شغل مدیریت پروژه: مدیریت پروژه چیست، بازار کار و رشته آن در ایران

موسسه مدیریت پروژه (PMI) مدیریت پروژه را به کار بستن دانش، مهارت، ابزار و فن برای فعالیت‌های پروژه تعریف می‌کند تا خواسته‌های پروژه برآورده شود. ویرایش هشتم راهنمای PMBOK که آبان ۱۴۰۴ منتشر شد، پروژه را «کاری موقت در بستری یکتا برای خلق ارزش» می‌داند. فرق پروژه با کار روزمره همین است: آغاز و پایان دارد و نتیجه‌اش تکراری نیست.

سه رویکرد

PMI سه رویکرد را نام می‌برد. رویکرد پیش‌بینی‌محور، که در ساخت کارخانه و پروژه‌های نفت و انرژی رایج است، از ابتدا برنامه کامل می‌چیند. رویکرد تطبیقی یا چابک، که در نرم‌افزار رایج است، کار را در دوره‌های کوتاه پیش می‌برد و برنامه را مدام اصلاح می‌کند. رویکرد ترکیبی هم هر دو را به کار می‌گیرد. حدود ۶۰ درصد سوال‌های آزمون PMP سال ۲۰۲۶ از رویکرد چابک و ترکیبی است.

ویرایش هشتم PMBOK چه می‌گوید؟

این ویرایش شش اصل و هفت حوزه عملکرد دارد: حاکمیت، محدوده، زمان‌بندی، مالی، ذی‌نفعان، منابع و ریسک. به هوش مصنوعی، دفتر مدیریت پروژه و تدارکات هم بیشتر از ویرایش هفتم پرداخته است.

این صفحه مدیریت پروژه عمومی را در بر می‌گیرد: صنعت، فناوری اطلاعات، انرژی و خدمات. مدیریت پروژه ساختمانی گروه جداگانه‌ای دارد و فقط ۶۳ آگهی از ۶۲۳ آگهی این صفحه از شرکت‌های ساختمانی بود.

کارفرماها بیشتر تولیدی و صنعتی (۱۱۳)، فناوری اطلاعات (۸۶)، نفت و گاز و انرژی (بیش از ۱۰۰)، خدمات مهندسی (۴۳) و شرکت‌های خدماتی (۳۹) بودند. ۴۱۶ آگهی سطح کارشناس، ۱۰۸ آگهی کارشناس ارشد و ۸۷ آگهی مدیر میانی می‌خواستند؛ یعنی مدیریت پروژه بیشتر از پله کارشناسی شروع می‌شود.

در متن آگهی‌ها اکسل ۲۷۳ بار، MSP ۲۱۲ بار، مهندسی صنایع ۲۱۲ بار، هزینه و بودجه ۲۰۶ بار، Primavera ۱۷۸ بار، ریسک ۱۶۲ بار و عمران ۱۰۵ بار آمده بود. Jira ۸۴ بار، PMBOK ۸۱ بار، Power BI ۶۸ بار و مدرک PMP فقط ۲۴ بار آمده بود. ۳۸۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند و ۱۳۷ آگهی فقط آقا می‌خواستند، بیشتر برای کار در کارگاه و سایت.

کارشناس برنامه‌ریزی و کنترل پروژه زمان‌بندی پروژه را می‌سازد، پیشرفت واقعی را با برنامه مقایسه می‌کند، گزارش هفتگی و ماهانه می‌نویسد و هشدار می‌دهد کجا پروژه از زمان یا بودجه عقب افتاده است. ابزار اصلی او MSP و Primavera و اکسل است و روش‌هایی مثل ارزش کسب‌شده را برای سنجش پیشرفت به کار می‌برد.

۳۹۶ آگهی از ۶۲۳ آگهی این صفحه همین کار را می‌خواستند. رشته‌ای که بیشتر خواسته شده بود مهندسی صنایع بود و بعد عمران؛ در پروژه‌های صنعتی و نفت و گاز مهندسان رشته‌های دیگر هم با یادگرفتن کنترل پروژه وارد این کار می‌شوند. ۴۵ آگهی کنترل پروژه از شرکت‌های ساختمانی بود و بقیه از صنعت، انرژی و فناوری اطلاعات.

کنترل پروژه برای بسیاری راه رسیدن به مدیریت پروژه است: کسی که سال‌ها برنامه و گزارش پروژه‌ها را ساخته، زبان مدیران و پیمانکاران را می‌شناسد و بعد سرپرست، مدیر کنترل پروژه یا مدیر پروژه می‌شود. در آگهی‌ها ۱۱ آگهی سرپرست و ۸ آگهی مدیر برنامه‌ریزی و کنترل پروژه هم بود.

Primavera و تحریم

سند رسمی Oracle در شهریور ۱۴۰۵ همه محصولات و دسترسی ابری این شرکت را برای ایران ممنوع و Primavera Cloud را به‌صراحت در ایران غیرمجاز دانسته است. با این حال Primavera P6 هنوز در ۱۷۸ آگهی خواسته شده بود.

