مهندس هوش مصنوعی: کار روزانه، راه دانشگاه یا خودآموزی و حقوق ۱۴۰۵

بدون پایتون و درک پایه یادگیری ماشین نمی‌توانی بفهمی چرا یک مدل زبانی جواب غلط می‌دهد؛ برای همین سطح اول از ابزارهای جذاب‌تر جلوتر است. سطح دوم همان چیزی است که بیشتر آگهی‌ها می‌خواهند و سریع‌تر به درآمد می‌رسد. سطح سوم به ریاضی بیشتر و دسترسی به سخت‌افزار نیاز دارد و بیشتر در شرکت‌های بزرگ‌تر یا پژوهشی به کار می‌آید.

در فهرست شهریه فنی و حرفه‌ای تهران ۱۴۰۵ خوشه‌ای با نام «متخصص هوش مصنوعی» هست، اما تنها استاندارد آن «انجام تحقیق جامع در هوش مصنوعی» است: ۳۰ ساعت و ۲۸ میلیون تومان حضوری. جمع پایتون و یادگیری ماشین در همین فهرست ۲۸۰ ساعت و حدود ۵۴٫۳ میلیون تومان می‌شود. سطح دوم و سوم هنوز استاندارد رسمی ندارند و از دوره‌های آزاد و آنلاین یاد گرفته می‌شوند.

مهندس هوش مصنوعی برنامه‌نویسی است که کارش ساختن نرم‌افزار با مدل‌های هوش مصنوعی است. بیشتر وقت او صرف ساختن مدل از صفر نمی‌شود. او یک مدل زبانی یا مدل تصویری آماده را برمی‌دارد، آن را به داده‌های یک شرکت وصل می‌کند، خروجی‌اش را می‌سنجد و نتیجه را به شکل یک سرویس در اختیار بقیه نرم‌افزارها می‌گذارد.

یک روز معمولی

• صبح، خواندن گزارش خطاها: چت‌باتی که هفته پیش راه افتاده به چند سوال جواب غلط داده است. او نمونه‌ها را می‌خواند و می‌فهمد مشکل از جست‌وجو در اسناد است یا از دستورهایی که به مدل داده شده.
• میانه روز، ساختن و آزمودن: یک بخش تازه را با پایتون می‌نویسد، مثلا ایجنتی که سفارش‌ها را از ایمیل بخواند و در سیستم ثبت کند. بعد آن را با یک مجموعه پرسش ثابت آزمایش می‌کند تا ببیند کیفیت بالا رفته یا پایین آمده.
• عصر، تحویل به تیم: کد را در Git ثبت می‌کند، آن را در Docker بسته‌بندی می‌کند و با برنامه‌نویس‌های دیگر درباره سرعت، هزینه پردازش و امنیت داده حرف می‌زند.

این کار سه بخش دارد که در آگهی‌ها هم دیده می‌شود: نوشتن کد پایتون، کار با مدل‌های زبانی و روش‌هایی مثل RAG که مدل را به اسناد وصل می‌کند، و رساندن کار به محیط واقعی با ابزارهایی مثل FastAPI و Docker. کسی که فقط با چت‌بات‌ها متن یا تصویر می‌سازد کاربر هوش مصنوعی است، نه مهندس آن. در شمارش مهر ۱۴۰۵، ۱۸ آگهی با عنوان هوش مصنوعی هیچ کار ساختنی در متن نداشتند و از این صفحه کنار گذاشته شدند.

بعد از این چهار مورد، ۶۸ آگهی (۳۷٪) اتوماسیون با ابزارهایی مثل n8n را خواسته بودند و ۴۰ آگهی خود n8n را نام برده بودند. ۶۲ آگهی (۳۳٪) پایگاه داده برداری و امبدینگ، ۷۴ آگهی پرامپت‌نویسی، ۷۳ آگهی Git و ۵۹ آگهی SQL می‌خواستند. کار با مدل‌های متن‌باز مثل Llama و Qwen و ابزارهای اجرای آن‌ها در ۴۳ آگهی آمده بود.

کتابخانه‌های آموزش مدل کمتر دیده می‌شوند: PyTorch در ۳۲ آگهی، فاین‌تیون مدل در ۲۴ و MLOps در ۲۱ آگهی. این یعنی بیشتر شرکت‌های ایرانی متخصصی می‌خواهند که با مدل‌های موجود محصول بسازد، نه کسی که مدل تازه آموزش دهد. زبان انگلیسی در ۲۵ آگهی و پردازش زبان فارسی در ۷ آگهی صریحا خواسته شده بود.

در کنکور سراسری ۱۴۰۵ هیچ رشته کارشناسی با نام هوش مصنوعی در دفترچه‌ها نبود. راه دانشگاهی هنوز از یک کارشناسی نزدیک شروع می‌شود و در ارشد تخصصی می‌شود. رایج‌ترین راه مهندسی کامپیوتر است و علوم کامپیوتر، ریاضیات و کاربردها، آمار و مهندسی برق هم به همین مسیر می‌رسند.

آنچه تا مهر ۱۴۰۵ تغییر کرده

• مرداد ۱۴۰۴: دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی اعلام کرد درس هوش مصنوعی در برنامه همه کارشناسی‌های فنی و مهندسی اجباری شده و برای رشته‌های دیگر درس عمومی اختیاری است.
• کنکور ارشد ۱۴۰۵: سه در ورود به ارشد هوش مصنوعی باز بود: گرایش هوش مصنوعی در رشته مهندسی و علم کامپیوتر، گرایش محاسبات نرم و هوش مصنوعی در علوم کامپیوتر، و رشته مهندسی هوش مصنوعی در پزشکی که در مجموعه‌های مهندسی کامپیوتر و مهندسی برق آمده است.
• تیر ۱۴۰۵: شورای دانشگاه علم و فرهنگ تاسیس دانشکده هوش مصنوعی و کامپیوتر را تصویب کرد و رشته‌های کامپیوتر موجود به آن منتقل می‌شوند. این تغییر ساختار دانشکده است و رشته تازه‌ای در کنکور نساخته است.

