راه اندازی کسب و کار: مراحل، مجوز، سرمایه و ریسک‌ها

کارآفرین حقوق‌بگیر نیست؛ صاحب کار است. کارش پیدا کردن یک نیاز، ساختن محصول یا خدمت برای آن، فروختن، استخدام و نگه داشتن حساب پول است و درآمدش سودی است که بعد از همه هزینه‌ها می‌ماند. دو شکل رایجش در راه تا کار جداست: صاحب کسب‌وکار کوچک، مثل کافه، کارگاه، فروشگاه یا دفتر خدماتی، و بنیان‌گذار استارتاپ که دنبال رشد سریع با فناوری است.

کارآفرینی یک مهارت ترکیبی است، نه یک رشته: فروش، حساب و مالیات، مدیریت آدم‌ها و تحمل ریسک. بیشتر کسب‌وکارهای موفق از دل یک مهارت شغلی بیرون آمده‌اند؛ آشپزی که رستوران زد، برنامه‌نویسی که استارتاپ ساخت.

کارآفرینی در ایران از نگاه مردم

در یک بررسی بین‌المللی کارآفرینی که در ۲۰۱۹ در ۵۰ کشور انجام شد، ایران در قصد راه‌اندازی کسب‌وکار رتبه ۱۱ را داشت: حدود ۳۸ درصد بزرگسالان گفته بودند قصد دارند کسب‌وکاری راه بیندازند. ۸۷ درصد هم گفته بودند کارآفرین موفق در جامعه جایگاه بالایی دارد. اما همان بررسی زیرساخت فیزیکی، دشواری‌های بازار داخلی و مقررات ورود به بازار، و تامین مالی را نقطه‌های ضعیف محیط کسب‌وکار ایران دانسته بود.

یعنی علاقه به کار مستقل زیاد است و راهش سخت. کسی که این را از اول بداند، برنامه‌اش را واقعی‌تر می‌چیند: با پول کمتر شروع می‌کند، زودتر از مشتری بازخورد می‌گیرد و برای کاغذبازی و مجوز وقت می‌گذارد.

کارآفرین، مدیر یا آزادکار؟

• کارآفرین: صاحب کار است، سرمایه و ریسک با خودش است و درآمدش سود است.
• مدیر حقوق‌بگیر: کسب‌وکار دیگری را اداره می‌کند و حقوق ثابت می‌گیرد؛ ریسک سرمایه با او نیست.
• آزادکار: مهارتش را پروژه‌ای می‌فروشد. خیلی از کارآفرین‌ها از همین‌جا شروع کرده‌اند و وقتی مشتری‌ها زیاد شدند، نیرو گرفته‌اند.

آمار رسمی دوام کسب‌وکارها در ایران منتشر نمی‌شود. در آمریکا، جایی که داده‌اش هست، تقریبا نیمی از کسب‌وکارهای نو بعد از پنج سال بسته‌اند و از کسب‌وکارهایی که در ۲۰۱۳ شروع شدند، ۳۴٫۷٪ تا ۲۰۲۳ باقی مانده بودند. در ایران هم سهم صاحبان کسب‌وکار جاافتاده بین ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ از ۱۲٪ به ۱۰٫۵٪ رسید.

یعنی شکست اولین تلاش عادی است. کسی که کار کوچک شروع می‌کند، هزینه ثابتش را پایین نگه می‌دارد و سرمایه‌ای را خرج می‌کند که از دست دادنش زندگی‌اش را به هم نمی‌ریزد، از اشتباه‌ها زنده بیرون می‌آید.

شرکت دانش‌بنیان

قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان ۱۵ سال معافیت از مالیات، عوارض، حقوق گمرکی و عوارض صادراتی، وام کم‌بهره یا بدون بهره برای تولید و عرضه نوآوری، و اولویت استقرار در پارک‌های علم و فناوری و مراکز رشد را برای این شرکت‌ها می‌شمارد. در عمل معافیت مالیاتی برای درآمد محصول دانش‌بنیان است و عنوان دانش‌بنیان هر سال دوباره بررسی می‌شود. این عنوان را معاونت علمی ریاست جمهوری می‌دهد و در اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود ۱۰ هزار شرکت دانش‌بنیان فعال بود.

صندوق نوآوری و شکوفایی

این صندوق در ۶ ماه اول ۱۴۰۴، ۹٬۷۵۳ میلیارد تومان وام به شرکت‌های دانش‌بنیان داد که ۱۴۷٪ بیشتر از ۳٬۹۴۵ میلیارد تومان همان دوره در سال قبل بود. کل خدمات مالی‌اش در همان شش ماه، یعنی وام، ضمانت‌نامه، سرمایه‌گذاری و توانمندسازی، ۱۹٬۰۷۲ میلیارد تومان بود و از آغاز تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به ۱۱۴٬۸۵۵ میلیارد تومان رسیده است. این پول برای شرکتی است که عنوان دانش‌بنیان گرفته، نه برای کسی که فقط ایده دارد، و وام‌ها بازپرداخت دارند.

مشاغل خانگی

قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی کسب‌وکار خانگی را کاری می‌داند که اعضای خانواده در محل زندگی و بدون مزاحمت برای همسایه‌ها انجام می‌دهند و کالا یا خدمتی برای بازار بیرون از خانه تولید می‌کنند؛ چه به سفارش یک کارفرمای بیرونی و چه مستقل، از مواد اولیه تا فروش. مجوزش به شکل آنلاین در بخش مشاغل خانگی درگاه ملی مجوزها صادر می‌شود و وام‌های این بخش از سامانه جدای وزارت کار می‌گذرد.

کارآفرین حقوق ثابت ندارد و برای همین گزارش‌های حقوق عددی برایش ندارند. درآمدش سودی است که بعد از اجاره، مواد، حقوق کارکنان، مالیات و بیمه می‌ماند؛ ماه‌های اول اغلب صفر یا منفی است و بعد، اگر کار بگیرد، می‌تواند از حقوق یک کارمند خیلی بیشتر شود.

یک قاعده ساده کمک می‌کند: پیش از ترک کار فعلی، هزینه زندگی چند ماهت را کنار بگذار و کسب‌وکار را تا وقتی سودش به آن حد نرسیده، کنار کار دیگر پیش ببر.

سود دیر می‌آید و همه به آن نمی‌رسند

در آمریکا، جایی که آمار رسمی دوام کسب‌وکارها منتشر می‌شود، میانگین ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۱ این بود: حدود ۶۸ درصد کسب‌وکارهای تازه بعد از ۲ سال هنوز باز بودند، حدود ۴۹ درصد بعد از ۵ سال، حدود ۳۴ درصد بعد از ۱۰ سال و حدود ۲۶ درصد بعد از ۱۵ سال. در ایران چنین آماری منتشر نمی‌شود؛ فقط یک بررسی بین‌المللی نشان داد سهم بزرگسالانی که صاحب کسب‌وکار جاافتاده بودند، از ۱۲٪ در ۲۰۱۸ به ۱۰٫۵٪ در ۲۰۱۹ رسید.

برای حساب درآمد، سه عدد را جدا نگه دار: فروش ماهانه، سود ناخالص بعد از هزینه مواد یا خدمت، و سود خالص بعد از اجاره، حقوق، مالیات و بیمه. چیزی که برای خودت برمی‌داری از سود خالص می‌آید، نه از فروش. کسب‌وکاری که فروش خوبی دارد ولی هزینه ثابتش بالاست، ممکن است برای صاحبش کمتر از حقوق یک کارمند باقی بگذارد.