تحلیل داده چیست؟ هوش تجاری، مهارت‌ها و بازار کار تحلیل داده

دفتر صداقت پژوهشی دولت آمریکا تحلیل داده را فرایند به کار بردن روش‌های آماری یا منطقی برای توصیف، خلاصه کردن و ارزیابی داده تعریف می‌کند. در یک شرکت یعنی این: داده فروش، مشتری، انبار یا سایت را جمع می‌کنی، تمیز می‌کنی، از زاویه‌های مختلف نگاهش می‌کنی و جواب سوال مدیر را با عدد و نمودار می‌دهی. مثلا چرا فروش این ماه در شهری کم شد، کدام محصول بیشترین سود را دارد یا مشتری‌ها کجای خرید آنلاین رها می‌کنند.

چهار پله تحلیل

• توصیفی: چه اتفاقی افتاد؟ گزارش و داشبورد
• تشخیصی: چرا افتاد؟ مقایسه و پیدا کردن علت
• پیش‌بینی: چه اتفاقی خواهد افتاد؟ مدل و روند
• تجویزی: چه کار کنیم؟ پیشنهاد تصمیم

بیشتر کار تحلیلگر داده و کارشناس هوش تجاری در دو پله اول است. پله‌های بعدی بیشتر کار دانشمند داده است، هرچند مرز این‌ها در شرکت‌های کوچک پررنگ نیست.

شغل تحلیلگر داده چیست؟

کار روزانه تحلیلگر داده از نوشتن کوئری SQL برای بیرون کشیدن داده از پایگاه داده شروع می‌شود، با تمیز کردن و ترکیب آن در اکسل یا پایتون ادامه پیدا می‌کند و با ساختن داشبورد و ارائه نتیجه به مدیران تمام می‌شود. مهم‌ترین مهارت او بعد از ابزار، فهمیدن سوال کسب‌وکار و توضیح ساده نتیجه است؛ عددی که کسی آن را نفهمد، به تصمیمی نمی‌رسد.

گارتنر هوش تجاری یا BI را اصطلاحی چتری می‌داند که نرم‌افزارها، زیرساخت، ابزارها و روش‌هایی را در بر می‌گیرد که دسترسی به اطلاعات و تحلیل آن را برای بهتر شدن تصمیم‌ها و عملکرد ممکن می‌کنند. آی‌بی‌ام هم می‌گوید هوش تجاری بیشتر توصیفی است و بر پایه داده فعلی کسب‌وکار به تصمیم بهتر کمک می‌کند. یعنی هوش تجاری نام یک ابزار نیست؛ سیستمی است که داده بخش‌های مختلف شرکت را جمع می‌کند و به شکل گزارش و داشبورد در اختیار مدیران می‌گذارد.

کارشناس هوش تجاری معمولا با داده بیشتر و سیستم‌های بزرگ‌تری از تحلیلگر داده کار می‌کند: داده را از نرم‌افزار حسابداری، فروش و انبار در یک انبار داده جمع می‌کند، مدل داده می‌سازد و داشبوردهایی طراحی می‌کند که هر روز خودکار به‌روز می‌شوند. ۷۶ آگهی از آگهی‌هایی که خواندیم ETL یا ابزارهای SSIS و SSAS را نام برده بودند که برای همین جمع کردن و آماده‌سازی داده به کار می‌روند.

همه آگهی‌های دو دسته علوم داده و هوش مصنوعی، و تحلیل و توسعه کسب‌وکار در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ خوانده شد؛ ۱٬۸۴۷ آگهی. ۲۱۱ آگهی کار تحلیل داده و هوش تجاری بودند: ۱۱۴ تحلیلگر داده، ۸۲ کارشناس هوش تجاری، ۸ کارشناس آمار، ۵ تحلیلگر بازار و رشد و ۲ تحلیلگر محصول. ۵۷ آگهی دیگر تحلیلگر کسب‌وکار بودند که کار نزدیکی است ولی بیشتر روی فرایند تمرکز دارد.

