رشته کتابداری (علم اطلاعات و دانش شناسی): کنکور، شغل و بازار کار

کتابداری کار جمع کردن، مرتب کردن، نگه داشتن و در دسترس گذاشتن اطلاعات است؛ از کتاب و مجله تا پایگاه داده، فیلم و سند. کتابدار کمک می‌کند هر کسی اطلاعاتی را که لازم دارد پیدا کند: دانشجویی که منبع پایان‌نامه می‌خواهد، پزشکی که دنبال آخرین پژوهش است یا کودکی که اولین کتابش را انتخاب می‌کند.

چرا نام رشته کتابداری علم اطلاعات و دانش شناسی شد؟

شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت علوم در ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ نام رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی را به علم اطلاعات و دانش شناسی تغییر داد و معادل انگلیسی آن را Knowledge and Information Science گذاشت. به گفته یکی از استادان این رشته، این نام بدون حتی یک رای مخالف تصویب شد. هدف این بود که نام رشته نشان دهد کار آن فقط کتاب نیست و به مدیریت اطلاعات و دانش در هر شکلی می‌رسد. پس رشته کتابداری و رشته علم اطلاعات و دانش شناسی یک رشته‌اند و در دفترچه کنکور فقط نام جدید آمده است. در دانشگاه‌های علوم پزشکی ولی نام قدیمی هنوز زنده است.

رشته کتابداری چیست و چه درس‌هایی دارد؟

فهرست‌نویسی و رده‌بندی، یعنی توصیف کتاب و منبع و دادن جای درست به آن؛ مرجع‌شناسی و جست‌وجوی اطلاعات؛ مجموعه‌سازی، یعنی تصمیم درباره اینکه کتابخانه چه منابعی بخرد؛ نرم‌افزار کتابخانه و پایگاه داده؛ آرشیو و اسناد؛ و آمار و روش تحقیق. برنامه درسی کارشناسی که در ۱۳۹۴ تصویب شد، هنوز بیشتر بر کتابخانه تکیه دارد و مهارت دیجیتال را باید جدا هم تقویت کرد.

کتابدار و آرشیویست کجا کار می‌کنند؟

• کتابخانه‌های عمومی شهرها و روستاها، که بیشترشان زیر نظر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشورند
• کتابخانه‌های دانشگاهی و مرکزهای پژوهشی، که جست‌وجوی مقاله و پایگاه داده بخش بزرگ کارشان است
• کتابخانه‌های مدرسه و کانون‌های کودک، با تمرکز بر کتابخوانی و آموزش
• کتابخانه‌های بیمارستان‌ها و دانشگاه‌های علوم پزشکی
• آرشیو و بایگانی سازمان‌ها و شرکت‌ها، سازمان اسناد و کتابخانه ملی و مرکزهای اسناد

در اطلس مشاغل آمریکا هم کار کتابدار جست‌وجوی منبع برای پاسخ به سوال مراجعان، آموزش سواد اطلاعاتی و فهرست‌نویسی و رده‌بندی منابع است، و کار آرشیویست مرتب کردن سندها، ساختن نظام طبقه‌بندی و نگهداری آرشیو رایانه‌ای. هر دو کار در آنجا معمولا مدرک ارشد می‌خواهند.

این رشته در دفترچه هر سه گروه انسانی، تجربی و ریاضی سهمیه دارد، ولی بیشترین ظرفیت با آزمون مال گروه انسانی است. شمارش ما از دفترچه‌های رسمی ۱۴۰۵:

• با آزمون، گروه انسانی: ۲۵۳ ظرفیت در ۲۰ کد و ۱۳ دانشگاه؛ ۲۳۰ روزانه و ۲۳ نوبت دوم
• با آزمون، گروه تجربی: ۱۳۳ ظرفیت در همان کدها؛ گروه ریاضی هم سهمیه کمی دارد
• با سوابق تحصیلی برای همه گروه‌ها: ۸۳۰ ظرفیت؛ ۲۸۰ در ۸ دانشگاه دولتی و ۵۵۰ در ۲۱ مرکز پیام نور
• دانشگاه آزاد: ۱۶ واحد با سوابق تحصیلی، بدون اعلام ظرفیت

پس یک داوطلب انسانی روی هم حدود ۱٬۰۸۳ ظرفیت دولتی پیش رو دارد. دانشگاه‌هایی که با آزمون پذیرش دارند از تبریز و اصفهان تا شهید بهشتی، علامه طباطبایی، فردوسی مشهد، شهید چمران اهواز و یزدند. چند نکته جنسیتی هم هست: الزهرا و ظرفیت با آزمون شیراز و قم فقط خانم می‌پذیرند و ظرفیت با سوابق شیراز و قم فقط آقا. دانشگاه شاهد مصاحبه هم دارد. کتابداری پزشکی هم جداگانه ۱۵ ظرفیت با آزمون و ۲۱۵ ظرفیت با سوابق دارد که در بخش بعد آمده است.

کارشناسی ارشد

در مجموعه امتحانی ارشد ۱۴۰۵، علم اطلاعات و دانش شناسی با چهار گرایش آمده است: مدیریت اطلاعات، مدیریت کتابخانه‌های دانشگاهی، مطالعات کتابخانه‌های عمومی و مدیریت کتابخانه‌های دیجیتال. علم‌سنجی، یعنی سنجش علمی مقاله‌ها و استنادها، و مطالعات آرشیوی هم دو رشته جدا در همین مجموعه‌اند.

