آموزش جاوا اسکریپت: سرفصل دوره، هزینه کلاس در ۱۴۰۵ و قدم بعدی

جاوا اسکریپت زبان برنامه‌نویسی‌ای است که مرورگر آن را اجرا می‌کند. HTML اسکلت صفحه را می‌سازد و CSS ظاهرش را؛ جاوا اسکریپت رفتار صفحه را تعیین می‌کند. باز و بسته شدن منو، بررسی فرم پیش از ارسال و به‌روز شدن سبد خرید بدون بارگذاری دوباره صفحه، همه کار همین زبان است. هر مرورگری آن را بدون نصب چیز اضافه اجرا می‌کند و برای همین هر کسی که با وب کار می‌کند دیر یا زود به آن می‌رسد.

دو اشتباه رایج را همین اول کنار بگذار. جاوا اسکریپت با جاوا یکی نیست؛ این دو زبان جدا با کاربرد و ساختار متفاوت‌اند و فقط اسمشان شبیه است. جاوا اسکریپت فقط هم مال مرورگر نیست؛ با Node.js روی سرور اجرا می‌شود و بک اند بسیاری از سرویس‌ها با آن نوشته شده است. با این حال دوره مقدماتی روی مرورگر می‌ماند و کار سمت سرور دوره جدای خودش را دارد.

چه کسی از این دوره بیشترین سود را می‌برد؟

• کسی که HTML و CSS را تمام کرده و حالا می‌خواهد صفحه‌اش کاری انجام دهد. بیشتر دوره‌هایی که سرفصلشان را خواندیم همین را پیش‌نیاز گذاشته بودند؛ اگر هنوز آن را نگذرانده‌ای، از دوره HTML و CSS شروع کن.
• کسی که می‌خواهد برنامه‌نویس وب شود و بعد از این دوره سراغ یک کتابخانه رابط کاربری یا کار سمت سرور برود.
• طراح سایت وردپرسی که می‌خواهد کد قالب و افزونه را بفهمد، یا تستر نرم‌افزار که می‌خواهد تست خودکار مرورگر بنویسد.

برای شروع ریاضی پیشرفته لازم نیست. آنچه بیشتر به کار می‌آید حوصله برای پیدا کردن خطا و خواندن متن ساده انگلیسی است، چون پیام‌های خطای مرورگر و بیشتر مستندات انگلیسی‌اند. ابزارها هم همه رایگان‌اند: یک مرورگر به‌روز، یک ویرایشگر کد رایگان و در صورت نیاز Node.js. هیچ‌کدام لایسنس پولی نمی‌خواهند و یک لپ‌تاپ معمولی برای این دوره کافی است.

استاندارد رسمی فنی و حرفه‌ای این دوره با نام «برنامه نویسی زبان JavaScript» ۹۰ ساعت است و یازده کار را فهرست می‌کند: آشنایی با زبان‌های اسکریپتی، متغیر و داده و تابع، ساختارهای کنترلی، کلاس‌ها و اشیای درونی، مدل DOM، رویدادها، مدل BOM مرورگر، فرم‌های تعاملی، کوکی، مدیریت خطا و دستورات jQuery. ما همین ۹۰ ساعت را در شش بخش چیده‌ایم و برای هر بخش یک تمرین گذاشته‌ایم که نشان می‌دهد آن را واقعا یاد گرفته‌ای:

• پایه زبان، حدود ۱۲ ساعت: متغیر با let و const، انواع داده، عملگرها و کار با کنسول مرورگر. تمرین: ماشین حسابی که در کنسول جواب بدهد.
• شرط، حلقه و تابع، حدود ۱۶ ساعت: ساختارهای شرطی، انواع حلقه، تعریف تابع، پارامتر و دامنه متغیر. تمرین: بازی حدس عدد با تعداد دفعات محدود.
• آرایه و شیء، حدود ۱۶ ساعت: متدهای آرایه مثل map و filter، ساختن شیء و کلاس، و کار با تاریخ و محاسبات. تمرین: فهرست نمره‌ها با میانگین و مرتب‌سازی.
• DOM و رویدادها، حدود ۱۸ ساعت: پیدا کردن عناصر صفحه، تغییر متن و کلاس، ساختن عنصر تازه و واکنش به کلیک و تایپ. تمرین: لیست کارها که بشود به آن اضافه کرد و از آن حذف کرد.
• فرم، خطا و حافظه مرورگر، حدود ۱۰ ساعت: بررسی ورودی فرم پیش از ارسال، مدیریت خطا با try و catch، کوکی و localStorage. تمرین: همان لیست کارها، این بار طوری که با بستن صفحه پاک نشود.
• کد ناهمگام و گرفتن داده، حدود ۱۸ ساعت: Promise، async و await، گرفتن داده با fetch و کار با JSON. تمرین: صفحه‌ای که وضع هوا یا فهرستی از یک API عمومی بخواند و نشان بدهد.

