دوره فول استک: کدام نوع دوره، با کدام استک و چه حقوقی بعد از آن

از کجا شروع کنم؟

اگر هنوز چیزی بلد نیستی، از سطح تازه‌نفس و با یک استک شروع کن. اگر فرانت اند یا بک اند را بلدی، فقط سمت دیگر را از سطح تازه‌نفس اضافه کن و بعد مستقیم سراغ مهارت‌های سطح ماهر برو؛ ۲۶ آگهی از ۱۲۳ آگهی نیروی ارشد می‌خواستند و این سطح بیشتر از راه کار در تیم به دست می‌آید تا از دوره.

بعد از دوره فول استک: سه پروژه نمونه‌کار و راه اولین کار

۱۹ آگهی از ۱۲۳ آگهی صریحا نمونه‌کار یا لینک GitHub خواسته بودند؛ یکی نوشته بود «برای ارسال رزومه، لطفاً نمونه کار یا لینک github و توضیح کوتاهی» بفرستید. بقیه هم در مصاحبه همین را می‌پرسند. سه پروژه کامل از ده تمرین نیمه‌کاره بیشتر نشان می‌دهد:

• یک برنامه با کاربر و دسترسی: مثلا سامانه نوبت‌دهی یا مدیریت کار تیمی، با ثبت‌نام، نقش مدیر و کاربر، فرم و جست‌وجو. این پروژه نشان می‌دهد هر دو سمت را به هم وصل می‌کنی.
• یک پروژه با داده و پرداخت آزمایشی: فروشگاه کوچک یا داشبورد گزارش با PostgreSQL، چند جدول مرتبط، تست و Docker. این همان چیزهایی است که در نیمی از آگهی‌ها تکرار شده بود.
• یک کار تیمی یا مشارکت در کد دیگران: پروژه گروهی دوره، یا اصلاح یک ایراد کوچک در یک پروژه متن‌باز. کار با Git در تیم و خواندن کد دیگران را نشان می‌دهد.

هر پروژه یک لینک زنده، یک فایل README با توضیح کوتاه، چند تصویر و دستور اجرا داشته باشد. اگر از ابزارهای هوش مصنوعی کمک گرفته‌ای، بگو کجا؛ ۵۷ آگهی از هوش مصنوعی نام برده بودند، ولی در مصاحبه باید بتوانی هر خط کد را توضیح بدهی.

اولین کار از کجا می‌آید؟

فقط ۵ آگهی عنوان جونیور یا کارآموز داشتند، پس منتظر آگهی «جونیور» نمان. برای ۹۱ آگهی‌ای که سطح ننوشته‌اند هم درخواست بفرست، از جمله آگهی‌های شهرهای دیگر غیر از تهران. کارآموزی، پروژه کوچک برای یک کسب‌وکار آشنا و کار پاره‌وقت هم سابقه حساب می‌شود. اگر یک سمت را عمیق‌تر بلدی، برای آگهی‌های همان سمت هم درخواست بده و فول استک بودن را امتیاز اضافه معرفی کن.

«استک» در برنامه‌نویسی وب یعنی مجموعه فناوری‌هایی که یک محصول را سر پا نگه می‌دارد: رابط کاربری در مرورگر، برنامه سمت سرور، پایگاه داده و ابزارهایی که کد را روی سرور می‌برند. «فول استک» یعنی همه این لایه‌ها با هم. برنامه نویس فول استک کسی است که می‌تواند یک قابلیت را از اول تا آخر خودش بسازد، نه کسی که همه زبان‌ها را بلد است.

یک قابلیت، از صفحه تا پایگاه داده

فرض کن فروشگاهی می‌خواهد مشتری بتواند سفارشش را لغو کند. برنامه نویس فول استک این کار را این‌طور جلو می‌برد:

• رابط کاربری: دکمه و پیام تایید را با React یا یک کتابخانه مشابه می‌سازد.
• API: مسیری در سرور می‌نویسد که درخواست لغو را بگیرد و بررسی کند این سفارش مال همین کاربر است.
• پایگاه داده: وضعیت سفارش را در جدول عوض می‌کند و اگر لازم باشد، موجودی انبار را برمی‌گرداند.
• استقرار: تغییر را آزمایش می‌کند و روی سرور می‌برد، بدون اینکه بخش‌های دیگر سایت از کار بیفتند.

