شغل مشاور کسب و کار: مشاور کسب و کار کیست، چگونه مشاور شویم و چقدر درآمد دارد

استاندارد بین‌المللی ISO ۲۰۷۰۰، که راهنمای خدمات مشاوره مدیریت است، می‌گوید مشاوران مدیریت دانش خود را به کار می‌گیرند تا به سازمان‌ها در مسئله‌هایی مثل پیچیدگی، رشد پایدار، نوآوری، تغییر و بهره‌وری کمک کنند. پایگاه O*NET، مرجع شغلی وزارت کار آمریکا، مشاور مدیریت و تحلیلگر کسب‌وکار را در یک گروه می‌گذارد و کارشان را بررسی سازمان، طراحی روش‌ها و رویه‌ها و نوشتن پیشنهاد برای کارآمدتر شدن مدیریت می‌داند.

چهار کار اصلی مشاور

• جمع کردن اطلاعات: گفتگو با مدیران و کارکنان، خواندن گزارش‌ها و عددها و فهمیدن اینکه مشکل واقعی کجاست.
• تحلیل و راه‌حل: مقایسه چند راه، حساب کردن هزینه و ریسک هر کدام و انتخاب راهی که با توان سازمان جور است.
• نوشتن و ارائه: تبدیل نتیجه به گزارش و ارائه‌ای که مدیر ارشد بتواند بر اساس آن تصمیم بگیرد.
• همراهی در اجرا: پیگیری اینکه روش تازه واقعا کار می‌کند؛ O*NET همین را یکی از مهم‌ترین کارهای این شغل می‌داند.

مشاور بیرونی یا کارشناس استراتژی درون شرکت؟

مشاور بیرونی روی پروژه‌های کوتاه در چند سازمان کار می‌کند و تنوع کارش زیاد است، ولی درآمدش به پیدا کردن پروژه بستگی دارد. کارشناس استراتژی کارمند یک شرکت است، برنامه سالانه و چندساله را تنظیم می‌کند و پیشرفت آن را پیگیری می‌کند. در آگهی‌های ایران، نقش دوم خیلی بیشتر دیده می‌شود.

یعنی در بازار کار ایران، شغل مشاور کسب و کار بیشتر در قالب کارشناس استراتژی یا کارشناس سیستم‌ها و روش‌ها درون شرکت‌ها دیده می‌شود. شرکت‌های مشاوره کمتر آگهی می‌دهند و معمولا از راه آشنایی و سابقه پروژه نیرو می‌گیرند.

در متن آگهی‌ها، ۵۴ آگهی تهیه گزارش، ۴۶ آگهی تحلیل و بهبود فرایند، ۳۸ آگهی شاخص‌های کلیدی عملکرد و ۳۶ آگهی اکسل را خواسته بودند. ۳۰ آگهی رشته مهندسی صنایع را نام برده بودند، ۱۹ آگهی مدل‌سازی فرایند، ۱۶ آگهی تحلیل بازار و رقبا، ۱۳ آگهی Power BI و ۱۰ آگهی OKR. ۵۵ آگهی در تهران و ۹ آگهی در اصفهان بود و ۶۷ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

برای مشاوره به شرکت‌های خصوصی مجوز اجباری پیدا نکردیم. آنچه وجود دارد، گواهی‌های حرفه‌ای اختیاری و یک گواهی صلاحیت برای کار با دستگاه‌های دولتی است:

گواهی CMC

CMC یا مشاور مدیریت تاییدشده، گواهی بین‌المللی این حرفه است که شورای بین‌المللی موسسه‌های مشاوره مدیریت در بیش از ۴۹ کشور صادر می‌کند و هر کشور فقط یک عضو صادرکننده دارد. عضو ایران انجمن مشاوران مدیریت ایران است که در ۱۹۹۸ تاسیس شد و از ۲۰۰۶ عضو کامل این شوراست. این انجمن گواهی CMC، FCMC و CMC شرکتی می‌دهد، اعضای خود را رتبه‌بندی می‌کند و جایزه بزرگمهر را برگزار می‌کند؛ در دوره ششم آن در دی ۱۴۰۲، از ۲۳ پروژه معرفی‌شده ۳ پروژه جایزه گرفتند. در کشورهای دیگر برای CMC معمولا حدود سه سال سابقه مشاوره می‌خواهند و داشتن آن شرط شروع کار نیست.

