درآمد هوش مصنوعی: حقوق شغل‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در ایران

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، که متخصصان هوش مصنوعی را با علوم داده یکجا می‌شمارند، نیمی از کارشناسان این حوزه در تهران در پایان ۱۴۰۴ بین ۲۶ تا ۴۵ میلیون تومان خالص در ماه می‌گرفتند و میانه ۳۵ میلیون بود؛ درخواستشان برای ۱۴۰۵ میانه ۵۰ میلیون بود. کارشناس ارشد در کل کشور میانه ۵۰ میلیون دریافت می‌کرد.

حقوق هوش مصنوعی در آگهی‌ها

۹۳ آگهی مهندسی هوش مصنوعی در مهر ۱۴۰۵ عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۸ و ۶۰ میلیون تومان بود. نقش‌هایی که فقط از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، مثل تولید محتوا با هوش مصنوعی، میانه ۳۰ تا ۴۵ میلیون پیشنهاد گرفته بودند.

چه چیزی حقوق هوش مصنوعی را بالا و پایین می‌برد؟

• ساختن یا استفاده کردن: فاصله آگهی‌های مهندسی (میانه ۳۸ تا ۶۰ میلیون) با آگهی‌های کار با ابزار (۳۰ تا ۴۵ میلیون) از همین‌جاست.
• سابقه: میانه دریافتی کارشناس ارشد در کل کشور ۵۰ میلیون بود، در برابر ۳۵ میلیون کارشناس در تهران.
• شهر: کارشناس در شهرهای بزرگ میانه ۲۵ میلیون می‌گرفت، ۱۰ میلیون کمتر از تهران؛ ۱۶۸ آگهی از ۲۴۸ آگهی مهندسی هم در تهران بود.
• تخصص: آگهی‌های یادگیری ماشین، پردازش زبان و بینایی ماشین عددهای بالاتری داشتند، ولی هر کدام فقط ۳ یا ۴ آگهی با عدد حقوق؛ این‌ها نشانه است، نه میانگین.

فاصله دریافتی پایان ۱۴۰۴ با درخواستی ۱۴۰۵ هم بزرگ است: میانه ۳۵ در برابر ۵۰ میلیون برای کارشناس تهران. درخواستی یعنی عددی که خود افراد برای سال بعد خواسته‌اند، نه چیزی که گرفته‌اند؛ برای برنامه‌ریزی، دریافتی را مبنا بگیر.

هوش مصنوعی سیستمی است که کارهایی مثل حل مسئله و یادگیری را شبیه انسان انجام می‌دهد. یادگیری ماشین یا ماشین لرنینگ بخشی از هوش مصنوعی است: به‌جای نوشتن قانون، مدل را با داده آموزش می‌دهند تا پیش‌بینی کند یا محتوا بسازد. یادگیری عمیق بخشی از یادگیری ماشین است که با شبکه‌های عصبی چندلایه کار می‌کند.

مدل‌های زبانی بزرگ، همان چیزی که پشت ابزارهایی مثل ChatGPT است، مدل‌های یادگیری عمیقی‌اند که روی حجم زیادی داده آموزش دیده‌اند و کلمه بعدی را پیش‌بینی می‌کنند. بیشتر آگهی‌های امروز ایران درباره همین مدل‌هاست.

یادگیری ماشین چند نوع است؟

در یادگیری با نظارت، مدل با داده برچسب‌خورده آموزش می‌بیند تا یک عدد را پیش‌بینی کند یا داده را دسته‌بندی کند؛ مثل تخمین قیمت یا تشخیص ایمیل تبلیغاتی. در یادگیری بدون نظارت، مدل در داده بدون برچسب الگو پیدا می‌کند، مثلا مشتری‌های شبیه هم را گروه‌بندی می‌کند. یادگیری تقویتی با آزمون و خطا و پاداش یاد می‌گیرد. هوش مصنوعی مولد هم از الگوهای داده موجود، متن، تصویر یا صدای تازه می‌سازد.

پردازش زبان طبیعی و بینایی ماشین

پردازش زبان طبیعی شاخه‌ای است که به کامپیوتر یاد می‌دهد متن و گفتار انسان را بفهمد و بسازد؛ مدل‌های زبانی بزرگ حاصل همین شاخه‌اند. بینایی ماشین به کامپیوتر یاد می‌دهد تصویر و ویدیو را تحلیل کند و در آن آدم، شیء، مکان یا نوشته را تشخیص دهد. دو شغل این گروه دقیقا روی همین دو حوزه کار می‌کنند.

