مدیریت عملیات چیست؟ از رشته مدیریت عملیات تا بازار کار و درآمد

مدیریت عملیات طراحی و کنترل تولید کالا و خدمات است؛ یعنی تبدیل ورودی‌ها مثل مواد، آدم‌ها و اطلاعات به خروجی‌ای که مشتری می‌خواهد. این تعریف فقط کارخانه را در بر نمی‌گیرد: یک بانک، یک فروشگاه اینترنتی یا یک شرکت پخش هم عملیات دارد. حوزه‌های اصلی آن طراحی فرایند، ظرفیت، کیفیت، برنامه‌ریزی و موجودی است.

فرق با مدیریت پروژه و زنجیره تامین

پروژه کاری موقت و یکتاست که آغاز و پایان دارد؛ عملیات کار تکرارشونده هر روز است. زنجیره تامین هم کل مسیر از تامین‌کننده تا مشتری است و عملیات بیشتر کاری است که داخل خود شرکت انجام می‌شود. مدیر عملیات کسی است که مطمئن می‌شود کار هر روز درست، به موقع و با هزینه قابل قبول انجام می‌شود.

مدیریت عملیات با چه چیزهایی اشتباه گرفته می‌شود؟

«مدیریت عملیات امداد و نجات» رشته جداگانه‌ای در حوزه امداد است و ربطی به این صفحه ندارد. در بازار سرمایه هم «عملیات» گاهی به معنای کارهای معاملاتی است. این صفحه درباره مدیریت عملیات کسب‌وکار است.

کار روزانه با عدد سنجیده می‌شود: سطح خدمت توافق‌شده یا SLA، مدت تحویل سفارش، درصد سفارش‌های کامل و به موقع، و هزینه هر سفارش. مدیر عملیات کسی است که این عددها را هر روز می‌بیند و وقتی بد می‌شوند، علتش را پیدا می‌کند.

کارفرماهای کارشناس عملیات بیشتر شرکت‌های اینترنتی و خدمات آنلاین (۷۷)، حمل‌ونقل (۶۲)، فناوری اطلاعات (۳۳) و بازرگانی (۲۷) بودند و ۱۷۵ آگهی از ۲۴۰ آگهی در تهران. مدیران عملیات هم بیشتر در شرکت‌های اینترنتی (۱۹)، تولیدی (۱۴) و حمل‌ونقل (۱۰) کار می‌کنند. یعنی عملیات در ایران امروز بیشتر شغل فروش آنلاین، ارسال و پخش است.

۲۷۹ آگهی از ۵۱۰ آگهی شرط جنسیت نداشتند و ۱۳۵ آگهی فقط آقا می‌خواستند، بیشتر برای مدیریت شعبه‌های شهرستان و کار میدانی.

وقتی می‌گوییم مدیر شعبه، اول بانک به ذهن می‌آید؛ ولی آگهی‌ها چیز دیگری می‌گویند. از ۱۷۸ آگهی مدیر و سرپرست شعبه، فقط ۱۴ آگهی مال بانک، بیمه یا موسسه مالی بود. بیشترشان مال شرکت‌های پخش کالاهای مصرفی (۷۶)، تولیدی (۵۰)، خودرو (۳۰)، رستوران‌ها و کترینگ (۱۷) و فروشگاه‌های زنجیره‌ای (۱۶) بودند. فقط ۴۰ آگهی در تهران بود؛ مدیر شعبه بیشتر برای شهرستان‌ها استخدام می‌شود.

مدیر شعبه یک شرکت پخش مسئول فروش منطقه، تیم ویزیتورها و رانندگان، انبار شعبه و وصول مطالبات است و مدیر شعبه فروشگاه مسئول فروش، چیدمان، کارکنان و موجودی. برای همین در آگهی‌های این گروه فروش و تارگت ۲۵۸ بار و مدیریت تیم و کارکنان ۱۸۴ بار آمده بود.

یک روز مدیر شعبه پخش

روز معمولا با جلسه کوتاه با ویزیتورها شروع می‌شود: هدف فروش امروز، مسیرها و مشتری‌هایی که باید سر بزنند. بعد مدیر شعبه موجودی انبار و سفارش‌های دیروز را بررسی می‌کند، ارسال‌ها را با رانندگان هماهنگ می‌کند و مطالبات عقب‌افتاده را پیگیری می‌کند. آخر روز هم گزارش فروش و وصول را برای دفتر مرکزی می‌فرستد. همین ترکیب فروش، انبار و پول است که این کار را از مدیر فروش ساده جدا می‌کند.

