تحقیقات بازار چیست؟ انواع، مراحل و کار در تحقیقات بازار
گروه شغلیتحقیقات بازار چیست؟ گردآوری، تحلیل و تفسیر نظاممند اطلاعات درباره مشتریها، رقبا و بازار، تا یک کسب‌وکار به‌جای حدس زدن، بر پایه داده تصمیم بگیرد. این صفحه می‌گوید تحقیقات بازار چه انواع و مراحلی دارد، با تحقیقات بازاریابی چه فرقی دارد، هوش مصنوعی آن را چطور تغییر میدهد و کارشناس تحقیقات بازار چه کاری و چه درآمدی دارد.
تست راه تا کار نشان میدهد کار پژوهشی با عدد، پرسش و رفتار آدم‌ها چقدر با علاقه‌ها و شخصیتت جور است.
تحقیقات بازار چیست؟
انجمن جهانی پژوهش بازار (ESOMAR) در آیین‌نامه ۲۰۲۵ خود، پژوهش را گردآوری، تحلیل و تفسیر نظاممند اطلاعات درباره افراد و سازمان‌ها برای ساختن بینش و پشتیبانی از تصمیمگیری تعریف میکند. نسخه‌های قدیمی‌تر این تعریف فقط «گردآوری و تفسیر» داشتند و کلمه تحلیل بعدا اضافه شد.
تحقیق بازار چیست به زبان ساده؟
یک شرکت لبنی می‌خواهد ماست کم‌چرب تازه‌ای بسازد. پیش از سرمایهگذاری می‌پرسد: چه کسانی آن را می‌خرند، حاضرند چقدر بپردازند، رقبا چه می‌فروشند و بسته‌بندی چه شکلی باشد. تحقیق بازار با پرسشنامه، گفتگو با مشتریها، بررسی فروشگاه‌ها و داده‌های فروش به این سوالها جواب میدهد تا شرکت پولش را روی حدس خرج نکند.
تحقیقات بازار و تحقیقات بازار یابی
این دو اغلب به جای هم به کار می‌روند، ولی دقیقا یکی نیستند. تحقیقات بازار بیشتر درباره خود بازار است: اندازه، مشتریها و رقبا. انجمن بازاریابی آمریکا تحقیقات بازاریابی را گسترده‌تر می‌داند: کاری که مصرف‌کننده و مشتری را از راه اطلاعات به بازاریاب وصل میکند و قیمت، تبلیغ، کانال فروش و اثر کمپین‌ها را هم دربرمی‌گیرد. «بینش مشتری» هم یعنی نتیجه‌ای که از این داده‌ها گرفته می‌شود و تصمیمی را تغییر میدهد.
شغل‌های گروه تحقیقات بازار
این گروه دو شغل دارد و هر کدام صفحه و مسیر یادگیری سه‌مرحله‌ای خودش را دارد:
کارشناس تحقیقات بازار
طراحی پژوهش، پرسشنامه، کار میدانی، تحلیل و گزارش برای شرکت‌ها و موسسه‌های پژوهشی؛ تقریبا همه آگهیهای این گروه.
تازه نفس: ۶ دورهماهر: ۷ دورهسوپرحرفه‌ای: ۶ دورهتحلیلگر بینش مشتری
تحلیل داده‌های مشتری و فروش و تبدیل آن به بینش برای تصمیم‌های بازاریابی و محصول.
تازه نفس: ۷ دورهماهر: ۶ دورهسوپرحرفه‌ای: ۵ دوره
انواع تحقیقات بازار
تحقیقات بازار را از چند زاویه دسته‌بندی میکنند. شناختن این دسته‌ها کمک میکند برای هر سوال، روش درست را انتخاب کنی:
دست اول و دست دوم
داده دست اول را خود پژوهشگر برای همین سوال جمع میکند، مثل پرسشنامه و مصاحبه. داده دست دوم قبلا جمع شده است، مثل آمار رسمی، گزارش‌های صنعت و داده‌های فروش خود شرکت؛ ارزان‌تر است و همیشه اول سراغ آن می‌روند.