آزمون ارشد مجموعه مهندسی کامپیوتر در ۱۴۰۵ زبان انگلیسی، ریاضی عمومی، آمار و احتمال مهندسی، ریاضیات گسسته، ساختمان داده، طراحی الگوریتم و درس هوش مصنوعی را می‌سنجد. کسی که از رشته‌ای دور مثل حسابداری یا زیست می‌آید باید این درس‌ها را جدا بخواند و ورود به ارشد برایش سخت‌تر است.

بازار کار چه مدرکی می‌خواهد؟

بازار کار ارشد را شرط اول نمی‌داند. از ۱۸۶ آگهی، ۱۰۶ آگهی مدرکی تعیین کرده بودند. در ردیف‌های مدرک، کارشناسی ۱۱۰ بار و کارشناسی ارشد ۳۰ بار آمده و دکترا فقط ۲ بار. ۱۰۲ آگهی رشته کامپیوتر و فناوری اطلاعات را نام برده بودند و بعد از آن ریاضی و آمار (۱۳)، مهندسی صنایع (۹) و مهندسی برق (۹) آمده بود.

ارشد بیشتر برای سه گروه می‌ارزد: کسی که می‌خواهد پژوهش کند یا در شرکت‌هایی کار کند که مدل خودشان را آموزش می‌دهند، کسی که برای ادامه تحصیل در خارج برنامه دارد، و کسی که کارشناسی نزدیک نخوانده و یک مسیر منظم برای پرکردن ریاضی و الگوریتم می‌خواهد. برای باقی، دو سال کار روی پروژه واقعی معمولا در رزومه اثر بیشتری دارد. پیش از انتخاب رشته، دفترچه همان سال سازمان سنجش را بخوان؛ نام رشته‌ها و گرایش‌ها هر سال ممکن است تغییر کند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، مهندس هوش مصنوعی را در خانواده «علوم داده و هوش مصنوعی» آورده‌اند که دانشمند داده و مهندس یادگیری ماشین هم در آن هستند. عددهای جدول برای همین خانواده و در سطح و شهر گفته‌شده است، ماهانه و خالص. «دریافتی» حقوقی است که افراد پایان ۱۴۰۴ گرفته‌اند و «درخواستی» حقوقی است که برای ۱۴۰۵ می‌خواهند.

پیشنهاد آگهی‌ها به دریافتی نزدیک است: ۵۶ آگهی سطح کارشناس در مهر ۱۴۰۵ میانه ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند و ۱۳ آگهی کارشناس ارشد ۶۰ تا ۸۰ میلیون. از ۷۳ آگهی حقوق‌دار، ۱۰ آگهی کف پیشنهادشان زیر ۲۲ میلیون بود که بیشترشان پاره‌وقت یا کارآموزی بودند.

برای مقایسه، برنامه‌نویس پایتون سطح میانی در تهران پایان ۱۴۰۴ میانه ۳۷ میلیون دریافت می‌کرد. یعنی در سطح کارشناس، هوش مصنوعی هنوز فاصله بزرگی با برنامه‌نویسی عمومی ندارد و فاصله از سطح ارشد به بعد باز می‌شود.

بازار این کار هنوز تهرانی است: ۱۲۰ آگهی از ۱۸۶ آگهی (حدود ۶۵٪) در تهران بودند. بعد از آن اصفهان با ۱۴ آگهی، مشهد با ۱۰ و رشت با ۷ آگهی آمده بودند. قم، ساری، یزد و تبریز هرکدام ۳ آگهی داشتند.

شرط‌های آگهی‌ها

• جنسیت: ۱۶۸ آگهی (۹۰٪) گفته بودند تفاوتی ندارد. ۱۲ آگهی آقا و ۶ آگهی خانم را ترجیح داده یا شرط کرده بودند.
• پایان خدمت: ۴۲ آگهی کارت پایان خدمت یا معافیت خواسته بودند.
• سن: ۸۹ آگهی سقف سن گذاشته بودند که رایج‌ترینش ۳۵ و ۴۰ سال بود، هرکدام در ۲۲ آگهی.
• نوع همکاری: ۱۴۴ آگهی تمام‌وقت، ۲۰ آگهی تمام‌وقت یا پاره‌وقت، ۱۵ آگهی قراردادی و ۷ آگهی پاره‌وقت بودند.

دورکاری برای شرکت ایرانی و خارجی

۲۹ آگهی امکان دورکاری داشتند، یعنی حدود یک آگهی از هر شش. دورکاری برای شرکت خارجی ممکن است، اما در ایران چند محدودیت دارد: سرویس‌های معروفی مثل API شرکت OpenAI و Gemini گوگل ایران را در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده ندارند، دریافت پول از خارج با تحریم‌های بانکی پیچیده است و خیلی از شرکت‌ها فقط از کشورهای مشخصی نیرو می‌گیرند. به همین دلیل مهارت اجرای مدل‌های متن‌باز روی سرور خود شرکت در ایران ارزش بیشتری پیدا کرده است.

پروژه‌های آزاد هم راه دیگری است: شرکت‌های کوچک برای چت‌بات پشتیبانی، اتوماسیون فروش یا دسته‌بندی پیام‌ها پروژه کوتاه تعریف می‌کنند. این پروژه‌ها برای ساختن نمونه‌کار خوب‌اند، اما درآمد ثابت نمی‌سازند.