ابزارهایی که خواسته بودند: SQL در ۱۶۳ آگهی، Power BI در ۱۴۳، داشبورد در ۱۴۸، اکسل در ۱۰۴، پایتون در ۱۰۰، ETL و SSIS در ۷۶، آمار در ۸۱، Tableau در ۳۰ و متابیس در ۲۶ آگهی. ۳۵ آگهی هم از هوش مصنوعی حرف زده بودند. پس ترکیب SQL، Power BI و اکسل، کلید بیشتر این آگهی‌هاست و پایتون امتیاز است.

از ۱۵۱ آگهی که رشته دانشگاهی نوشته بودند، ۱۲۷ آگهی کامپیوتر و فناوری اطلاعات، ۸۲ مهندسی صنایع، ۶۱ ریاضی و آمار و ۴۱ مدیریت خواسته بودند. کارفرماها ۴۲ شرکت نرم‌افزاری، ۲۷ شرکت اینترنتی و فروشگاه آنلاین، ۲۱ شرکت کالای مصرفی، ۲۰ کارخانه، ۱۷ شرکت مالی و سرمایه‌گذاری و ۱۴ شرکت دارویی بودند. ۱۸۲ آگهی فرقی بین خانم و آقا نگذاشته بودند و فقط ۱ آگهی دورکاری داشت.

در کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام تحلیل داده یا علوم داده نیست. کسانی که به این کار می‌رسند معمولا از این رشته‌ها می‌آیند:

• آمار، در گروه ریاضی: ۴۷۶ ظرفیت با آزمون و ۱٬۹۵۶ ظرفیت با سوابق تحصیلی در ۱۴۰۵
• مهندسی صنایع، که در آگهی‌ها دومین رشته پرتقاضا بود
• مهندسی کامپیوتر و علوم کامپیوتر
• اقتصاد، مدیریت و حسابداری، همراه با یاد گرفتن ابزار

در کارشناسی ارشد، علم داده‌ها در چهار مجموعه امتحانی آمده است: آمار، ریاضی، علوم کامپیوتر و مهندسی کامپیوتر. مهندسی صنایع هم گرایشی با نام مدل‌سازی سیستم‌ها و تحلیل داده‌ها دارد که برای کسی که از صنایع می‌آید راه نزدیکی است.

بدون مدرک مرتبط هم می‌شود؟

بله، این از شغل‌هایی است که مهارت در آن بیشتر از نام رشته دیده می‌شود. از ۲۱۱ آگهی، ۶۰ آگهی اصلا رشته‌ای ننوشته بودند. یک مسیر معمول: اکسل پیشرفته، SQL، یک ابزار داشبورد مثل Power BI، کمی آمار، و چند پروژه واقعی با داده باز که در نمونه‌کار نشان بدهی. پایتون را می‌توانی بعد اضافه کنی.

گزارش‌های حقوق، تحلیلگر داده را جدا نمی‌سنجند و او را در خانواده داده و هوش مصنوعی حساب می‌کنند. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان این خانواده در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۵ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۶ تا ۴۵ میلیون می‌گرفتند. کارشناسان ارشد در کل کشور میانه ۵۰ میلیون دریافت می‌کردند. همین خانواده در تهران برای ۱۴۰۵، ۵۰ میلیون تومان در سطح کارشناس درخواست کرده‌اند.

شرکت‌ها برای تحلیلگر چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۳۷ آگهی از ۲۱۱ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان بود. آگهی‌های هوش تجاری میانه ۴۲٫۵ تا ۶۰ میلیون و آگهی‌های تحلیلگر داده ۳۵ تا ۴۵ میلیون نوشته بودند. یعنی کسی که کار با انبار داده و Power BI را در سطح سازمان بلد است، معمولا بیشتر از تحلیلگری که فقط گزارش می‌سازد درآمد دارد.