فول استک وب چیست و چه فرقی با «همه‌کاره» دارد؟

فول استک وب همین کار را برای سایت و اپلیکیشن تحت وب می‌گوید؛ اپ موبایل معمولا کار جدایی است و فقط چند آگهی React Native یا Flutter را هم خواسته بودند. در عمل بیشتر فول استک‌ها یک سمت را عمیق‌تر بلدند: عنوان‌هایی مثل «Full-Stack Tech Lead، Backend Focus» یا «مهندس ارشد نرم‌افزار (Full-stack / Backend)» در آگهی‌ها دیده می‌شد. پس هدف دوره فول استک این است که بتوانی هر دو سمت را بخوانی، درست کنی و به هم وصل کنی، و یک سمت را تا سطح استخدام پیش ببری.

این نقش بیشتر در تیم‌های کوچک، استارتاپ‌ها و شرکت‌هایی دیده می‌شود که یک نفر باید یک محصول را از ایده تا راه‌اندازی جلو ببرد. در تیم‌های بزرگ‌تر کار معمولا بین فرانت اند و بک اند تقسیم می‌شود و فول استک بیشتر نقش پل میان این دو را دارد.

سمت کاربر تقریبا همیشه React است. ۸۰ آگهی از ۱۲۳ آگهی React یا Next.js خواسته بودند (React در ۷۳ و Next.js در ۴۱ آگهی)؛ Angular در ۱۹ و Vue یا Nuxt در ۱۸ آگهی بود. ۲۸ آگهی اسمی از فریم‌ورک سمت کاربر نبرده بودند.

سمت سرور پخش‌تر است. سی‌شارپ و دات‌نت در ۴۴ آگهی، پایتون (جنگو، FastAPI یا Flask) در ۴۳، Node.js یا NestJS در ۴۲، PHP و لاراول در ۲۳، Go در ۱۴ و جاوا در ۶ آگهی آمده بود. ۴۱ آگهی دو گزینه یا بیشتر برای سمت سرور نوشته بودند، مثلا «یکی از Node.js، لاراول یا جنگو». فقط ۲۹ آگهی استک را در خود عنوان آورده بودند؛ برای بقیه باید متن آگهی را خواند.

ترکیب‌هایی که با هم آمده بودند: React با Node.js در ۳۶ آگهی، React با پایتون هم در ۳۶ آگهی، React با دات‌نت در ۲۴، React با PHP در ۱۶، Angular با دات‌نت در ۱۲ و Vue با پایتون در ۹ آگهی. از ۴۲ آگهی Node.js، ۲۶ آگهی PostgreSQL و ۱۰ آگهی MongoDB خواسته بودند؛ یعنی ترکیب معروف MERN (MongoDB، Express، React، Node) در بازار ایران بیشتر با PostgreSQL به جای MongoDB دیده می‌شد.

کنار استک، چه چیزهایی تکرار شده بود؟

• کار با API و REST در ۷۸ درصد، یک پایگاه داده SQL در ۷۷ درصد و Git در ۷۶ درصد آگهی‌ها.
• Docker در ۵۱ درصد، تست‌نویسی در ۴۲ درصد، TypeScript در ۴۰ درصد، CI/CD و لینوکس هر کدام در ۳۷ درصد.
• هوش مصنوعی در ۵۷ آگهی (۴۶ درصد)، یا به‌عنوان ابزار روزانه کدنویسی یا به‌عنوان بخشی از محصول؛ عنوان‌هایی مثل «Junior Full-Stack Developer (AI-Assisted)» و «برنامه‌نویس Full Stack (مسلط به Codex)» هم بود.
• انگلیسی فقط در ۹ آگهی صریح آمده بود، ولی مستندات بیشتر ابزارها انگلیسی است.

