آموزش گیت از صفر: سرفصل‌ها، زمان و هزینه یادگیری، و کار تیمی با گیت هاب

گیت (Git) یک نرم‌افزار کنترل نسخه است. روی کامپیوتر خودت نصب می‌شود و از هر مرحله پروژه یک عکس فوری نگه می‌دارد. به هر کدام از این عکس‌ها کامیت (commit) می‌گویند. هر کامیت می‌گوید چه کسی، کی و چرا کدام خط را عوض کرده است. اگر امروز چیزی خراب شد، می‌توانی ببینی دیروز کد چه شکلی بود و به همان برگردی.

گیت را لینوس توروالدز در سال ۲۰۰۵ برای نگهداری کد هسته لینوکس ساخت. رایگان و متن‌باز است و روی ویندوز، مک و لینوکس کار می‌کند. تازه‌ترین نسخه آن، ۲٫۵۶، ششم مهر ۱۴۰۵ منتشر شد. برای یادگیری فرقی نمی‌کند کدام نسخه را داری؛ دستورهای پایه سال‌هاست ثابت مانده‌اند.

گیت هاب، گیت لب و بقیه

گیت هاب (GitHub) یک سایت است، نه خود گیت. مخزن گیت تو را روی اینترنت نگه می‌دارد تا هم‌تیمی‌ها به آن دسترسی داشته باشند، کد هم را بازبینی کنند و کارها را پیگیری کنند. گیت لب (GitLab) و Gitea هم همین کار را می‌کنند و شرکت‌ها می‌توانند آن‌ها را روی سرور خودشان نصب کنند. پس ترتیب درست این است: اول گیت را روی سیستم خودت یاد بگیر، بعد سراغ یکی از این سایت‌ها برو. کسی که گیت را بلد است، کار با گیت لب را خیلی زود یاد می‌گیرد.

یک نکته برای جستجو: گیت در این صفحه فقط همین ابزار برنامه‌نویسی است. گیت‌های منطقی در درس مدار، گیت سوپاپ موتور، فایروال‌هایی که اسمشان گیت دارد و گیت فرودگاه موضوع‌های دیگری‌اند.

سطح ۱: کار تنها روی سیستم خودت (حدود ۸ ساعت)

• نصب گیت و تنظیم نام و ایمیل، تا هر کامیت به اسم تو ثبت شود.
• ساختن مخزن با git init، آماده کردن تغییر با git add و ثبت آن با git commit.
• دیدن وضعیت و تاریخچه با status، log و diff.
• فایل .gitignore برای کنار گذاشتن فایل‌های موقت و رمزها، و برگرداندن یک تغییر اشتباه.

در پایان این سطح باید یک پروژه کوچک خودت را با ده تا بیست کامیت پیام‌دار داشته باشی.

سطح ۲: کار تیمی با گیت هاب (حدود ۸ ساعت)

• شاخه (branch): کار روی یک قابلیت تازه بی‌آنکه نسخه اصلی خراب شود.
• ادغام (merge) و حل تداخل، وقتی دو نفر یک خط را عوض کرده‌اند.
• اتصال به مخزن آنلاین با push، pull و fetch.
• درخواست ادغام (Pull Request)، نوشتن توضیح برای آن و بازبینی کد دیگران.

بیشتر کارهای روزانه یک تیم نرم‌افزاری در همین سطح است. اگر وقتت کم است، دو سطح اول را کامل یاد بگیر.

سطح ۳: کار حرفه‌ای در تیم (حدود ۸ ساعت)

• rebase و مرتب کردن کامیت‌ها پیش از ادغام.
• برچسب نسخه (tag) و انتشار نسخه.
• stash، cherry-pick و پیدا کردن کامیتی که باگ آورده با bisect.
• یک گردش کار ساده GitHub Actions که با هر push تست‌ها را اجرا کند.

پیش‌نیاز خاصی ندارد. کافی است با ترمینال یا خط فرمان کمی آشنا باشی و یک پروژه کوچک، حتی چند فایل متنی، برای تمرین داشته باشی. بهتر است گیت را هم‌زمان با اولین زبان برنامه‌نویسی‌ات یاد بگیری، نه بعد از آن؛ آن وقت از روز اول کدت تاریخچه دارد.

پیش از ثبت‌نام سه چیز را بپرس: چند ساعت از کلاس تمرین روی سیستم خود توست، آیا کار تیمی روی یک مخزن مشترک تمرین می‌شود، و آیا بعد از کلاس به سوال‌هایت جواب می‌دهند.

برای گیت، منابع رایگان واقعا کافی‌اند. کتاب رسمی گیت (Pro Git) رایگان است و ترجمه فارسی بخش‌هایی از آن هم روی اینترنت هست. چند دوره ویدئویی فارسی کامل هم رایگان منتشر شده‌اند. مشکل منبع نیست؛ مشکل این است که کسی کار تو را نمی‌بیند. گیت را با دیدن ویدئو یاد نمی‌گیری، با خراب کردن و درست کردن مخزن یاد می‌گیری.

کدام راه برای کیست؟

• خودآموزی رایگان: برای کسی که حوصله تمرین تنها را دارد. یک مخزن تمرینی بساز و هر سرفصل را همان روز اجرا کن.
• دوره ویدئویی ارزان: اگر ترتیب درس‌ها برایت مهم است. بیشترشان کار تیمی را فقط نشان می‌دهند و تمرین نمی‌دهند.
• دوره تعاملی با تمرین: وسط این دو است. دستورها را در مرورگر اجرا می‌کنی و خطایت را همان‌جا می‌بینی.
• کارگاه حضوری یا زنده: کوتاه است و گران، ولی سوالت را همان لحظه جواب می‌دهند. برای کسی خوب است که تنها پیش نمی‌رود.

