مدیر عملیات کیست؟ کار او در هر صنعت، فرقش با مدیرعامل و درآمد ۱۴۰۵

در فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵، دوره «مدیریت تولید و عملیات» ۴۰ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن ۱۰٫۴ میلیون تومان. دوره «بهره‌وری سازمانی KPI و OKR» ۶۰ ساعت و ۱۴٫۴ میلیون تومان است و برای کسی که می‌خواهد شاخص بسازد مفیدتر است. دوره «مدیر ارشد کسب‌وکار MBA» ۵۰۰ ساعت و حدود ۶۲ میلیون تومان است و به مرحله آخر مسیر می‌خورد.

راه دانشگاهی هم هست، مثل ارشد مدیریت صنعتی و MBA. اما هیچ مدرکی به‌تنهایی کسی را مدیر عملیات نمی‌کند: ۲۷ آگهی از ۳۵ آگهی دو تا پنج سال سابقه خواسته بودند و در مصاحبه هم بیشتر همین سابقه پرسیده می‌شود. اگر از کار دیگری می‌آیید، سرپرستی یک تیم کوچک در همان شرکت خودتان سریع‌ترین راه است.

مدیر عملیاتی کسی است که کار تکراری هر روز یک شرکت را به نتیجه می‌رساند: سفارش‌ها به موقع برسند، تیم‌ها کار هم را معطل نکنند و هزینه هر سفارش یا هر خدمت از حد قابل قبول بالا نرود. مدیرعامل می‌گوید شرکت به کجا برود؛ مدیر عملیات مطمئن می‌شود چرخ‌های امروز می‌چرخند.

این عنوان در ایران دو معنا دارد. در بیشتر آگهی‌ها مدیر عملیات یک مدیر میانی است که یک بخش یا یک شبکه را اداره می‌کند: ناوگان حمل، چند شعبه رستوران یا یک مرکز پشتیبانی مشتری. در شرکت‌های کوچک و استارتاپ‌ها همین عنوان گاهی یعنی نفر دوم شرکت، کسی که در انگلیسی COO نامیده می‌شود. از ۵۸ آگهی که در آبان ۱۴۰۵ خواندیم، ۳۳ آگهی سطح شغل را «مدیر میانی» و ۹ آگهی «معاون یا مدیر ارشد» زده بودند.

کار اصلی مدیر عملیات در چهار جمله

• اندازه می‌گیرد: چند عدد کلیدی مثل زمان تحویل، درصد سفارش‌های بی‌خطا و هزینه هر واحد را هر روز یا هر هفته می‌بیند.
• گلوگاه را پیدا می‌کند: وقتی عددی بد می‌شود، دنبال جایی می‌گردد که کار در آن گیر کرده است.
• روال می‌نویسد: کاری را که هر بار به یک شکل انجام می‌شد، به روشی ثابت و قابل آموزش تبدیل می‌کند.
• آدم‌ها را هماهنگ می‌کند: انبار، فروش، پشتیبانی، تامین‌کننده و گاهی پیمانکار بیرونی را کنار هم نگه می‌دارد.

فرق او با کارشناس عملیات در اختیار است. کارشناس مشکل را گزارش می‌کند؛ مدیر عملیات تصمیم می‌گیرد چه کسی، تا چه تاریخی و با چه بودجه‌ای آن را حل کند.

COO کوتاه‌شده Chief Operating Officer است، یعنی مدیر ارشد عملیات. در شرکت‌های بزرگ، COO معمولا نفر دوم شرکت است، مستقیم به مدیرعامل گزارش می‌دهد و در نبود او تصمیم‌های روزانه را می‌گیرد. کار جاری بخش‌ها زیر نظر اوست تا مدیرعامل وقتش را برای راهبرد، سرمایه و روابط بیرونی بگذارد.

همه شرکت‌ها COO ندارند. در سال ۲۰۰۷ نزدیک ۵۸ درصد از ۵۰۰ شرکت بزرگ آمریکا این سمت را نداشتند و مدیرعامل یا مدیران بخش‌ها کار آن را انجام می‌دادند. شرکت‌ها معمولا وقتی COO می‌گیرند که مدیرعامل دیگر به همه کار روزانه نمی‌رسد، یا وقتی می‌خواهند جانشین بعدی مدیرعامل را آماده کنند.

چند نوع COO

پژوهشی مشهور در سال ۲۰۰۶ نشان داد COO الگوی ثابتی ندارد و کارش به مدیرعاملی بستگی دارد که کنارش کار می‌کند. چند نوع رایج:

• مجری: برنامه‌ای را که مدیرعامل و هیئت مدیره کشیده‌اند، روز به روز اجرا می‌کند.
• عامل تغییر: برای یک دوره سخت، مثل بازسازی شرکت یا رشد تند، آورده می‌شود.
• نیمه دیگر: مهارت‌هایی دارد که مدیرعامل ندارد؛ مثلا مدیرعامل فنی است و COO اهل فروش و اجرا.
• جانشین: سمت را گرفته تا برای جای مدیرعامل بعدی آماده شود.