فرق دو شغل دیگر هم این است: مهندس یادگیری ماشین مدل را آموزش می‌دهد، در محصول راه می‌اندازد و کارکردش را زیر نظر دارد؛ مهندس هوش مصنوعی بیشتر یک برنامه کامل را روی مدل‌ها و سرویس‌های آماده می‌سازد و به نرم‌افزارهای دیگر وصل می‌کند.

در ۲۴۸ آگهی مهندسی هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، بینایی و پردازش زبان، بیشتر از ساختن محصول با مدل‌های آماده حرف زده شده بود تا آموزش مدل از صفر: FastAPI و Docker در ۹۳ آگهی، Hugging Face در ۲۶ و GPU و CUDA در ۲۲ آگهی آمده بود. ۱۰ آگهی پردازش زبان فارسی را نام برده بودند.

• رشته: کامپیوتر و فناوری اطلاعات ۱۳۱ آگهی، برق ۱۱، ریاضی و آمار ۹ و صنایع ۹.
• مقطع: ۱۰۹ آگهی کارشناسی و ۲۵ آگهی ارشد را حداقل گذاشته بودند؛ ۲ آگهی دکترا.
• ۴۱ آگهی برای سطح ارشد و ۱۱ آگهی برای تازه‌کار و کارآموز بود؛ ۲۲۶ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

بیرون از ایران چه خبر است؟

در فهرست شغل‌های رو به رشد لینکدین در آمریکا که ژانویه ۲۰۲۵ منتشر شد، مهندس هوش مصنوعی رتبه اول را داشت. گزارش آینده مشاغل مجمع جهانی اقتصاد در همان ماه، متخصصان هوش مصنوعی و یادگیری ماشین را میان سه شغلی گذاشت که درصد رشدشان تا ۲۰۳۰ از همه بیشتر است. طبق گزارش سالانه هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد، ۷۸٪ پاسخ‌دهندگان در ۲۰۲۴ گفته بودند سازمانشان از هوش مصنوعی استفاده می‌کند؛ این عدد در ۲۰۲۳، ۵۵٪ بود.

در دفترچه‌های کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با اسم هوش مصنوعی نبود. راه معمول، کارشناسی مهندسی کامپیوتر، علوم کامپیوتر، برق یا ریاضی است و بعد ارشد. در کنکور ارشد ۱۴۰۵، گروه امتحانی مهندسی کامپیوتر گرایش «هوش مصنوعی» و رشته‌های «مهندسی هوش مصنوعی در پزشکی» و «مهندسی رباتیک» را داشت و گروه علوم کامپیوتر گرایش «محاسبات نرم و هوش مصنوعی».

دارندگان مدال المپیاد ملی هوش مصنوعی هم از امتیاز طرح حمایت از رشته‌های هدف اولویت‌دار استفاده می‌کنند. برای رشته‌های پایه و ظرفیت‌ها صفحه علم داده را ببین.

کنکور ارشد هوش مصنوعی چه درس‌هایی دارد؟

مجموعه مهندسی کامپیوتر در ارشد ۱۴۰۵ این درس‌ها را داشت: زبان عمومی و تخصصی انگلیسی؛ ریاضیات (ریاضی عمومی ۱ و ۲، آمار و احتمال مهندسی، ریاضیات گسسته)؛ نظریه زبان‌ها و ماشین‌ها و سیگنال‌ها و سیستم‌ها؛ ساختمان داده‌ها، طراحی الگوریتم و هوش مصنوعی؛ مدار منطقی، معماری کامپیوتر و الکترونیک دیجیتال؛ و سیستم‌های عامل، شبکه‌های کامپیوتری و پایگاه داده‌ها. «مهندسی هوش مصنوعی در پزشکی» در مجموعه مهندسی برق هم آمده است.

