شغل بازی سازی در ایران: بازار کار، رشته بازی سازی و درآمد آن

بازی سازی ساختن بازی ویدیویی است، از ایده و قانون‌های بازی تا کد، تصویر، صدا، آزمایش و انتشار. حتی یک بازی موبایلی ساده معمولا کار چند نفر است و هر کدام بخشی از آن را می‌سازند:

• برنامه‌نویس بازی با موتورهایی مثل Unity یا Unreal منطق بازی، کنترل‌ها و ارتباط با سرور را می‌نویسد.
• طراح بازی قانون‌ها، مرحله‌ها، سختی و اقتصاد درون بازی را طراحی می‌کند و می‌سنجد بازی سرگرم‌کننده هست یا نه.
• هنرمند بازی شخصیت، محیط، رابط کاربری و جلوه‌ها را می‌سازد؛ «تکنیکال آرتیست» میان هنر و برنامه‌نویسی پل می‌زند.
• انتشار و تحلیل: کسی که بازی را در فروشگاه‌ها منتشر می‌کند، داده بازیکن‌ها را تحلیل می‌کند و تصمیم می‌گیرد بازی چطور درآمد داشته باشد.

صنعت بازی ایران بیشتر موبایلی است. مدیرعامل بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای در خرداد ۱۴۰۴ گفت بازی کنسولی ایرانی تقریبا وجود ندارد، بازی رایانه‌ای قابل رقابت نیست و بازی موبایل قابل توجه است. پس کسی که امروز وارد این کار می‌شود، به احتمال زیاد اول روی بازی موبایل کار می‌کند.

بازیکن‌های ایرانی به‌طور میانگین روزی ۸۳ دقیقه و نوجوان‌ها ۱۱۸ دقیقه بازی می‌کنند. ولی عدد ۷۰ هزار میلیارد تومان هزینه خانوارهاست، نه درآمد بازی‌سازها، و بیشتر آن به بازی‌های خارجی و سخت‌افزار می‌رسد. در شهریور ۱۴۰۴ فقط ۴ بازی از ۲۰ بازی پربازیکن و ۲ بازی از ۱۰ بازی اول ایرانی بودند.

مدیرعامل بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای در خرداد ۱۴۰۴ از بیش از ۱۰۰ شرکت و تیم فعال بازی‌سازی گفت و اینکه اصفهان بعد از تهران بیشترین شرکت و تیم را دارد. در یازدهمین جشنواره بازی‌های رایانه‌ای تهران در بهمن ۱۴۰۴ هم ۱۶۴ بازی از ۹۸ سازنده ثبت شد که ۴۳ تای آن‌ها رایانه‌ای بودند و بقیه موبایل.

در مهر ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های بازی، Unity، Unreal و game جستجو کردیم و ۳۸۴ آگهی را یکی‌یکی خواندیم. بیشترشان خانه بازی، شهربازی، گیم‌نت و فروشگاه اسباب‌بازی بودند. فقط ۲۳ آگهی واقعا برای ساختن بازی بود:

• ۱۰ برنامه‌نویس بازی: ۷ آگهی Unity، ۲ آگهی Unreal و یک آگهی «دولوپر بازی»
• ۷ هنرمند بازی: تکنیکال آرتیست، طراح دوبعدی، رابط کاربری و همه‌کاره
• ۳ طراح بازی، که یکی برای بازی‌وارسازی یک شرکت سرمایه‌گذاری و یکی برای بازی‌های گروهی بود
• ۳ آگهی تحلیل داده بازی، هماهنگی تیم و بازاریابی و انتشار بازی

۱۲ آگهی در تهران، ۴ در کرج، ۳ در اصفهان و ۲ در مشهد بود. در ۲۰ آگهی که جزئیات داشتند، ۱۴ آگهی موبایل یا اندروید، ۱۳ آگهی Unity و ۷ آگهی زبان C# را خواسته بودند. ۸ آگهی سابقه و ۸ آگهی نمونه‌کار یا بازی منتشرشده خواسته بودند و ۶ آگهی هوش مصنوعی را نام برده بودند. ۱۸ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

نتیجه روشن است: برای بازی‌سازی بازار کار کوچک است و بیشترین تقاضا برای برنامه‌نویس Unity در بازی موبایل است. نمونه‌کار، یعنی بازی‌ای که خودت ساخته‌ای و منتشر کرده‌ای، در این کار بیشتر از مدرک دیده می‌شود.