آگهی‌های ایران هم همین را نشان می‌دهند. یک استارتاپ فناوری نوشته بود COO باید «اهداف و تصمیم‌های مدیرعامل» را به برنامه اجرایی تبدیل کند و کم‌کم کارهای روزمره را از او تحویل بگیرد. یک شرکت تبلیغاتی نوشته بود این سمت باید جلوی رسیدن مسائل اجرایی به مدیرعامل را بگیرد.

۴۵ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۸ آگهی فقط آقا و ۱ آگهی فقط خانم می‌خواست و ۴ آگهی آقا را ترجیح داده بود. ۳۳ آگهی سقف سن گذاشته بودند که بیشترشان ۴۰، ۴۵ یا ۵۰ سال بود و ۲۲ آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند.

فقط ۲۵ آگهی مدرک خواسته بودند: ۲۲ آگهی کارشناسی و ۳ آگهی کارشناسی ارشد. رشته‌هایی که بیشتر نام برده شد مدیریت و کسب‌وکار در ۲۱ آگهی و مهندسی صنایع در ۱۹ آگهی بود. یعنی مدرک دانشگاهی شرط اصلی نیست و سابقه اجرا وزن بیشتری دارد.

۱۹ آگهی حقوق را نوشته بودند و میانه بازه‌ها ۵۰ تا ۸۰ میلیون تومان در ماه بود. بخش درآمد این عدد را کنار دریافتی واقعی مدیران می‌گذارد.

در ۵۸ آگهی، ۵۲ آگهی از مدیریت تیم و نیرو، ۵۱ آگهی از فرایند و استاندارد، ۳۶ آگهی از شاخص کلیدی عملکرد یا KPI، ۳۵ آگهی از گزارش‌نویسی، ۲۸ آگهی از اکسل و ۲۵ آگهی از بودجه و هزینه نام برده بودند. ۱۲ آگهی انگلیسی و ۱۰ آگهی کار با نرم‌افزار حسابداری یا ERP را خواسته بودند.

سه مهارتی که مدیر را از کارشناس جدا می‌کند

• انتخاب عدد درست: کارشناس عدد را گزارش می‌کند؛ مدیر تصمیم می‌گیرد کدام عدد ارزش دنبال کردن دارد. پنج شاخص خوب از بیست شاخص بی‌استفاده بهتر است.
• نوشتن روال: روش استاندارد کار یا SOP یعنی کار بدون وابستگی به یک نفر انجام شود. یک آگهی مدیر ارشد عملیات از «جریان کاری شفاف، سریع و بدون اتکا به اشخاص» نوشته بود.
• حرف زدن به زبان پول: مدیر عملیات باید پیشنهادش را به هزینه و صرفه‌جویی ترجمه کند، چون مدیرعامل و هیئت مدیره با همین زبان تصمیم می‌گیرند.

ابزارهای رایج

اکسل و یک ابزار داشبورد برای عددها، نرم‌افزار حسابداری یا ERP برای موجودی و سفارش، یک ابزار مدیریت کار برای پیگیری وظیفه‌ها و برای طراحی فرایند، نمودار جریان کار با استاندارد BPMN. چارچوب OKR، یعنی هدف و نتیجه کلیدی، فقط در ۳ آگهی آمده بود و بیشتر در استارتاپ‌ها رایج است. تعهد سطح خدمت یا SLA هم در ۸ آگهی آمده بود، بیشتر در شرکت‌های اینترنتی و خدماتی.

در گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، مدیر عملیات کنار مدیران تولید، پروژه و مهندسی صنایع آمده است. کار این گروه هم‌جنس است، پس عدد آن نزدیک‌ترین تصویر درآمد واقعی این شغل است. مدیران این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی خالص ماهانه ۶۶ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها بین ۴۹ تا ۸۷ میلیون. ده درصد پایین کمتر از ۳۹ و ده درصد بالا بیشتر از ۱۱۳ میلیون تومان می‌گرفتند.

همین مدیران برای ۱۴۰۵ میانه ۹۳ میلیون تومان درخواست کرده بودند؛ عدد درخواستی همیشه از دریافتی بالاتر است و حقوق واقعی نیست. بیرون از تهران دریافتی کمتر بود: میانه ۵۵ میلیون در شهرهای بزرگ و ۵۲ میلیون در شهرهای کوچک.

پیشنهاد آگهی‌ها پایین‌تر از دریافتی تهران بود: میانه بازه‌ها در ۱۹ آگهی ۵۰ تا ۸۰ میلیون تومان، از ۳۰ تا ۵۰ میلیون در یک شرکت حمل تا ۷۰ تا ۱۴۰ میلیون برای مدیر ارشد عملیات لجستیک. آگهی‌ها نگفته بودند عددشان خالص است یا ناخالص. آنچه درآمد را بالا می‌برد اندازه تیم و تعداد شعبه‌ها، صنعت، انگلیسی برای شرکت‌های بین‌المللی و رسیدن به سطح معاون یا COO است.