تقسیم ساعت‌ها پیشنهاد ماست، نه بخشی از استاندارد. بخش ششم را خودمان اضافه کردیم: در نسخه‌ای از استاندارد که خواندیم هیچ اشاره‌ای به fetch، Promise یا JSON نبود، در حالی که ۲۹۰ آگهی از ۳۹۵ آگهی جاوا اسکریپتی که شمردیم کار با API یا کد ناهمگام را نام برده بودند. برعکس، jQuery که یک کار کامل استاندارد است فقط در ۳۸ آگهی از همان ۳۹۵ آگهی آمده بود. یعنی دانستنش ضرر ندارد، ولی ارزش ندارد وقتی را که باید صرف بخش ششم شود به آن بدهی.

پیش از ثبت‌نام، سرفصل آموزشگاه را با این شش بخش مقایسه کن. اگر بخش ششم در آن نیست، بپرس کجا تدریس می‌شود؛ بعضی آموزشگاه‌ها آن را در دوره جدای کار با API در JavaScript می‌گذارند.

کلاس حضوری گران‌ترین راه برای هر ساعت است و ضبط‌شده ارزان‌ترین. دو کلاس حضوری خصوصی در تهران که هم ساعت و هم قیمت را نوشته بودند، برای هر ساعت از سقف رسمی گران‌تر بودند؛ یک دوره آنلاین ۴۰ ساعته در یک مرکز دانشگاهی هم به ۲۴۵ هزار تومان برای هر ساعت می‌رسید. در طرف دیگر، یک آموزشگاه در غرب تهران با تخفیف، حدود ۴۰ ساعت را ۴٫۵ میلیون تومان حضوری و ۳٫۵ میلیون آنلاین گذاشته بود؛ یعنی حدود ۱۱۳ هزار تومان برای هر ساعت حضوری. کلاس خصوصی تک‌نفره در همان آموزشگاه ساعتی ۷۵۰ هزار تومان بود.

عدد ساعت تنها معیار نیست. ساعت ویدیو با ساعت کلاس یکی نیست: در کلاس، مدرس کد تو را می‌بیند و اشکال را همان‌جا نشان می‌دهد؛ در ویدیو این کار با خودت است. اگر بودجه محدود است، ترکیب یک دوره ضبط‌شده با چند ساعت کلاس خصوصی برای رفع اشکال، معمولا از یک دوره کامل حضوری ارزان‌تر تمام می‌شود. بیشتر آموزشگاه‌ها شهریه را قسطی هم می‌گیرند؛ یکی از آن‌ها ۸٫۴ میلیون تومان را در چهار قسط ماهانه ۲٫۱ میلیونی می‌گرفت.

گواهی رسمی این دوره را سازمان فنی و حرفه‌ای می‌دهد، نه خود آموزشگاه. بعد از دوره در آزمون کتبی و عملی سازمان شرکت می‌کنی و با قبولی در هر دو، گواهی استاندارد «برنامه نویسی زبان JavaScript» را می‌گیری. آموزشگاه‌های آزاد معمولا گواهی خودشان را هم کنارش می‌دهند. استاندارد بلندتری هم با نام «مهندس توسعه دهنده وب با Java Script» هست: ۳۰۴ ساعت با سقف شهریه حضوری ۵۰٫۸ میلیون تومان در تهران، که HTML و CSS و کار سمت سرور را هم در بر می‌گیرد.

واقعیت بازار کار را هم بدان. در ۳۹۵ آگهی برنامه‌نویسی که در آبان ۱۴۰۵ جاوا اسکریپت را نام برده بودند، حتی یک آگهی گواهی فنی و حرفه‌ای نخواسته بود. فقط یک آگهی «دوره یا گواهینامه معتبر» را امتیاز شمرده بود. کارفرماهای برنامه‌نویسی کد را می‌بینند: نمونه کار در گیت‌هاب، تمرین فنی یا مصاحبه کدنویسی.

پس گواهی کی ارزش دارد؟

• وقتی برای استخدام دولتی، بعضی شرکت‌های بزرگ یا پرونده مهاجرت، مدرک رسمی مهارت خواسته می‌شود.
• وقتی می‌خواهی خودت مدرس شوی و آموزشگاه سابقه رسمی می‌خواهد.
• وقتی گواهی همراه دوره می‌آید و هزینه جدایی ندارد؛ در این حالت گرفتنش ضرری ندارد.

اگر فقط برای کار در یک شرکت نرم‌افزاری می‌خوانی، پولی را که برای مدرک جدا می‌دهی صرف ساعت تمرین و رفع اشکال کن. سه پروژه کامل و تمیز در گیت‌هاب از هر گواهی‌ای قانع‌کننده‌تر است.