کارگاه حضوری ده‌ساعته در تهران حدود پنج برابر یک دوره تعاملی بیست‌ساعته خرج دارد. اگر بودجه‌ات کم است، پول را برای دوره زبان برنامه‌نویسی نگه دار و گیت را با منبع رایگان و یک هم‌تمرینی یاد بگیر. دو نفر که روی یک مخزن مشترک کار کنند، تداخل واقعی می‌سازند و حلش را تمرین می‌کنند؛ این بخشی است که در تمرین تنها پیش نمی‌آید.

گیت هاب برای یک تازه‌کار سه کاربرد دارد: جای امن برای کد، محل کار تیمی و رزومه عمومی. حساب رایگان برای همه این‌ها کافی است و مخزن خصوصی نامحدود هم دارد.

آنچه در گیت هاب باید بلد باشی

• ساختن مخزن و نوشتن فایل README که بگوید پروژه چیست و چطور اجرا می‌شود.
• اتصال امن با کلید SSH یا توکن، چون گیت هاب رمز عبور حساب را برای push نمی‌پذیرد.
• چرخه Pull Request: شاخه بساز، تغییر بده، درخواست بفرست، نظر بازبین را اعمال کن، ادغام کن.
• Issue برای ثبت باگ و کار، و Fork برای مشارکت در پروژه‌ای که مال تو نیست.

گیت هاب از ایران باز است؟

بله. گیت هاب از وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز گرفته و در صفحه قوانین خودش نوشته است که همه خدمات رایگان و پولی آن برای برنامه‌نویسان ساکن ایران باز است. دو محدودیت مانده است: پرداخت برای طرح‌های پولی ممکن است در شرکت‌های واسط پرداخت رد شود، و Copilot، دستیار هوش مصنوعی گیت هاب، طبق همان صفحه به ایران عرضه نمی‌شود. پس برای یادگیری و ساختن نمونه‌کار چیزی کم نداری.

در شرکت‌های ایرانی اما گیت لب هم زیاد دیده می‌شود. از ۱٬۴۱۰ آگهی برنامه‌نویسی که ۱۱ آبان ۱۴۰۵ خواندیم، ۸۰ آگهی گیت لب را نام برده بودند و ۹۸ آگهی گیت هاب را. دلیلش این است که خیلی از شرکت‌ها کدشان را روی سرور خودشان نگه می‌دارند. نگران نباش: دستورهای گیت در هر دو یکی است و فقط ظاهر سایت فرق دارد.

عددها روشن‌اند: در بیش از نیمی از آگهی‌های برنامه‌نویسی گیت آمده بود، و در آگهی‌هایی که نوع کار را دقیق نوشته بودند سهمش خیلی بالاتر بود: فرانت‌اند ۱۳۴ از ۱۷۶ آگهی، فول استک ۷۸ از ۱۰۳، بک‌اند ۳۲۲ از ۴۴۹ و موبایل ۱۸ از ۲۶. در گروه سایر، یعنی آگهی‌هایی با عنوان کلی مثل «برنامه‌نویس» یا زبان‌های کمتر رایج، ۱۹۹ از ۶۵۶ آگهی گیت را نام برده بودند. خیلی از این آگهی‌ها اصلا فهرست مهارت نداشتند، نه اینکه گیت لازم نباشد.

تسلط یا آشنایی؟

در ۷۵۱ آگهی که گیت را نام برده بودند، ۲۱۸ آگهی پیش از آن نوشته بودند «آشنایی» و ۱۹۲ آگهی «تسلط». بقیه فقط اسم گیت را در فهرست مهارت‌ها آورده بودند. از ۵۰ آگهی که در عنوانشان کارآموز یا جونیور آمده بود، ۲۴ آگهی گیت می‌خواستند. یعنی برای اولین کار هم انتظار دارند دو سطح اول این صفحه را بلد باشی.

مدرک یا نمونه‌کار؟

هیچ‌کدام از ۱٬۶۹۴ آگهی که خواندیم مدرک یا گواهی گیت نخواسته بود. در عوض ۳۵ آگهی صریحا نوشته بودند رزومه را همراه لینک گیت هاب یا نمونه‌کار بفرست. گیت هاب آزمون رسمی GitHub Foundations را دارد که منقضی هم نمی‌شود، ولی هزینه‌اش ارزی است و برای کار در ایران پروفایل پر از کار خیلی بیشتر به چشم می‌آید: چند پروژه با README روشن، کامیت‌های منظم و دست‌کم یک Pull Request در پروژه کسی دیگر.

گیت در همه این مسیرها پیش از دوره‌های تخصصی می‌آید، چون از روز اول کار در هر تیم نرم‌افزاری لازم است. برای کسی که فرانت‌اند می‌خواند، کنار HTML و CSS و جاوااسکریپت می‌آید؛ برای کسی که سراغ داده یا هوش مصنوعی می‌رود، کنار پایتون مقدماتی؛ و برای دواپس، کنار لینوکس و Docker.

نویسنده فنی تنها شغل غیربرنامه‌نویس این فهرست است. خیلی از تیم‌ها مستندات را هم مثل کد در مخزن گیت نگه می‌دارند و تغییرشان را با Pull Request بازبینی می‌کنند.