ERP چیست؟ BPMS چیست و کار با نرم‌افزارهای سازمانی چه بازار کاری دارد

ERP کوتاه‌شده Enterprise Resource Planning است، یعنی برنامه‌ریزی منابع سازمان. به زبان ساده، ERP مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای کسب‌وکار است که روی یک پایگاه داده و یک مدل فرایند مشترک کار می‌کنند. وقتی واحد فروش سفارشی ثبت می‌کند، انبار همان لحظه می‌بیند چه کالایی باید خارج شود، تولید می‌فهمد چه چیزی کم است، خرید سفارش مواد اولیه را می‌دهد و حسابداری سند مالی را بدون تایپ دوباره دریافت می‌کند.

یک ERP معمولا این بخش‌ها یا ماژول‌ها را دارد:

• مالی و حسابداری: اسناد، حساب‌ها، بودجه و گزارش‌های مالی.
• خرید و تدارکات: درخواست خرید، سفارش و تامین‌کنندگان.
• انبار و موجودی: ورود و خروج کالا، انبارگردانی و ارزش موجودی.
• فروش و توزیع: پیش‌فاکتور، سفارش، فاکتور و ارسال.
• تولید: برنامه‌ریزی تولید، فرمول ساخت و کنترل مصرف مواد.
• منابع انسانی: پرونده کارکنان، حضور و غیاب و حقوق و دستمزد.

پیش از ERP، هر واحد نرم‌افزار یا فایل اکسل خودش را داشت و عددها هیچ‌وقت با هم نمی‌خواند. ERP همه را یکی می‌کند. برای همین راه انداختنش فقط نصب یک برنامه نیست؛ باید فرایندهای شرکت را شناخت، با نرم‌افزار تطبیق داد و گاهی خود فرایند را عوض کرد. کارشناس ERP همین کار را می‌کند.

BPMS کوتاه‌شده Business Process Management System است، یعنی سامانه مدیریت فرایندهای کسب‌وکار. ERP فرایندهای استاندارد را آماده دارد؛ BPMS ابزاری است برای ساختن و خودکار کردن فرایندهای خاص هر سازمان، مثل گردش درخواست مرخصی، تایید قرارداد، درخواست خرید با چند امضا یا رسیدگی به شکایت مشتری. فرایند روی صفحه کشیده می‌شود، فرم‌ها و قاعده‌ها به آن اضافه می‌شوند و سامانه کار را از یک نفر به نفر بعد می‌فرستد.

زبان رایج کشیدن فرایند BPMN است، استانداردی از گروه مدیریت اشیا (OMG). نسخه فعلی آن، BPMN 2.0.2، در ژانویه ۲۰۱۴ منتشر شده و خود OMG آن را استاندارد عملی نمودار فرایندهای کسب‌وکار می‌نامد. در آگهی‌هایی که خواندیم، ۳۳ آگهی BPMN را نام برده بودند.

Low-Code و RPA

بسیاری از BPMSهای امروز «لوکد» یا کم‌کد هستند: به تعریف گارتنر، بستری که برنامه را با مدل‌سازی و طراحی دیداری می‌سازد، نه با نوشتن کد زیاد. RPA یا خودکارسازی رباتیک فرایند، کمی متفاوت است: اسکریپت‌هایی که کار تکراری یک کارمند پشت کامپیوتر، مثل کپی کردن داده از یک سامانه به سامانه دیگر، را تقلید می‌کنند. هر سه، یعنی BPMS، لوکد و RPA، کار کمتر دستی و فرایند سریع‌تر را هدف دارند.

بازار ERP ایران دست چند شرکت داخلی است. گروه همکاران سیستم، سازنده راهکاران، در مجمع خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد ۱۶۱ هزار مشتری و بیش از ۲٬۱۰۰ نفر کارمند دارد و جزو ۵۰۰ شرکت بزرگ ایران است. این گروه در بورس با نماد «سیستم» عرضه شده و نسخه ابری و هوش مصنوعی راهکاران را با نام «راهکاران آیند» معرفی کرده است. BPMS خود این شرکت «راهکار فرایار» نام دارد. سپیدار سیستم آسیا، زیرمجموعه همین گروه، نرم‌افزار سپیدار را برای شرکت‌های کوچک‌تر می‌فروشد؛ درآمد عملیاتی آن در ۱۴۰۳ با ۴۰ درصد رشد به ۸٬۷۹۲ میلیارد ریال رسید.

عددهای مشتری این شرکت‌ها با هم قابل جمع نیستند: یکی مشتری را می‌شمارد، دیگری شرکت و دیگری کاربر. ولی تصویر کلی روشن است: ERP داخلی در هزاران شرکت ایرانی کار می‌کند و هر کدام به کسی نیاز دارد که آن را راه بیندازد و نگه دارد.

SAP و نرم‌افزارهای خارجی

SAP ایران را جزو کشورهای تحت تحریم می‌داند و در ۲۰۲۱ حدود ۸ میلیون دلار برای صادرات نرم‌افزار به کاربران ایرانی در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷ جریمه پرداخت. با این حال، ۳۸ آگهی از ۱۹۰ آگهی SAP را نام برده بودند؛ شرکت‌های بزرگی که سال‌ها پیش آن را راه انداخته‌اند هنوز کارشناس آن را می‌خواهند. Odoo، یک ERP متن‌باز، هم در ۱۶ آگهی آمده بود.