در دفترچه‌های کنکور سراسری ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام بازی سازی پیدا نکردیم. ولی در مرداد ۱۴۰۵ اعلام شد کارشناسی بازی‌سازی پس از تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی از مهر ۱۴۰۵ دانشجو می‌گیرد و دانشگاه اصفهان نخستین مجری آن است. شیوه پذیرش و ظرفیت آن را پیدا نکردیم و هنوز معلوم نیست چند دانشگاه دیگر به آن اضافه می‌شوند.

در کارشناسی ارشد دو راه آشناتر است: مهندسی کامپیوتر گرایش بازی‌های رایانه‌ای، و هنرهای رایانه‌ای با گرایش تولید بازی. بسیاری از برنامه‌نویس‌های بازی کارشناسی مهندسی کامپیوتر دارند و بسیاری از هنرمندهای بازی از گرافیک، انیمیشن و نقاشی آمده‌اند.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای تهران، ۱۴۰۵

• برنامه‌نویسی بازی‌های رایانه‌ای: ۲۱۶ ساعت، ۳۶٫۱۴ میلیون تومان
• Unity مقدماتی: ۷۵ ساعت، ۱۲٫۵۵ میلیون تومان
• بازی‌سازی با Scratch برای شروع: ۸۵ ساعت، ۱۴٫۲۲ میلیون تومان

استانداردی برای Unreal یا طراحی بازی در این فهرست نیست. برنامه‌ها و شهریه تازه انستیتو ملی بازی‌سازی را هم پیدا نکردیم.

یک شتاب‌دهنده بازی در تیر ۱۴۰۵ نتیجه پرسش‌نامه‌ای را منتشر کرد که اندازه نمونه‌اش معلوم نیست: ۴۸ درصد استودیوهای پاسخ‌دهنده تعدیل نیرو کرده بودند، ۳۵ درصد فعالان در حال مهاجرت یا در فکر آن بودند و فقط ۱۴ درصد پاسخ‌دهنده‌ها تازه‌وارد بودند. قطعی اینترنت، تحریم ابزارها و کوچک بودن سهم بازی ایرانی دلیل‌های اصلی این وضع گفته شده است.

حمایت‌ها

از مرداد ۱۴۰۵ شرکت‌های بازی‌سازی که بازی فعال دارند و در سامانه همگرا ثبت شده‌اند، می‌توانند از معافیت مالیاتی ویژه استفاده کنند؛ همگرا حالا مرجع رسمی شناسایی شرکت‌های بازی‌سازی است. بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای در آذر ۱۴۰۴ هم برای «همگرا فاند»، یک صندوق مجازی تامین مالی بازی‌سازها، تفاهم‌نامه امضا کرد.

بازی‌هایی که در ایران منتشر می‌شوند، معمولا رده‌بندی سنی هم می‌گیرند. نظام رده‌بندی سنی بازی‌های رایانه‌ای (اسرا) از ۱۳۸۸ کار می‌کند و پنج رده ۳، ۷، ۱۲، ۱۵ و ۱۸ سال به بالا دارد.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جداگانه‌ای برای بازی‌سازی ندارند. نزدیک‌ترین گروه، برنامه‌نویسان C#/.NET است، همان زبانی که Unity با آن کار می‌کند: برنامه‌نویسان سطح میانی این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۴۰ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۳۰ تا ۴۹ میلیون. تازه‌کارها میانه ۲۶ میلیون داشتند. عدد این صفحه تخمینی است.

آگهی‌های بازی‌سازی مهر ۱۴۰۵ نزدیک همین عددها بودند: ۸ آگهی برنامه‌نویس بازی که حقوق نوشته بودند میانه ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند و آگهی‌های طراح بازی ۳۰ تا ۵۰ میلیون. یک آگهی هنرمند رابط کاربری بازی ۹۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود که استثناست.

درآمد ساختن و فروختن بازی خودت عدد معتبری ندارد و به موفقیت بازی بستگی دارد. با بسته بودن فروشگاه‌های خارجی، بیشتر این درآمد از فروشگاه‌های داخلی و خرید درون بازی می‌آید.