کمی و کیفی
پژوهش کمی با پرسشنامه و نمونه بزرگ جواب «چند نفر» و «چقدر» را میدهد. پژوهش کیفی با مصاحبه عمیق و گروه کانونی جواب «چرا» را میدهد؛ معمولا اول کیفی برای فهمیدن و بعد کمی برای سنجیدن.
اکتشافی، توصیفی و علّی
اکتشافی وقتی مسئله هنوز روشن نیست؛ توصیفی برای اندازه گرفتن بازار و مشتریها؛ و علّی برای آزمودن اینکه یک تغییر، مثل قیمت یا بسته‌بندی، چه اثری دارد.
روش‌های رایج
نظرسنجی آنلاین و حضوری، گروه کانونی، مصاحبه عمیق، ممیزی فروشگاه‌ها، پیگیری برند، آزمون محصول و تحلیل رقبا. در آگهیهای ایران تحلیل رقبا بیشترین درخواست را داشت.
مراحل تحقیقات بازار
- ۱
تعریف مسئله
۱روشن کردن اینکه چه تصمیمی قرار است گرفته شود و چه اطلاعاتی برای آن لازم است؛ مهم‌ترین و پرخطاترین مرحله.
- ۲
رویکرد
۲انتخاب چارچوب، فرضیه‌ها و پرسش‌های پژوهش بر پایه داده‌های دست دوم و گفتگو با مدیران.
- ۳
طرح پژوهش
۳تعیین روش (کمی یا کیفی)، جامعه و نمونه، و طراحی پرسشنامه یا راهنمای مصاحبه.
- ۴
گردآوری داده
۴اجرای نظرسنجی، کار میدانی، مصاحبه یا ممیزی؛ در آگهیها ۱۷ کارشناس میدانی و پرسشگر خواسته شده بود.
- ۵
آمادهسازی و تحلیل
۵پاک‌سازی و تحلیل داده با اکسل، SPSS یا ابزارهای دیگر؛ ۲۲ آگهی آمار خواسته بودند.
- ۶
گزارش
۶تبدیل نتیجه‌ها به پیشنهادهای روشن برای مدیران؛ ۴۲ آگهی گزارش‌نویسی را خواسته بودند.
کارشناس تحقیقات بازار در آگهیها
در مهر ۱۴۰۵ آگهیهای یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های تحقیقات بازار، تحقیق بازار و معادل‌های انگلیسی جستجو کردیم و ۷۲ آگهی را یکی‌یکی خواندیم:
کارفرماها بیشتر تولیدی (۱۴)، بازرگانی (۱۰)، اینترنتی (۱۰)، کالاهای مصرفی (۸) و خودروسازی (۷) بودند و فقط ۳ آگهی از آژانس‌های بازاریابی. یعنی در ایران بیشتر کارشناسان تحقیقات بازار برای خود شرکت‌ها کار میکنند، نه موسسه‌های پژوهشی. عنوان «تحلیلگر بینش مشتری» تقریبا در آگهیها نبود.
از ۳۲ آگهی که رشته نوشته بودند، ۲۸ مدیریت، ۱۵ مهندسی صنایع، ۱۱ اقتصاد و ۸ آمار خواسته بودند. ۵۰ آگهی شرط جنسیت نداشتند و ۱۵ آگهی، بیشتر کار میدانی، فقط آقا می‌خواستند؛ ۱۰ آگهی گواهینامه یا وسیله نقلیه خواسته بودند. SPSS فقط در ۶ آگهی آمده بود و Power BI در ۱۱؛ پرسشنامه ۱۵ و مصاحبه و گروه کانونی ۱۷.
هوش مصنوعی و آینده تحقیقات بازار
تازه‌ترین تغییر این حوزه «پاسخ‌دهنده مصنوعی» است: مدل‌های هوش مصنوعی که به‌جای آدم‌های واقعی به پرسشنامه جواب می‌دهند. آیین‌نامه ۲۰۲۵ انجمن جهانی پژوهش بازار برای اولین بار داده مصنوعی و پرسونای مصنوعی را تعریف کرده و پژوهشگر را موظف می‌داند استفاده از هوش مصنوعی و نظارت انسانی را به کارفرما اعلام کند.