در شرکت‌های نرم‌افزاری مدیریت پروژه بیشتر با اسکرام انجام می‌شود. راهنمای اسکرام ۲۰۲۰ می‌گوید اسکرام مستر مسئول برقراری اسکرام و اثربخشی تیم است و او را «رهبری در خدمت تیم و سازمان» می‌داند. ترجمه رسمی فارسی این راهنما را انجمن چابک ایران منتشر کرده است.

در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵، ۴۱ آگهی نقش چابک داشتند که بیشترشان عنوان اسکرام مستر داشتند و بقیه مدیر تحویل چابک، متخصص چابک‌سازی و هماهنگ‌کننده اسکرام بودند؛ همه از شرکت‌های نرم‌افزاری، اینترنتی، بانکی و مخابراتی. چهار آگهی اسکرام مستر که حقوق نوشته بودند، میانه ۵۵ تا ۷۵ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند.

در کنکور ۱۴۰۵ کارشناسی یا کارشناسی ارشد مستقلی با نام مدیریت پروژه پیدا نکردیم. این رشته در سه جا آمده است: گرایش ۸ «مهندسی صنایع» در مجموعه ۱۲۵۹ ارشد، گرایش ۶ «مدیریت صنعتی» در مجموعه ۱۱۴۲، و «مدیریت پروژه و ساخت» در مجموعه ۱۳۶۱ که در گروه هنر است و به ساختمان نزدیک‌تر. MBA گرایش مدیریت پروژه ندارد.

پس راه دانشگاهی معمول، کارشناسی مهندسی صنایع، عمران، کامپیوتر یا مدیریت است و بعد ارشد مهندسی صنایع یا مدیریت صنعتی با گرایش پروژه. بسیاری هم بدون ارشد، با سابقه کار و دوره‌های کوتاه وارد کنترل پروژه می‌شوند.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای تهران، ۱۴۰۵

• مسئول کنترل پروژه: ۱۱۴ ساعت، حدود ۲۲٫۸ میلیون تومان
• برنامه‌ریزی پروژه: ۹۴ ساعت، ۱۸٫۸ میلیون تومان
• Primavera P6: ۶۰ ساعت، ۱۴٫۴ میلیون؛ MSP: ۳۰ ساعت، ۷٫۲ میلیون تومان
• مدیریت پروژه بر پایه PMBOK: ۴۲ ساعت، ۱۰٫۹ میلیون تومان

استاندارد «مدیر پروژه» با ۴۴۰ ساعت و ۴۶٫۶ میلیون تومان هم هست ولی در گروه ساختمان است. برای اسکرام و چابک استانداردی پیدا نکردیم.

طبق گزارش سازمان برنامه و بودجه که شهریور ۱۴۰۴ منتشر شد، ۱٬۸۸۰ طرح ملی نیمه‌تمام برای تمام شدن حدود ۴ هزار همت اعتبار لازم دارند و حدود ۵٬۵۰۰ طرح استانی هم حدود ۴۰۰ همت. رئیس این سازمان در آبان ۱۴۰۴ گفت با منابع فعلی، تمام کردن طرح‌های حمل‌ونقل ۱۰۱ سال طول می‌کشد.

طرحی که سال‌ها نیمه‌تمام می‌ماند، هم پول بیشتری می‌خواهد و هم دیرتر به کار می‌آید؛ و بخش بزرگی از کار مدیریت پروژه، یعنی برنامه‌ریزی درست، اولویت‌بندی و کنترل هزینه، دقیقا برای جلوگیری از همین است. در اردیبهشت ۱۴۰۴ هم «سند نظام فنی و اجرایی یکپارچه کشور» تصویب و خرداد ۱۴۰۴ ابلاغ شد که چارچوب تهیه، اجرا و کنترل طرح‌های عمرانی است.

بیرون از طرح‌های دولتی، صنعت و انرژی و فناوری اطلاعات بیشترین آگهی‌ها را داشتند. شرکت‌های نرم‌افزاری بیشتر اسکرام مستر و مدیر پروژه نرم‌افزار می‌خواهند و کارخانه‌ها و پیمانکاران نفت و گاز، کارشناس کنترل پروژه.

در گزارش‌های معتبر حقوق، مدیریت پروژه کنار مهندسی صنایع و مدیریت تولید و عملیات آمده است. کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۰ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۵ تا ۴۰ میلیون.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند: ۱۴۴ آگهی کنترل پروژه که حقوق نوشته بودند میانه ۴۰ تا ۵۲٫۵ میلیون تومان، مدیر پروژه‌ها ۴۸ تا ۶۰ میلیون، دفتر مدیریت پروژه ۴۵ تا ۶۰ میلیون، هماهنگ‌کننده‌ها ۳۲٫۵ تا ۴۲٫۵ میلیون و اسکرام مسترها ۵۵ تا ۷۵ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند.

پروژه‌های نفت و گاز و کار در سایت‌های دورافتاده معمولا حق مأموریت و مزایای بیشتری دارند، ولی عدد معتبری برای آن پیدا نکردیم.