شرط‌های استخدام

۱۰۱ آگهی (۸۲ درصد) جنسیت را «تفاوتی ندارد» نوشته بودند، ۷ آگهی فقط آقا، ۹ آگهی ترجیحا آقا و ۴ آگهی ترجیحا خانم. ۵۴ آگهی (۴۴ درصد) شرط تحصیلی نداشتند. ۴۷ آگهی (۳۸ درصد) پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند و ۶۴ آگهی سقف سن داشتند، بیشتر ۳۵ سال (۲۰ آگهی)، ۴۰ سال (۱۶ آگهی) و ۳۰ سال (۱۰ آگهی). ۱۰۵ آگهی تمام‌وقت بودند و فقط ۱۶ آگهی (۱۳ درصد) دورکاری را ممکن می‌دانستند.

سطح در عنوان بیشتر آگهی‌ها نیامده بود (۹۱ آگهی)؛ ۲۶ آگهی ارشد یا سرپرست می‌خواستند و فقط ۵ آگهی عنوان جونیور یا کارآموز داشتند.

قیمت دوره‌ها از ۸٫۹ تا ۳۶٫۹ میلیون تومان فاصله داشت، ولی ساعت آن‌ها هم از ۶۰ تا ۴۲۴ ساعت فرق می‌کرد. پس قیمت تنها معیار نیست. اگر قیمت را بر ساعت تقسیم کنی، تصویر عوض می‌شود:

• استاندارد ۴۲۴ ساعته فنی و حرفه‌ای با سقف ۳۶٫۹ میلیون تومان حضوری، ساعتی حدود ۸۷ هزار تومان می‌شود و نسخه آنلاین با ۲۹٫۵ میلیون، ساعتی حدود ۷۰ هزار تومان.
• دوره ۶۰ ساعته آنلاین با ۸٫۹ میلیون تومان، ساعتی حدود ۱۴۸ هزار تومان است؛ ارزان‌تر به نظر می‌رسد، ولی فقط بخشی از راه را پوشش می‌دهد.
• بوت‌کمپ کوتاه آبان ۱۴۰۵ با ۱۱٫۸ میلیون تومان آنلاین و ۱۳٫۸ میلیون حضوری قیمت داشت؛ چون ساعتش روی صفحه روشن نبود، این مقایسه برایش ممکن نیست و باید ساعت را پیش از پرداخت پرسید.
• یک دوره ضبط‌شده فارسی جامع ۹٫۹۹ میلیون تومان پس از تخفیف بود. دوره ضبط‌شده ساعت ویدئو را می‌فروشد، نه ساعت تمرین با بازخورد.

چیزهایی که در شهریه نیست

• زمان تمرین: برای هر ساعت کلاس، حداقل یک تا دو ساعت تمرین و پروژه کنار آن لازم است.
• لپ‌تاپ و اینترنت پایدار: اجرای همزمان ویرایشگر، مرورگر، پایگاه داده و Docker به لپ‌تاپی با حافظه کافی نیاز دارد.
• سرور و دامنه برای نمونه‌کار: پروژه‌ای که فقط روی لپ‌تاپ اجرا شود، برای کارفرما قابل دیدن نیست.

قسط تقریبا همه‌جا ممکن بود، ولی معمولا جمع آن بیشتر از نقدی است؛ در بوت‌کمپ آبان ۱۴۰۵ حدود ۲ میلیون تومان بیشتر. تخفیف‌هایی که با شمارش معکوس نمایش داده می‌شوند هم دلیل خوبی برای عجله نیستند؛ اول سرفصل و ساعت را بخوان.