یک نظرسنجی شرکت فروشنده نرم‌افزار پژوهش در ۲۰۲۴ از ۳٬۱۹۸ پژوهشگر نشان داد ۶۹ درصد از پاسخ مصنوعی استفاده کرده‌اند و ۷۱ درصد انتظار دارند ظرف سه سال بیشتر پژوهش‌ها با آن انجام شود. ولی شواهد دیگر محتاط‌ترند: یک انجمن حرفه‌ای پژوهش بازار در بریتانیا در ۲۰۲۵ داده مصنوعی را بیش از حد بزرگ‌نمایی‌شده دانست، و یک پژوهش در ۲۰۲۶ دید پاسخهای مصنوعی در عدد کلی ۲ تا ۳ واحد خطا دارند و در گروههای کوچک و تغییر در طول زمان شکست می‌خورند.
نتیجه برای کسی که وارد این کار می‌شود روشن است: هوش مصنوعی کار تحلیل و گزارش را سریعتر میکند و ساختن پرسشنامه را ساده‌تر، ولی فهمیدن مسئله، طراحی درست و تشخیص اینکه کجا داده واقعی لازم است، هنوز کار پژوهشگر است.
صنعت تحقیقات بازار در ایران و جهان
طبق گزارش سالانه انجمن جهانی پژوهش بازار، صنعت جهانی پژوهش و بینش در ۲۰۲۲ حدود ۱۲ درصد رشد کرد و از ۱۱۸ به نزدیک ۱۳۰ میلیارد دلار رسید؛ و تحلیل داده از پژوهش بازار سنتی جلو زد و بزرگ‌ترین بخش آن شد. این همان جهتی است که آگهیهای ایران هم نشان می‌دهند: اکسل و ابزارهای داشبورد بیشتر از SPSS خواسته شده‌اند.
در ایران چند موسسه پژوهش بازار سال‌هاست کار میکنند و بعضی خود را عضو انجمن جهانی معرفی میکنند؛ انجمن ملی معتبری برای پژوهشگران بازار پیدا نکردیم. برای نظرسنجی تجاری هم قاعده مجوز روشنی نیافتیم. نظرسنجی سیاسی و اجتماعی در ایران موضوعی حساس است؛ این صفحه فقط درباره پژوهش تجاری برای کسب‌وکارهاست.
ابزار نظرسنجی آنلاین ایرانی هم کم نیست و بعضی ساخت پرسشنامه با هوش مصنوعی را پیشنهاد میکنند. برای کارشناس تازه‌کار، کار با این ابزارها، اکسل و یک ابزار داشبورد مهم‌تر از نرم‌افزارهای گران آماری است.
برای تحقیقات بازار چه بخوانیم؟
کارشناسی‌ای با نام تحقیقات بازار یا بازاریابی در کنکور ۱۴۰۵ نبود. دو راه اصلی، مدیریت بازرگانی و آمار است. مدیریت بازرگانی حدود ۱۶٬۴۰۰ ظرفیت داشت که ۸۸ درصدش بدون آزمون بود. آمار ۱۹ کد با ۴۷۶ ظرفیت با آزمون، فقط در گروه ریاضی، و ۸۵ کد با ۱٬۹۵۳ ظرفیت با سوابق تحصیلی داشت. در آگهیها مهندسی صنایع و اقتصاد هم زیاد خواسته شده بود.
در کارشناسی ارشد ۱۴۰۵، مجموعه مدیریت گرایش بازاریابی دارد و مجموعه آمار گرایش‌های آمار اجتماعی، آمار اقتصادی و علم داده‌ها؛ گرایشی با نام «تحقیقات بازاریابی» در دفترچه نبود.