سامانه مودیان

قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مودیان، مصوب ۱۳۹۸ و اصلاح‌شده در تیر ۱۴۰۴، فروشنده‌ها را ملزم می‌کند صورتحساب الکترونیکی را از طریق نرم‌افزاری صادر کنند که «حافظه مالیاتی» به آن وصل باشد. همین قانون بسیاری از شرکت‌ها را به سمت نرم‌افزار حسابداری و ERP برده است و نرم‌افزارهای داخلی ماژول «ارتباط با سامانه مودیان» را به محصولاتشان اضافه کرده‌اند.

جستجوی ERP، BPMS، راهکاران، SAP، Odoo و همکاران سیستم در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، ۴٬۵۹۸ آگهی آورد که بیشترشان فقط کلمه «راهکاران» را در متن داشتند. ۲۰۳ آگهی که عنوانشان به نرم‌افزارهای سازمانی مربوط بود یکی‌یکی خوانده شد و ۱۹۰ آگهی ماند: ۸۰ آگهی ERP، ۳۴ آگهی SAP و Dynamics، ۲۳ آگهی BPMS، ۲۲ آگهی استقرار و پشتیبانی نرم‌افزار، ۱۲ آگهی Odoo، ۱۱ آگهی تحلیلگر و ۸ آگهی CRM.

نیمی از آگهی‌ها از شرکت‌های نرم‌افزاری و نمایندگی‌ها بود و نیم دیگر از کارخانه‌ها، خودروسازی، شرکت‌های کالای مصرفی و دارو که ERP خودشان را داخلی اداره می‌کنند. از ۱۴۲ آگهی که رشته نوشته بودند، ۱۰۴ آگهی کامپیوتر، ۱۰۲ آگهی مهندسی صنایع، ۵۴ آگهی مدیریت و ۳۹ آگهی حسابداری را پذیرفته بودند.

در کنکور ۱۴۰۵ رشته‌ای به نام ERP یا BPMS وجود نداشت. آگهی‌ها نشان می‌دهند سه رشته بیشتر از همه به این کار می‌رسند: مهندسی کامپیوتر، با حدود ۵٬۰۸۴ ظرفیت با آزمون و ۱۳٬۱۸۹ ظرفیت با سوابق تحصیلی؛ مهندسی صنایع، که با فرایندها و تولید آشناست؛ و حسابداری، که ماژول مالی را بهتر از هر کسی می‌فهمد. در کارشناسی ارشد، «مدیریت فناوری اطلاعات» در مجموعه مدیریت گرایش‌هایی مثل سیستم‌های اطلاعاتی پیشرفته و هوشمندی کسب‌وکار دارد.

دوره‌های کوتاه

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ دوره «طرح‌ریزی سیستم ERP» را ۸۰ ساعت و حدود ۱۹٫۲ میلیون تومان حضوری یا ۱۵٫۳۶ میلیون مجازی دارد. «مدل‌سازی فرآیند کسب و کار» ۳۰ ساعت و ۷٫۸ میلیون، «کارشناس پایش فرآیندها» ۱۱۰ ساعت و ۲۲ میلیون، «مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)» ۶۶ ساعت و ۲۳٫۱۲ میلیون و «کاربر بانک اطلاعاتی SQL Server» ۱۸۰ ساعت و ۲۱٫۷۸ میلیون تومان است. برای نرم‌افزارهای داخلی، خود شرکت‌ها دوره و آزمون دارند؛ مثلا سپیدار آزمون جامع و گواهی‌نامه خودش را برگزار می‌کند.

گواهی‌های بین‌المللی این حوزه برای ساکنان ایران در دسترس نیست: آزمون‌های مدیریت فرایند OMG از طریق پیرسون‌وی‌یو برگزار می‌شود که ساکنان ایران را نمی‌پذیرد.

یک مسیر عملی

بیشترین راه ورود، کار در یک شرکت نرم‌افزاری یا نمایندگی آن به‌عنوان کارشناس پشتیبانی یا استقرار است. چند پروژه استقرار در چند شرکت مختلف، بهترین مدرسه این کار است. حسابدارهایی که سال‌ها با راهکاران یا سپیدار کار کرده‌اند هم اغلب از همین راه وارد می‌شوند.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جدایی برای ERP ندارند. نزدیک‌ترین گروه تحلیل و توسعه کسب‌وکار است که تحلیلگر سیستم هم جزو آن است: میانه دریافتی ماهانه کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۳ میلیون تومان بود و نیمه میانی ۲۴ تا ۴۰ میلیون. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۷ میلیون است. چون این عدد از گروه نزدیک آمده، در کادر حقوق تخمینی علامت خورده است.

از ۱۹۰ آگهی، ۵۳ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۰ تا ۴۵ میلیون تومان بود. کارشناسان ERP ۳۰ تا ۴۷٫۵، استقرار نرم‌افزار ۳۱ تا ۵۰، Odoo ۳۲٫۵ تا ۵۲٫۵ و SAP و Dynamics ۴۰ تا ۵۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند. سه آگهی تحلیلگر که بازه داشتند ۵۵ تا ۷۰ میلیون نوشته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

تخصص در یک ماژول پیچیده، مثل مالی یا تولید، و تسلط به ERPهای کمیاب‌تر، مثل SAP، بیشترین اثر را دارد. کارشناسی که چند پروژه استقرار را از اول تا آخر برده، به مدیر پروژه استقرار یا مشاور ERP تبدیل می‌شود؛ نقشی که در بازار کم است. برنامه‌نویسی برای ساختن گزارش‌ها و اتصال ERP به سامانه‌های دیگر هم ارزش کار را بالا می‌برد.