پیش از پرداخت شهریه دوره فول استک، این هفت سوال را بپرس

• دوره با کدام استک است و آیا با آگهی‌ها می‌خواند؟ React در ۸۰ آگهی از ۱۲۳ آگهی بود. دوره‌ای که سمت کاربر را فقط با jQuery یا HTML ساده درس بدهد، با بازار امروز فاصله دارد؛ jQuery فقط در ۸ آگهی آمده بود.
• چند ساعت کدنویسی خودت در آن است؟ ساعت ویدئو یا کلاس با ساعت تمرین یکی نیست. بپرس چند تمرین و چند پروژه دارد و چه کسی آن‌ها را تحویل می‌گیرد.
• آیا یک پروژه کامل تا استقرار روی سرور ساخته می‌شود؟ Docker در ۵۱ درصد آگهی‌ها و CI/CD در ۳۷ درصد آمده بود. دوره‌ای که پروژه را تا روی سرور بردن جلو ببرد، این بخش را هم تمرین می‌دهد.
• چه کسی کد تو را می‌خواند؟ بازبینی کد توسط مدرس یا منتور، ایرادهایی را نشان می‌دهد که خودت نمی‌بینی. سرفصل بعضی دوره‌ها بازبینی کد و تست واحد را جدا آورده‌اند.
• پیش‌نیاز چیست؟ بعضی دوره‌ها از صفر شروع می‌کنند و بعضی آشنایی با یک زبان مثل پایتون را لازم می‌دانند. اگر پیش‌نیاز را نداری، اول همان را با یک دوره کوتاه یا منبع رایگان یاد بگیر.
• گواهی را چه نهادی صادر می‌کند؟ گواهی فنی و حرفه‌ای پس از آزمون رسمی داده می‌شود و گواهی آموزشگاه‌ها و مراکز دانشگاهی با شرط قبولی در آزمون و پروژه خودشان.
• قول استخدام دقیقا چیست و در قرارداد کجاست؟ عبارت‌هایی مثل «کمک به استخدام»، «همراهی استخدام» و «تضمین استخدام» با هم فرق دارند. شرط‌ها، مهلت و بازگشت وجه را در قرارداد بخوان، نه در تبلیغ.

اگر دو دوره در این هفت سوال برابر بودند، دوره‌ای را انتخاب کن که زودتر شروع می‌شود و برنامه هفتگی‌اش با کار یا درس تو جور است.

کسی که «دوره فول استک دانشگاه شریف» جست‌وجو می‌کند، معمولا به سه نام متفاوت می‌رسد که با هم یکی نیستند:

۱. جهاد دانشگاهی واحد صنعتی شریف

جهاد دانشگاهی نهادی جدا از خود دانشگاه است که در دانشگاه‌ها شعبه دارد. مرکز آموزش‌های تخصصی این واحد دوره‌ای با نام «Full stack developer (توسعه دهنده فول استک)» دارد: ۶۰ ساعت، آنلاین در روزهای پنجشنبه، با پیش‌نیاز «آشنایی با برنامه نویسی پایتون». سرفصل آن بیشتر سمت سرور با جنگو است: الگوی MVT، کار با ORM و پنل مدیریت جنگو، پایگاه داده PostgreSQL، وب سرور Nginx، استقرار پروژه، امنیت برنامه وب، تست واحد و بازبینی کد، و در پایان آشنایی با جاوااسکریپت و HTML و CSS. گواهی آن پس از قبولی در آزمون‌ها و پروژه‌ها داده می‌شود. در ۵ آبان ۱۴۰۵ روی صفحه دوره نوشته بود تاریخ شروع اعلام می‌شود و قیمتی نمایش داده نمی‌شد؛ در ۱۴ مهر ۱۴۰۵ همین دوره با ۸٫۹ میلیون تومان در فهرست دوره‌های مرکز آمده بود.

۲. آموزش‌های آزاد خود دانشگاه صنعتی شریف

دانشگاه دفتری برای دوره‌های آزاد دارد. در ۵ آبان ۱۴۰۵ در فهرست صفحه اصلی آن دوره‌هایی مثل هوش مصنوعی، محاسبات کوانتومی، مبانی پایتون و نرم‌افزارهای مهندسی دیده می‌شد، ولی دوره‌ای با نام فول استک یا برنامه‌نویسی وب نبود.

