فرنچایز چیست؟ هزینه، قرارداد و قانون آن برای صاحب کسب و کار کوچک

چند استاندارد سازمان فنی و حرفه‌ای مستقیم به کار صاحب کسب و کار کوچک می‌آید. سقف شهریه‌ی حضوری آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵ برای آن‌ها این است:

• شناسایی اصول راه اندازی کسب و کارهای متوسط و کوچک (SME): ۲۰ ساعت، حدود ۵٫۹ میلیون تومان
• تهیه و تدوین طرح کسب و کار: ۴۰ ساعت، حدود ۱۰٫۴ میلیون تومان
• عارضه یابی واحدهای صنفی: ۴۰ ساعت، حدود ۱۳٫۹ میلیون تومان
• کارآفرینی SYB: ۵۰ ساعت، حدود ۱۸٫۹ میلیون تومان

دوره‌ی احکام تجارت و کسب و کار هم برای گرفتن پروانه کسب لازم است. هیچ‌کدام از این دوره‌ها شرط گرفتن فرنچایز نیست و برندها معمولا آموزش اختصاصی خودشان را دارند؛ ارزش این دوره‌ها در آن است که پیش از امضا بتوانید پیش‌بینی فروش برند و طرح مالی خودتان را بسنجید. دوره‌ی آنلاین همین استانداردها حدود ۲۰ درصد ارزان‌تر است.

فرنچایز (در نوشته‌های فارسی «فرانچایز»، «فرانشیز» یا «اعطای امتیاز تجاری») یعنی صاحب یک کسب و کار جاافتاده اجازه‌ی استفاده از نام، علامت تجاری و روش کارش را برای مدتی معین به شخص دیگری می‌دهد. شخص دوم با پول خودش مغازه یا کارگاه را راه می‌اندازد، به نام برند کار می‌کند و در عوض پول می‌پردازد و تعهد می‌دهد که استانداردهای برند را رعایت کند. به اولی امتیازدهنده و به دومی امتیازگیرنده می‌گویند.

امتیازگیرنده کارمند برند نیست. فروش، اجاره، دستمزد و بیمه‌ی کارکنان، مالیات و زیان با خود اوست. آنچه می‌خرد یک بسته‌ی آزموده است: نام شناخته‌شده، دفترچه‌ی روش کار، آموزش راه‌اندازی، تأمین کالا یا مواد اولیه و گاهی نرم‌افزار فروش و تبلیغ سراسری. پس فرنچایز یکی از راه‌های صاحب کسب و کار کوچک شدن است، نه راهی برای فرار از کار مدیریت. صبح باز کردن مغازه، حساب صندوق، سفارش کالا، استخدام و آموزش فروشنده و جواب دادن به مشتری ناراضی همچنان کار شماست.

فرق فرنچایز با شعبه، نمایندگی و لایسنس

• شعبه: مال خود شرکت است؛ سرمایه از شرکت است و مدیرش حقوق می‌گیرد.
• نمایندگی فروش یا خدمات: فروشنده کالای یک تولیدکننده را می‌فروشد یا تعمیر می‌کند و لزوما همه‌ی ظاهر و روش کار مغازه را از او نمی‌گیرد. در بازار ایران بسیاری از آگهی‌ها هر دو را «اعطای نمایندگی» می‌نامند؛ متن قرارداد معلوم می‌کند کدام است.
• لایسنس یا مجوز بهره‌برداری از علامت: فقط حق استفاده از نام یا علامت روی کالا یا خدمت، بدون الزام به یک سیستم کامل.
• فرنچایز: مجوز علامت به‌اضافه‌ی کل سیستم کار: چیدمان، منو یا سبد کالا، قیمت‌گذاری، آموزش و بازرسی.

فرنچایز در سینما و بازی

اگر دنبال «فرنچایز فیلم» یا «فرنچایز بازی» آمده‌اید: در سینما و بازی، فرنچایز به مجموعه‌ای از فیلم‌ها، سریال‌ها یا بازی‌ها با جهان و شخصیت‌های مشترک گفته می‌شود که صاحب حقوقش ساخت قسمت‌های تازه را اجازه می‌دهد. ریشه‌ی هر دو معنا یکی است: حق استفاده از یک نام. این صفحه درباره‌ی معنای تجاری آن است.