جاوا اسکریپت از زبان‌هایی است که با منابع رایگان هم می‌شود تا وسط راه رفت. مشکل کمبود منبع نیست؛ نبودن ترتیب و نبودن کسی است که کدت را بخواند. این منابع رایگان را دیدیم:

• یک آموزش متنی مفصل که از یک پروژه متن‌باز شناخته‌شده به فارسی ترجمه شده: از پایه زبان تا DOM و رویدادها را به ترتیب و با تمرین دارد و در آبان ۱۴۰۵ هنوز به‌روز می‌شد. همه فصل‌هایش ترجمه نشده، ولی برای کسی که خواندن را به دیدن ترجیح می‌دهد، مفصل‌ترین منبع رایگان فارسی است که پیدا کردیم.
• ویدیوهای کوتاه رایگان در سایت‌های آموزشی فارسی: حدود ۲ ساعت و نیم تا ۳ ساعت. برای فهمیدن اینکه برنامه‌نویسی را دوست داری یا نه کافی‌اند، ولی معمولا تا DOM یا کمی بعد از آن پیش می‌روند.
• مستندات رسمی مرورگرها: دقیق‌ترین مرجع هر دستور، به انگلیسی. برای شروع خشک است، ولی از ماه دوم هر روز به آن سر می‌زنی.
• ویرایشگرهای آنلاین کد: بدون نصب چیزی در مرورگر کد می‌نویسی و نتیجه را می‌بینی؛ برای تمرین‌های کوتاه از گوشی هم کار می‌کنند.

درباره فایل‌های PDF رایگان که با جستجو پیدا می‌شوند احتیاط کن. بسیاری از آن‌ها قدیمی‌اند و هنوز با var و jQuery درس می‌دهند، در حالی که کد امروز با let و const و fetch نوشته می‌شود. تاریخ نوشتن هر منبع را ببین.

کی وقت پول دادن است؟

دو یا سه هفته اول را با منابع رایگان برو. اگر هنوز با علاقه کد می‌نویسی و به DOM رسیده‌ای، دوره پولی یا کلاس به تو ترتیب، بازخورد روی کد و یک پروژه کامل زیر نظر کسی که کار کرده است می‌دهد. اگر در هفته دوم دیگر سراغش نمی‌روی، پولی هم از دست نداده‌ای.

جاوا اسکریپت فقط زبان فرانت اند نیست. ۱۱۷ آگهی با عنوان عمومی «برنامه‌نویس» یا زبانی دیگر هم آن را خواسته بودند؛ مثلا برنامه‌نویس .NET که باید فرم‌های وب را هم بسازد، یا توسعه‌دهنده اتوماسیون که می‌تواند با پایتون یا جاوا اسکریپت کار کند. ۶۷ آگهی هم کار سمت سرور با Node.js را نام برده بودند.

دو نکته برای کسی که تازه شروع کرده: اول، ۱۶۴ آگهی از همان ۳۹۵ آگهی، یعنی ۴۲ درصد، تایپ‌اسکریپت را هم خواسته بودند؛ تایپ‌اسکریپت روی جاوا اسکریپت ساخته می‌شود و قدم بعد از این دوره است، نه جایگزین آن. دوم، فقط ۱۳ آگهی در سطح کارآموز بود. یعنی این دوره در بازار کار به‌تنهایی شغل نمی‌سازد و باید با دوره‌های بعدی مسیر کامل شود.

درباره پول: ۱۳۹ آگهی از ۳۹۵ آگهی حقوق را با عدد نوشته بودند. میانه حداقل و حداکثر پیشنهادی ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان در ماه بود؛ در شهر تهران ۴۵ تا ۶۲٫۵ میلیون در ۶۶ آگهی و در شهرهای دیگر ۳۰ تا ۴۰ میلیون در ۷۳ آگهی. این عددها پیشنهاد کارفرما در آگهی است، نه دریافتی واقعی، و بیشترشان برای کسی با چند سال سابقه‌اند. چهار آگهی کارآموزی که عدد داشتند بین ۲۰ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد کرده بودند؛ کمینه حقوق قانونی ۱۴۰۵ حدود ۲۱٫۸ میلیون تومان ناخالص در ماه است.

جاوا اسکریپت در این مسیرها پایه است، نه پایان. برای فرانت اند بعد از آن کتابخانه رابط کاربری و تایپ‌اسکریپت می‌آید، برای بک اند و فول‌استک کار سمت سرور و پایگاه داده، و برای تست خودکار ابزارهای تست مرورگر. روی هر شغل بزن تا ببینی دوره‌های دیگر مسیرش کدام‌اند.