۳. مجموعه‌هایی که «شریف» در نامشان است

چند آموزشگاه و بوت‌کمپ کلمه شریف را در نام خود دارند. مثلا مکتب شریف در ۵ آبان ۱۴۰۵ بوت‌کمپی با نام فول استک نداشت و برای هر سمت بوت‌کمپ جدا آورده بود (فرانت اند، Node.js، پایتون و جنگو، PHP و لاراول)، هر کدام ۳۲ هفته و بیش از ۴۲۰ ساعت. اینکه هر مجموعه چه رابطه‌ای با دانشگاه دارد را از صفحه معرفی خودش بپرس.

برای تصمیم: نام دانشگاه روی گواهی در استخدام وزن زیادی ندارد؛ در ۱۲۳ آگهی فول استک، ۵۴ آگهی شرط تحصیلی نداشتند و آنچه بیشتر خواسته شده بود مهارت و نمونه‌کار بود. پیش از ثبت‌نام بپرس گواهی را کدام نهاد صادر می‌کند و دوره چند ساعت از هر سمت را پوشش می‌دهد.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ دسته جدایی برای فول استک ندارند و هر زبان و فریم‌ورک را جدا آورده‌اند. برای همین جدول بالا خانواده‌های همان دو سمتی را کنار هم گذاشته که آگهی‌های فول استک خواسته بودند: React برای سمت کاربر و NodeJS، پایتون و PHP برای سمت سرور. «دریافتی» یعنی آنچه برنامه‌نویس‌ها در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و «درخواستی» آنچه برای کار بعدی در ۱۴۰۵ می‌خواهند. برای NodeJS در سطح جونیور فقط عدد کل کشور منتشر شده و عدد ارشد آن با نمونه کم است.

خلاصه جدول: دریافتی جونیور ۲۱ تا ۲۳، میانی ۳۶ تا ۳۷ و ارشد ۵۲ تا ۵۸ میلیون تومان در ماه بود. درخواستی همین سطح‌ها ۳۱ تا ۳۶، ۵۳ تا ۵۸ و ۷۴ تا ۸۹ میلیون بود، یعنی حدود ۵۰ درصد بالاتر. عددی که در سایت‌ها و ویدئوها برای حقوق برنامه نویس فول استک گفته می‌شود، بیشتر به همین درخواستی نزدیک است.

پیشنهاد آگهی‌ها: ۵۴ آگهی از ۱۲۳ آگهی فول استک ۵ آبان ۱۴۰۵ عدد حقوق نوشته بودند. میانه بازه پیشنهادی ۴۵ تا ۷۰ میلیون تومان در ماه بود. آگهی‌های ارشد ۶۰ تا ۸۰ میلیون (۱۳ آگهی) و آگهی‌های بدون سطح ۴۲ تا ۶۵ میلیون (۴۰ آگهی) پیشنهاد داده بودند؛ تنها آگهی جونیور با عدد، ۲۰ تا ۳۰ میلیون نوشته بود. به تفکیک سمت سرور: Node.js ۵۰ تا ۹۰ میلیون (۱۸ آگهی)، دات‌نت ۴۵ تا ۷۵ (۹ آگهی)، PHP ۴۰ تا ۶۵ (۸ آگهی) و پایتون ۳۰ تا ۵۵ میلیون (۱۲ آگهی). در آگهی‌ها خالص یا ناخالص بودن عدد روشن نبود.

حقوق یک برنامه نویس فول استک در ایران به چه چیزی بستگی دارد؟

• سطح: دریافتی میانی حدود ۱٫۶ برابر جونیور و دریافتی ارشد حدود ۱٫۵ برابر میانی بود.
• عمق یک سمت: فول استکی که یک سمت را در حد ارشد بلد است، با همان سمت سنجیده می‌شود؛ دانستن سمت دیگر امتیاز اضافه است.
• شهر: ۷۲ درصد آگهی‌ها در تهران بود و جدول بالا هم عدد تهران است.
• استک سمت سرور: در پیشنهاد آگهی‌ها، میانه Node.js بالاترین و میانه پایتون پایین‌ترین بود؛ تعداد آگهی‌ها در هر گروه کم است، پس این فاصله قطعی نیست.