گواهی صلاحیت برای کار دولتی

طبق «نظام تشخیص صلاحیت کارشناسان و مشاوران» مصوب دی ۱۳۹۳ هیئت وزیران، دستگاه‌های دولتی فقط به مشاورانی پول می‌دهند که گواهی صلاحیت از سامانه ساجات گرفته باشند. این گواهی دو سال اعتبار دارد و رشته، رتبه و ظرفیت کاری مشاور را مشخص می‌کند. اینکه این مصوبه امروز هم به همان شکل اجرا می‌شود را تایید نکردیم.

در مرداد ۱۴۰۳ هم انجمن مدیریت کسب و کار ایران از گواهی دوساله صلاحیت مشاوران کسب‌وکار خبر داد؛ رئیس فدراسیون آن زمان از «بهم ریختگی آشکار» این بازار گفت. اینکه این طرح امروز فعال است را تایید نکردیم.

بازار جهانی مشاوره مدیریت در ۲۰۲۵ حدود ۱٫۱ هزار میلیارد دلار برآورد شده و رشدش در آن سال حدود یک درصد بوده است. در آمریکا حدود ۱٫۰۸ میلیون نفر مشاور و تحلیلگر مدیریت هستند و پیش‌بینی می‌شود تا ۲۰۳۵ بیش از ۷ درصد رشد کند.

در همین حال شرکت‌های بزرگ مشاوره در حال کوچک کردن بخش‌هایی از نیروی خود هستند. بلومبرگ در آذر ۱۴۰۴ گزارش داد مک‌کینزی چند هزار شغل پشتیبانی را در ۱۸ تا ۲۴ ماه کم می‌کند؛ شرکت شمار دقیق را تایید نکرد. اکسنچر هم بین اردیبهشت و شهریور ۱۴۰۴ از ۷۹۱ هزار به ۷۷۹ هزار نفر رسید و هم‌زمان بیش از نیم میلیون نفر از کارکنانش را با هوش مصنوعی آشنا کرد.

برای کسی که تازه وارد می‌شود، معنی این خبرها این است که کارهای تکراری، مثل جمع‌کردن داده، ساختن اسلاید اولیه و خلاصه کردن گزارش، کمتر به نیروی تازه‌کار سپرده می‌شود. آنچه ارزش بیشتری پیدا می‌کند، فهم صنعت، گفتگو با مدیران و کمک در اجرای تغییر است؛ کارهایی که از سابقه کار در سازمان می‌آیند.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه دریافتی ماهانه کارشناسان استراتژی و توسعه کسب‌وکار در تهران در پایان ۱۴۰۴ حدود ۳۳ میلیون تومان بوده و نیمی از آن‌ها ۲۴ تا ۴۰ میلیون گرفته‌اند. این عدد برای کارمندان واحد استراتژی است؛ درآمد مشاور مستقل به تعداد پروژه و قرارداد بستگی دارد و رقم قابل اتکایی برای آن پیدا نکردیم.

حقوق مشاور کسب و کار در آگهی‌ها

۱۷ آگهی از ۷۵ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان بود؛ کارشناس استراتژی ۳۵ تا ۵۰ میلیون و کارشناس سیستم‌ها و روش‌ها و بهبود ۳۷٫۵ تا ۵۰ میلیون. هیچ‌کدام از ۱۲ آگهی مدیر استراتژی عدد ننوشته بودند.

هزینه‌ها سقف شهریه آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵ برای کلاس حضوری است. دوره‌های MBA و DBA بدون کنکور، مثل دوره‌های مرکز آموزش‌های آزاد دانشگاه تهران، گواهی‌نامه می‌دهند، نه مدرک رسمی دانشگاهی. در فهرست فنی و حرفه‌ای تهران ۱۴۰۵ استانداردی با نام مشاور کسب‌وکار پیدا نکردیم.

راه معمول این است: چند سال کار در یک بخش مشخص، مثل تولید، فروش یا مالی، بعد کارشناس استراتژی یا دستیار مشاور شدن و در آخر مشاوره مستقل. مشاوری که صنعتی را از درون نشناسد، کمتر می‌تواند به مدیران آن کمک کند.