• ورودیه یا حق عضویت: مبلغ یک‌باره برای پیوستن به شبکه. برخی برندها آن را نمی‌گیرند و به‌جایش وثیقه یا خرید کالا را شرط می‌کنند.
• حق امتیاز دوره‌ای: مبلغ ثابت ماهانه، درصدی از فروش، ترکیبی از هر دو، یا سودی که در قیمت کالای اجباری پنهان است. تعریف «فروش» باید در قرارداد نوشته شود؛ پنج درصد از فروش ناخالص با پنج درصد از فروش پس از کسر مالیات و برگشتی فرق زیادی دارد.
• سهم تبلیغات: پول مشترک برای تبلیغ سراسری برند، جدا از تبلیغ محلی خودتان.
• وثیقه و ضمانت: سند ملک، ضمانت‌نامه‌ی بانکی، چک یا سفته در برابر کالایی که برند در اختیارتان می‌گذارد.
• سرمایه‌ی خود مغازه: رهن و اجاره یا سرقفلی، بازسازی با طرح برند، تجهیزات، موجودی اول، دستمزد ماه‌های اول و نقدینگی تا روزی که فروش هزینه‌ها را بپوشاند.

یک نمونه‌ی واقعی و منتشرشده

یک فروشگاه زنجیره‌ای مواد غذایی شرایط فرانچایز خود را روی سایت خودش منتشر کرده است (آخرین به‌روزرسانی بهمن ۱۴۰۴). ورودیه نمی‌گیرد، اما متقاضی باید دست‌کم ۲۵ سال سن و دیپلم داشته باشد و ملکی تجاری با دست‌کم ۱۰۰ متر فضای فروش در همکف و ۳۰ متر انبار بیاورد که سند یا اجاره‌نامه‌ی دست‌کم ۵ ساله دارد. وثیقه‌ی ملکی یا ضمانت‌نامه‌ی بانکی به ارزش ۲٫۱ میلیارد تومان برای کالای داخل فروشگاه و چکی ۲ میلیارد تومانی هم می‌خواهد. قرارداد ۵ ساله و قابل تمدید است و برای تجهیزات تسهیلاتی تا ۴ میلیارد تومان با بازپرداخت ۵ ساله پیشنهاد شده است. دستمزد و بیمه‌ی کارکنان و اجاره با صاحب فروشگاه است. این شرایط تغییر می‌کند؛ نسخه‌ی روز را از خود برند بگیرید.

آگهی‌های فرنچایز در دیوار چه می‌گویند؟

در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ همه‌ی آگهی‌های دیوار تهران را که با «فرانچایز»، «فرنچایز» یا «اعطای نمایندگی» پیدا می‌شدند خواندیم. پس از حذف آگهی‌های تکراری و ۴ آگهی استخدام فروشنده برای فروشگاه‌های فرنچایزی، ۱۰۳ آگهی پیشنهاد نمایندگی ماند. فقط ۲ آگهی، یک آموزشگاه حسابداری و یک مؤسسه‌ی حقوقی، واقعا فرنچایز به معنای نام و روش کار پیشنهاد می‌کردند؛ دومی حق امتیاز سالانه‌ی ۱۰۰ میلیون تومانی را نوشته بود. بقیه نمایندگی پخش یا فروش یک کالا بودند: دست‌کم ۳۸ آگهی در خوراکی، و ۳۱ آگهی در دسته‌های استخدام. ۱۴ آگهی مبلغی نوشته بودند، از قیمت کالا و خرید اولیه تا ادعای درآمد ماهانه‌ی ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان، و ۱۳ آگهی از «بدون سرمایه»، «کار در منزل»، «درآمد بالا» یا «فروش تضمینی» حرف می‌زدند. ادعای درآمد در آگهی تعهد قراردادی نیست. نتیجه برای خریدار: واژه‌ی «نمایندگی» در آگهی‌ها بیشتر به معنای فروشنده‌ی کالای یک شرکت است، نه صاحب شعبه‌ی یک برند.

کسب و کار کوچک تولیدی یعنی خودتان چیزی بسازید و بفروشید: نان و شیرینی، ترشی و رب، صابون و شمع، پوشاک، کیف، مبل، قطعه‌ی فلزی یا بسته‌بندی. فرق اصلی آن با مغازه‌ی خرده‌فروشی این است که مجوز به نوع محصول و اندازه‌ی کار بستگی دارد، نه فقط به صنف. خوراکی، آرایشی و بهداشتی سخت‌ترین مسیر را دارند.