کتابداری پزشکی شاخه‌ای است که در دانشگاه‌های علوم پزشکی درس داده می‌شود و کارش رساندن اطلاعات درست و به‌روز به پزشکان، پژوهشگران، دانشجوها و حتی بیماران است. کتابدار پزشکی پایگاه‌های مقاله پزشکی را خوب می‌شناسد و می‌تواند جست‌وجوی دقیق و کامل برای یک پژوهش طراحی کند.

اهمیت این کار را راهنمای کاکرین، مرجع معتبر جهانی برای مرور نظام‌مند پژوهش‌های پزشکی، در ۲۰۲۵ این‌طور گفته است: نویسندگان مرور باید از همان آغاز طرح پژوهش با یک کتابدار پزشکی یا متخصص اطلاعات باتجربه کار کنند. بسیاری از گروه‌های کاکرین متخصص اطلاعات جداگانه استخدام می‌کنند.

کتابداری پزشکی در کنکور ۱۴۰۵

این رشته در ۱۴۰۵ دو نام رسمی دارد: در دفترچه‌های با آزمون مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی و در دفترچه سوابق تحصیلی کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی، با همان کدها. با آزمون فقط یک ردیف دارد: دانشگاه علوم پزشکی ایران با ۱۵ ظرفیت برای ورود بهمن، در گروه تجربی. با سوابق تحصیلی ۲۱۵ ظرفیت در ۸ دانشگاه علوم پزشکی است، از اصفهان و بوشهر تا اهواز، زاهدان، کرمان و همدان. دفترچه سوابق این ردیف‌ها را زیر گروه تجربی آورده است؛ داوطلب انسانی پیش از انتخاب، شرط‌های دفترچه را بخواند.

بزرگ‌ترین کارفرمای کتابدار در ایران نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور است. بر پایه آمار خود نهاد، تا پایان اسفند ۱۴۰۴، ۴٬۲۹۸ نقطه خدمت داشت که ۲٬۲۷۷ تای آن کتابخانه عمومی بود. دبیرکل نهاد گفته است بیش از ۳٬۸۰۰ کتابخانه با ۷٬۵۰۰ نیرو اداره می‌شود و کمبود نیرو مشکلی سنواتی است که نتیجه‌اش کوتاه شدن ساعت کار کتابخانه‌هاست. کتابخانه‌های دانشگاهی، مدرسه‌ها، دانشگاه‌های علوم پزشکی و سازمان اسناد و کتابخانه ملی کارفرماهای دیگرند.

کتابخانه‌ها چطور استخدام می‌کنند؟

آزمون استخدامی سراسری جداگانه‌ای برای کتابدار در ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ پیدا نکردیم. کتابخانه‌های عمومی بیشتر با فراخوان محلی و قرارداد ساعتی نیرو می‌گیرند: سقف سن معمولا ۴۰ سال، مدرک کارشناسی با اولویت رشته کتابداری، سکونت در همان شهرستان و کار ۳ یا ۴ روز در هفته و روزی ۵ ساعت. در مهر ۱۴۰۵ مثلا استان مرکزی برای کتابخانه مرکزی اراک ۱۹ نفر فراخوان داد. سازمان اسناد و کتابخانه ملی آخرین بار در ۱۴۰۱ از راه آزمون استخدامی سراسری نیرو گرفت.

آگهی‌ها چه می‌خواهند؟

در مهر ۱۴۰۵ در یک سایت بزرگ کاریابی ۱۴ آگهی پیدا شد که کار اصلی‌شان کتابداری یا آرشیو بود: ۳ آگهی کتابدار، هر سه از کتابخانه‌های عمومی، ۱ آگهی آرشیویست برای یک موسسه فرهنگی و ۱۰ آگهی بایگانی و مستندسازی برای شرکت‌های دارویی، صنعتی و فناوری. ۱۳ آگهی در تهران بود. آگهی‌های شرکتی بیشتر کار با سیستم بایگانی دیجیتال، کنترل مدارک فنی و نرم‌افزار سازمانی می‌خواستند و چند آگهی رشته مهندسی را ترجیح داده بودند. یعنی کسی که کتابداری خوانده و کار با سیستم‌های مدیریت سند را هم بلد است، بازار بیشتری دارد.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جداگانه‌ای برای کتابدار ندارند. نزدیک‌ترین گروهی که دارند پژوهشگران است، ولی کار کتابدار پژوهش نیست و به کار اداری و سند نزدیک‌تر است؛ آگهی‌های کتابخانه عمومی هم کمتر از آن گروه پیشنهاد داده بودند. برای همین کادر حقوق این صفحه خالی است و عددهای آگهی‌های خود این کار را می‌آوریم.

آگهی‌ها چه عددی نوشته بودند؟

۵ آگهی از ۱۴ آگهی بازه حقوق داشتند. دو آگهی کتابدار کتابخانه عمومی ۲۰ تا ۳۰ و ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان نوشته بودند، که برای قرارداد ساعتی و چند روز در هفته است. سه آگهی بایگانی و مستندسازی شرکت‌ها ۳۰ تا ۴۰، ۳۵ تا ۴۵ و ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند. یعنی کار در بخش خصوصی با مهارت سند و نرم‌افزار، معمولا درآمد بیشتری از کتابخانه عمومی دارد.