شعبه‌های بانک کم می‌شوند

طبق آمار بانک مرکزی، تعداد شعبه‌های بانک‌ها از ۲۲ هزار و ۵۸۳ شعبه در ۱۳۹۸ به ۱۹ هزار و ۱۶۷ شعبه در ۱۴۰۲ رسید؛ یعنی ۳٬۴۱۶ شعبه کمتر. با بانکداری اینترنتی این روند ادامه دارد و شعبه‌های بانک آینده هم از آبان ۱۴۰۴ زیر نام بانک ملی کار می‌کنند. مدیر شعبه بانک معمولا از داخل همان بانک و از باجه بالا می‌آید و از آگهی استخدام نمی‌شود.

رشد فروش اینترنتی، عملیات را به یکی از پرآگهی‌ترین کارهای این حوزه تبدیل کرده است. طبق آمار رسمی، تجارت الکترونیکی ایران در ۱۴۰۳ حدود ۵٬۵۰۰ هزار میلیارد تومان بود و ۷۳ درصد رشد کرد. بزرگ‌ترین فروشگاه اینترنتی کشور در گزارش ده‌ساله‌اش در شهریور ۱۴۰۵ از ۴۷ مرکز لجستیک در ۲۳ شهر گفته است. پشت هر کدام از این مرکزها تیمی کار می‌کند که سفارش را می‌گیرد، جمع می‌کند، بسته‌بندی و ارسال می‌کند.

کارشناس عملیات در چنین شرکتی هر روز صف سفارش‌ها را دنبال می‌کند، تاخیرها را پیدا می‌کند، با انبار و پیک‌ها هماهنگ می‌شود و گزارش می‌دهد کجای کار گیر دارد. ۳۳۶ آگهی از ۵۱۰ آگهی بهبود فرایند و ۱۶۷ آگهی شاخص‌های عملکرد مثل KPI و SLA را نام برده بودند.

این کار به اینترنت گره خورده است؛ قطعی‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ کسب‌وکارهای آنلاین را زیر فشار گذاشت. کارشناس عملیاتی که بتواند در شرایط اختلال هم سفارش‌ها را جلو ببرد، برای این شرکت‌ها ارزشمندتر شده است.

از ۵۱۰ آگهی، ۳۷۴ آگهی اکسل و گزارش‌نویسی، ۳۳۶ آگهی بهبود فرایند، ۲۹۶ آگهی سابقه، ۲۵۸ آگهی فروش و تارگت، ۲۲۹ آگهی لجستیک و انبار، ۱۸۴ آگهی مدیریت تیم و ۱۶۷ آگهی شاخص‌های عملکرد را خواسته بودند. یعنی کار عملیات سه پایه دارد: عدد، فرایند و آدم.

• عدد: اکسل، گزارش و داشبورد؛ کسی که نمی‌داند امروز چند سفارش دیر شده، نمی‌تواند آن را درست کند.
• فرایند: پیدا کردن گلوگاه و ساده کردن کار؛ روش‌هایی مثل تولید ناب و شش سیگما همین را یاد می‌دهند.
• آدم: هماهنگی با انبار، فروش، پیک‌ها و مشتری، و در سطح مدیر، اداره تیم.

راه معمول ورود، کارشناس عملیات یا سفارش در یک شرکت اینترنتی، پخش یا حمل‌ونقل است. بعد از چند سال، سرپرست و مدیر عملیات یا مدیر شعبه می‌شوند؛ پیشنهاد حقوق هم در همین مسیر تقریبا دو برابر می‌شود.

در گزارش‌های معتبر حقوق، عملیات کنار مهندسی صنایع، مدیریت تولید و پروژه آمده است. کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۰ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۵ تا ۴۰ میلیون.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند و پله‌پله بالا می‌رفتند: کارشناس سفارش‌ها میانه ۲۵ تا ۳۵ میلیون، کارشناس عملیات ۳۶٫۵ تا ۵۰ میلیون، مدیر شعبه ۵۰ تا ۸۰ میلیون و مدیر عملیات ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان. مدیر شعبه شرکت‌های پخش معمولا پاداش فروش هم دارد.