دفترچه ثبت‌نام خودش یادآوری می‌کند که آمدن یک گرایش در فهرست به معنی پذیرش دانشجو در آن نیست؛ دانشگاه‌ها و ظرفیت‌ها در دفترچه انتخاب رشته اعلام می‌شوند. قانون تازه هوش مصنوعی هم وزارت علوم، آموزش و پرورش و دانشگاه آزاد را موظف کرده برنامه‌های آموزشی را با توجه به هوش مصنوعی بازنگری کنند.

سقف شهریه حضوری آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ برای دوره‌های هوش مصنوعی:

• تجزیه و تحلیل داده به روش یادگیری ماشین: ۱۷۰ ساعت، ۳۰٫۶ میلیون تومان.
• برنامه‌نویسی python: ۱۱۰ ساعت، ۲۳٫۷ میلیون تومان؛ تحلیل داده با پایتون: ۶۰ ساعت، ۲۵٫۸ میلیون تومان.
• داده‌کاوی با Weka: ۱۱۰ ساعت، ۲۲ میلیون تومان.
• بکارگیری هوش مصنوعی در سطح مقدماتی: ۳۰ ساعت، ۱۵ میلیون تومان.
• انجام تحقیق جامع در هوش مصنوعی: ۳۰ ساعت، ۲۸ میلیون تومان.
• برنامه‌نویسی شبکه‌های عصبی در Matlab: ۱۰۰ ساعت، ۲۶٫۴ میلیون تومان؛ پردازش تصویر در Matlab: ۱۵۲ ساعت، ۴۰٫۱ میلیون تومان.

برای یادگیری عمیق، پردازش زبان، بینایی ماشین و مدل‌های زبانی استاندارد جداگانه‌ای در این فهرست نیست؛ این‌ها بیشتر در دوره‌های آزاد و دانشگاه درس داده می‌شوند.

یک مسیر نمونه با این دوره‌ها

اگر بخواهی فقط با استانداردهای این فهرست جلو بروی، برنامه‌نویسی python (۱۱۰ ساعت)، تحلیل داده به روش یادگیری ماشین (۱۷۰ ساعت) و شبکه‌های عصبی در Matlab (۱۰۰ ساعت) روی هم ۳۸۰ ساعت می‌شود و با سقف شهریه حضوری تهران حدود ۸۰٫۷ میلیون تومان. این بسته را خود فنی و حرفه‌ای تعریف نکرده و جمع ساده ماست. شهریه آنلاین کمتر است؛ مثلا دوره یادگیری ماشین آنلاین ۲۴٫۵ میلیون تومان است.

برای کار در آگهی‌های امروز، این مسیر کافی نیست: بیشتر آگهی‌ها مدل‌های زبانی، RAG و استقرار با Docker خواسته بودند که در این فهرست استاندارد ندارد. پروژه‌ای که نشان بدهد یک محصول کامل ساخته‌ای، از مدرک دوره بیشتر دیده می‌شود.

سند ملی هوش مصنوعی در خرداد ۱۴۰۳ در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد و هدفش قرار گرفتن ایران در میان ۱۰ کشور پیشرو تا ۱۴۱۲ است. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی هم ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ برای اجرا ابلاغ شد: سازمان ملی هوش مصنوعی زیر نظر رئیس‌جمهور و صندوقی با سرمایه اولیه ۱۰ هزار میلیارد تومان در سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷.

این دومین سازمان ملی هوش مصنوعی است: اولی تیر ۱۴۰۳ با تخصیص بیش از ۳٬۵۰۰ میلیارد تومان کارش را شروع کرد و پیش از مهر ۱۴۰۴ منحل شد. قانون تازه ۱۲ ماده دارد و سامانه‌های هوش مصنوعی را از نظر خطر در چهار سطح کم، محدود، زیاد و بسیار زیاد می‌گذارد. برای یادگیرنده، مهم‌ترین بخشش حمایت از پایان‌نامه‌ها، آزمایشگاه‌های آموزشی و دوره‌های کوتاه‌مدت تخصصی است؛ این‌که اجرا چقدر جلو برود هنوز معلوم نیست.

از طرف دیگر، سرویس‌های معروف مثل API شرکت OpenAI و Gemini گوگل ایران را در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده‌شان ندارند. به همین دلیل، کار با مدل‌های متن‌باز برای یادگیرنده‌های داخل ایران راه در دسترس‌تری است؛ Hugging Face در ۲۶ آگهی آمده بود.