سه اندازه، سه مسیر مجوز

• تولید در خانه: با اعضای خانواده و در فضای مسکونی، بدون مزاحمت برای همسایه. مجوز مشاغل خانگی از درگاه ملی مجوزها گرفته می‌شود؛ برای خوراکی، مجوز سازمان غذا و دارو و کارت بهداشت هم لازم است. فهرست محصول‌های مجاز خانگی محدود است؛ پیش از خرید تجهیزات آن را ببینید.
• کارگاه کوچک صنفی: پروانه کسب از اتحادیه‌ی همان رشته، با پاسخ ظرف ۱۵ روز و دوره‌ی احکام تجارت و کسب و کار. برای خوراکی، آرایشی و بهداشتی، پروانه‌ی بهداشتی ساخت کارگاهی هم لازم است: مسئول فنی با کارت فعالیت، نام تجاری ثبت‌شده به نام صاحب کارگاه، قرارداد با آزمایشگاه همکار غذا و دارو و تعهدنامه‌ی محضری.
• واحد صنعتی: جواز تأسیس از سامانه‌ی بهین‌یاب وزارت صنعت، معدن و تجارت که ۱۲ ماه اعتبار دارد و با گزارش پیشرفت تمدید می‌شود؛ پس از نصب ماشین‌آلات، پروانه بهره‌برداری. صدور جواز تأسیس در شعاع ۱۲۰ کیلومتری تهران و ۵۰ کیلومتری اصفهان جز با مصوبه‌ی مراجع مربوط ممنوع است.

در تعریفی که وزارتخانه‌های صنعت و جهاد کشاورزی به کار برده‌اند، واحدهای کمتر از ۵۰ کارگر «صنایع کوچک» حساب می‌شوند. پس یک کارگاه ده نفره هنوز کسب و کار کوچک است، اما مسئولیت‌های کارفرمایی کامل دارد: قرارداد کار، بیمه، ایمنی و مالیات.

پیش از خرید دستگاه

• چند سفارش آزمایشی را با دست یا تجهیزات اجاره‌ای بسازید و بفروشید.
• بهای تمام‌شده‌ی هر واحد را با مواد، انرژی، بسته‌بندی، دستمزد و ضایعات حساب کنید، نه فقط با قیمت مواد.
• بپرسید محصولتان مشمول استاندارد اجباری هست یا نه؛ برای برخی کالاها فروش بدون نشان استاندارد مجاز نیست.
• برای فروش آنلاین، نماد اعتماد الکترونیکی بگیرید.

فرنچایز تولیدی هم وجود دارد: برخی برندهای غذایی دستور پخت و مواد اولیه را می‌دهند و شما در کارگاه خود و با پروانه‌ی خودتان تولید می‌کنید. بندهای قرارداد بالا درباره‌ی این نوع هم صدق می‌کند، به‌ویژه خرید اجباری مواد اولیه.

آنچه برای صاحب کسب و کار می‌ماند سود است: فروش منهای خرید کالا، اجاره، دستمزد و بیمه‌ی کارکنان، انرژی، مالیات، حق امتیاز و سهم تبلیغات اگر فرنچایز باشد، و قسط وام. این عدد از ماهی به ماه دیگر فرق می‌کند و در ماه‌های اول اغلب منفی است. گزارش معتبری از «درآمد صاحب کسب و کار کوچک» در ایران وجود ندارد و ما برای آن عددی نمی‌گذاریم؛ هر عددی که بدون دفاتر فروش گفته شود، حدس است.

حساب ساده‌ی نقطه‌ی سربه‌سر

هزینه‌ی ثابت ماهانه (اجاره، دستمزد و بیمه، قسط، حق امتیاز ثابت) را بر سود هر فروش تقسیم کنید؛ نتیجه تعداد فروشی است که فقط هزینه‌ها را می‌پوشاند. مثال فرضی: اگر هزینه‌ی ثابت ماهانه ۱۰۰ میلیون تومان و سود هر فروش ۵۰ هزار تومان باشد، باید ماهانه ۲ هزار فروش داشته باشید تا فقط سربه‌سر شوید. در فرنچایزی که درصدی از فروش می‌گیرد، این درصد را پیش از تقسیم از سود هر فروش کم کنید.

صاحب کسب و کار برای خودش هم باید حساب جدا داشته باشد: بیمه‌ی خویش‌فرما یا اختیاری تأمین اجتماعی، و برداشتی ماهانه که از سود می‌آید، نه از نقدینگی مغازه. اگر کسی برای فروش یک امتیاز سود ماهانه‌ی مشخصی وعده می‌دهد، آن را مکتوب بخواهید و با دفاتر فروش دو یا سه شعبه‌ی فعلی بسنجید.