمنی کارگاه را در سرفصل دارد. پله‌های پروانه طبق آیین‌نامه: پایه ۳ بعد از سابقه و آزمون، سپس ۴ سال برای پایه ۲، ۵ سال برای پایه ۱ و ۶ سال برای ارشد.

رتبه پیمانکاران

شرکت‌هایی که پروژه دولتی می‌گیرند، طبق آیین‌نامه تشخیص صلاحیت پیمانکاران ۱۳۸۱ در پنج پایه و رشته‌هایی مثل ساختمان رتبه می‌گیرند. معیار این رتبه ارزشیابی، تخصص و تجربه، و توان مالی است و گواهی‌اش چهار سال اعتبار دارد. کارکنان فنی باسابقه بخشی از امتیاز همین رتبه‌اند؛ یکی از دلیل‌هایی که پیمانکاران به مهندس باتجربه نیاز دارند.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان عمران در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۱ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۵ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند. کارشناسان ارشد میانه ۴۱ میلیون و مدیران میانه ۷۰ میلیون دریافت می‌کردند؛ یعنی در این کار سابقه و نقش مدیریتی بیشترین اثر را روی درآمد دارد. کارشناسان این گروه برای ۱۴۰۵، ۴۶ میلیون تومان درخواست کرده‌اند.

پیمانکاران و مشاوران چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۱۷۸ آگهی از ۴۹۲ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۵۰ تا ۷۰ میلیون تومان بود: ۴۰ تا ۶۰ میلیون برای کارشناس‌ها و ۶۰ تا ۸۰ میلیون برای سرپرست‌ها و مدیران. کار در کارگاه‌های دور از شهر معمولا با اسکان و مزد بیشتر همراه است.