دوره‌های کوتاه
فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران دوره‌ای با نام تحقیقات بازار یا پرسشنامه‌نویسی نداشت. نزدیک‌ترین‌ها: SPSS توصیفی ۷۲ ساعت و حدود ۵٫۴ میلیون تومان، SPSS پیشرفته ۹۵ ساعت و حدود ۷٫۱ میلیون، و متصدی بازاریابی ۲۵۶ ساعت و حدود ۴۴٫۶ میلیون تومان. تمرین واقعی، مثلا یک پژوهش کوچک برای یک کسب‌وکار محلی با پرسشنامه و گزارش، بهترین نمونه‌کار است.
درآمد کارشناس تحقیقات بازار
ماهانه و خالص، تهران، بر پایه گروه بازاریابی، سطح کارشناس، ۱۴۰۴. این عدد مربوط به کلِ گروه تحقیقات بازار و بینش مشتری است، نه یک عنوان شغلی خاص.
عدد تخمینی. برای این حوزه داده جداگانه‌ای منتشر نشده؛ این عدد حقوق گروه نزدیکی است که در خط بالا آمده. برای مذاکره حقوق به آن تکیه نکن.
سالانه و ناخالص، عددِ میانه. میانه‌ی ۲ شغلِ این گروه. منبع: اداره‌ی آمار کار آمریکا (۲۰۲۵) و Job Bank کانادا (۲۰۲۵).
| نوع عدد | مقدار | یادداشت |
|---|---|---|
| دریافتی کارشناسان بازاریابی، تهران | ۲۹ (۲۳ تا ۳۶) | نزدیک‌ترین گروه، پایان ۱۴۰۴ |
| آگهیهای کارشناس تحقیقات بازار | ۳۰ تا ۴۰ | میانه بازه ۱۱ آگهی |
| آگهیهای کارشناس میدانی | ۳۴٫۵ تا ۴۱٫۵ | میانه بازه ۶ آگهی |
| آگهی مدیر تحقیقات بازار | ۵۵ تا ۶۵ | یک آگهی مهر ۱۴۰۵ |
گزارش‌های معتبر حقوق برای تحقیقات بازار گروه جدا ندارند. این کار بیشتر در واحد بازاریابی است و کارشناسان بازاریابی تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۲۹ میلیون تومان داشتند؛ نیمی از آن‌ها ۲۳ تا ۳۶ میلیون. این عدد تخمینی است و در کادر حقوق همین علامت را دارد.
۲۸ آگهی که بازه حقوق نوشته بودند، میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند: کارشناسان تحقیقات بازار ۳۰ تا ۴۰، نقش‌های ترکیبی هم ۳۰ تا ۴۰ و کارشناسان میدانی ۳۴٫۵ تا ۴۱٫۵ میلیون. یک آگهی مدیریتی ۵۵ تا ۶۵ میلیون تومان پیشنهاد داشت.
درآمد این کار با مهارت تحلیل بالا می‌رود: کارشناسی که داده را با ابزار داشبورد و آمار درست تحلیل کند و نتیجه را به زبان تصمیم مدیران بنویسد، از کسی که فقط پرسشنامه جمع میکند، جلوتر است.
درآمد تحقیقات بازار در آمریکا و کانادا
در آمریکا میانه درآمد تحلیلگر تحقیقات بازار ۷۸٬۷۶۰ دلار در سال است و پیش‌بینی می‌شود بسیار سریعتر از میانگین رشد کند؛ ولی شغل پژوهشگر نظرسنجی با میانه ۶۹٬۴۶۰ دلار رو به کاهش است. رقم‌های زیر سالانه و پیش از مالیات‌اند:
تحقیقات بازار به چه کسی می‌آید؟
احتمالا راضی می‌شوی اگر
- کنجکاوی و دوست داری بدانی آدم‌ها چرا چیزی را می‌خرند
- با عدد و جدول راحتی
- از گفتگو با مشتریها و کار میدانی نمی‌ترسی
- دوست داری نتیجه کارت تصمیم یک شرکت را عوض کند
احتمالا اذیت می‌شوی اگر
- کار تکراری پاک‌سازی داده خسته‌ات میکند
- گزارش‌نویسی را دوست نداری
- وقتی مدیران نتیجه پژوهش را نادیده می‌گیرند، دلسرد می‌شوی
این گروه شغلی در یک نگاه
تست راه تا کار علاقه‌ها و شخصیتت را با تحقیقات بازار و گروههای نزدیکش مثل تحلیل داده و بازاریابی مقایسه میکند.
شروع تستسوالهای رایج درباره تحقیقات بازار
تحقیقات بازار چیست؟
گردآوری، تحلیل و تفسیر نظاممند اطلاعات درباره مشتریها، رقبا و بازار برای ساختن بینش و پشتیبانی از تصمیمگیری.
تحقیق بازار چیست به زبان ساده؟
پیدا کردن جواب این سوالها پیش از سرمایهگذاری: چه کسی میخرد، چقدر میپردازد و رقبا چه میکنند.
انواع تحقیقات بازار کدام‌اند؟
دست اول و دست دوم، کمی و کیفی، و اکتشافی، توصیفی و علّی؛ با روش‌هایی مثل نظرسنجی، گروه کانونی و ممیزی فروشگاه.
مراحل تحقیقات بازار چیست؟
تعریف مسئله، رویکرد، طرح پژوهش، گردآوری داده، آمادهسازی و تحلیل، و گزارش.
فرق تحقیقات بازار و تحقیقات بازار یابی چیست؟
تحقیقات بازار درباره خود بازار است؛ تحقیقات بازاریابی گسترده‌تر است و قیمت، تبلیغ و کانال فروش را هم دربرمی‌گیرد.
کارشناس تحقیقات بازار چه میکند؟
پژوهش را طراحی، داده را جمع و تحلیل میکند و نتیجه را برای مدیران گزارش میدهد؛ در آگهیها تحلیل رقبا بیشترین درخواست را داشت.
درآمد کارشناس تحقیقات بازار چقدر است؟
آگهیهای مهر ۱۴۰۵ میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند.
برای تحقیقات بازار چه رشتهای بخوانیم؟
مدیریت بازرگانی، آمار، مهندسی صنایع یا اقتصاد؛ رشتهای با نام تحقیقات بازار در کنکور ۱۴۰۵ نبود.
هوش مصنوعی جای پژوهشگر بازار را میگیرد؟
تحلیل و گزارش را سریعتر میکند، ولی پاسخهای مصنوعی در گروههای کوچک خطا دارند و طراحی و تفسیر هنوز کار پژوهشگر است.
SPSS برای تحقیقات بازار لازم است؟
مفید است، ولی در آگهیهای ایران فقط ۶ آگهی آن را خواسته بودند؛ اکسل در ۲۶ آگهی و ابزار داشبورد در ۱۱ آگهی آمده بود.
دوره تحقیقات بازار یا تحلیل داده دارید؟
اگر آموزشگاه شما دوره تحقیقات بازار، پرسشنامه‌نویسی، SPSS، تحلیل داده بازاریابی یا داشبورد برگزار میکند، درخواست همکاری بفرستید. دوره‌ها پس از بررسی کنار مسیر کارشناس تحقیقات بازار دیده می‌شوند.
- ثبت با موبایل مدیر آموزشگاه
- معرفی مجوز و سرفصل دوره
- نمایش کنار مسیر سه‌مرحله‌ای کارشناس تحقیقات بازار و تحلیلگر بینش مشتری
ثبت‌نام رایگان است و درخواست شما بررسی می‌شود.
پیش از ورود به تحقیقات بازار، تست بده
تست راه تا کار چند دقیقه طول می‌کشد و نشان میدهد تحقیقات بازار یا کار دیگری در بازاریابی به تو نزدیک‌تر است.
شروع تستسوالی درباره تحقیقات بازار و بینش مشتری دارید؟
سوالتان را بپرسید. جواب را همین‌جا می‌نویسیم تا به کار بقیه هم بیاید.