رشته علوم سیاسی: کنکور ۱۴۰۵، شغل‌ها و بازار کار

علوم سیاسی رشته‌ای است که حکومت، قدرت، نظام‌های سیاسی و تصمیم‌های عمومی را مطالعه می‌کند؛ از اندیشه‌های سیاسی گذشته تا سیاست خارجی و سیاست‌گذاری امروز. کارشناسی آن معمولا چهار سال است و در دفترچه کنکور ۱۴۰۵ فقط با نام «علوم سیاسی» و بدون گرایش آمده است.

درس‌های رشته علوم سیاسی

در آخرین فهرست کاملی که از برنامه این رشته منتشر شد، بازنگری ۱۳۹۲، دانشجو ۱۳۶ واحد در چهار حوزه می‌خواند: مطالعات ایران، مطالعات سیاسی اسلامی، مطالعات بین‌الملل و مطالعات سیاسی. نمونه درس‌ها:

• کلیات دانش سیاسی، جامعه‌شناسی سیاست و روش تحقیق در علوم سیاسی
• اندیشه سیاسی در غرب و اندیشه سیاسی در ایران و اسلام
• تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و حقوق اساسی
• اصول روابط بین‌الملل، سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بین‌الملل عمومی
• اصول و مبانی سیاست‌گذاری عمومی، سیاست اقتصادی و کارورزی

در فهرست ۱۳۹۲ درسی با نام آمار نبود و کار با عدد در درس‌های روش تحقیق آمده بود. شورای تحول علوم انسانی در ۱۳۹۶ برنامه تازه‌ای برای این رشته تصویب کرد؛ پیش از انتخاب، فهرست درس‌های دانشگاه موردنظرت را ببین.

سیاست‌گذاری عمومی یعنی تصمیم دولت و نهادهای عمومی درباره یک مسئله مشترک، از تعریف مسئله و سنجیدن راه‌حل‌ها تا اجرا و ارزیابی نتیجه؛ مثل قانون مالیات، برنامه سلامت یا سیاست آموزش. تحلیلگر سیاست عمومی قانون و داده را می‌خواند، اثر هر راه‌حل را می‌سنجد و برای تصمیم‌گیرها گزارش می‌نویسد.

اندیشکده چیست؟

اندیشکده مؤسسه‌ای است که درباره مسائل سیاستی پژوهش میان‌رشته‌ای می‌کند و به دولت، مجلس یا شرکت‌ها مشاوره می‌دهد. وزارت علوم بر پایه قانون برنامه هفتم آیین‌نامه‌ای برای مجوز اندیشکده‌های غیردولتی صادر کرده است؛ طبق گزارش‌ها، تمدید مجوز در آن دست‌کم ده گزارش سیاستی و محل کار مشخص می‌خواهد.

تحلیلگر سیاست در ایران کجا کار می‌کند؟

• مرکز پژوهش‌های مجلس: بازوی پژوهشی مجلس که برای نمایندگان درباره طرح‌ها و لوایح گزارش کارشناسی می‌نویسد. آخرین فراخوان جذب پژوهشگری که پیدا شد، اسفند ۱۴۰۰، از دانش‌آموختگان و دانشجویان دکتری بود و به سابقه همکاری با اندیشکده‌ها امتیاز بیشتری می‌داد.
• مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری: مطالعه و پیشنهاد به دولت در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاست خارجی.
• اندیشکده‌ها و پژوهشکده‌ها: دانشگاهی، غیردولتی یا وابسته به دستگاه‌ها.
• دستگاه‌های دولتی از راه آزمون استخدامی: در آزمون مشترک ۱۴۰۴، شغل کارشناس امور بین‌الملل وزارت ارتباطات فارغ‌التحصیلان علوم سیاسی را هم می‌پذیرفت.
• رسانه‌ها و شرکت‌های تحلیلی: که تحولات سیاسی و قانونی را برای مخاطب یا مشتری تحلیل می‌کنند.

در ۱۴ مهر ۱۴۰۵ همه آگهی‌های فعال دسته پژوهش یک سایت بزرگ کاریابی، به‌علاوه آگهی‌هایی که کلمه‌های علوم سیاسی، اندیشکده، سیاست‌گذاری یا تحلیلگر سیاسی داشتند، خوانده شد و متن کامل ۵۳ آگهی پژوهش و تحلیل بررسی شد. جست‌وجوی «علوم سیاسی» در کل همان سایت هم فقط ۶ آگهی فعال برگرداند.

کدام آگهی‌ها علوم سیاسی را پذیرفته بودند؟

• سه آگهی پژوهش و تحلیل: پژوهشگر مطالعات فضای مجازی با دکتری حقوق یا علوم سیاسی و پیشنهاد ۵۰ تا ۷۰ میلیون تومان، تحلیلگر سیاسی با کارشناسی علوم اجتماعی، علوم سیاسی یا ارتباطات، و کارشناس مطالعات قانون‌گذاری در اصفهان.
• دو آگهی رسانه: سردبیر رصد محتوای بین‌الملل با پیشنهاد ۳۵ تا ۴۵ میلیون و خبرنگار.
• یک آگهی دیگر: مدیر حراست یک کارخانه در خوزستان، فقط آقا.

در هیچ‌کدام علوم سیاسی تنها رشته نبود: ارتباطات در ۴ آگهی، حقوق در ۳، مدیریت و اقتصاد هر کدام در ۲ و علوم اجتماعی در ۱ آگهی کنارش پذیرفته شده بود. ۶ آگهی هم کلمه اندیشکده داشتند، ولی هیچ‌کدام پژوهشگر نمی‌خواستند؛ کار اداری، مالی، خدمات، فروش و تدریس بود. چند آگهی سیاست‌پژوهی دیگر، مثل دستیار سیاست‌گذاری اقتصادی در یک وزارتخانه، اقتصاد، مدیریت یا آمار می‌خواستند، و چند آگهی پژوهشی مهارت پژوهش، تحلیل، نوشتن متن تخصصی و خواندن منابع انگلیسی را خواسته بودند.

در کنکور ۱۴۰۵ تقریبا همه درهای این رشته به روی خانم‌ها باز بود: ۱٬۰۲۶ صندلی از ۱٬۰۳۷ صندلی با آزمون، یعنی ۹۹٪، مختلط بود و همه صندلی‌های صرفا با سوابق تحصیلی و همه واحدهای دانشگاه آزاد هم برای خانم‌ها و آقایان بود. تنها کد تک‌جنسیتی ۱۱ صندلی دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه بود که فقط آقا می‌پذیرفت؛ کدرشته ویژه خانم‌ها نبود.

در پژوهشی که در بهار ۱۴۰۳ درباره فارغ‌التحصیلان علوم سیاسی یک دانشگاه بزرگ دولتی منتشر شد، ۵۳٪ فارغ‌التحصیلان کارشناسی زن بودند و ۵۱٪ نفرات اول تا سوم هر ورودی هم زن بودند. از زنان فارغ‌التحصیلی که در این پژوهش بررسی شدند، ۵۱٪ شاغل بودند، بیشتر در بخش دولتی، قراردادی و تمام‌وقت، و مهم‌ترین دلیل کار نکردن بقیه کمبود فرصت شغلی بود. این عددها مربوط به یک دانشگاه است، نه کل کشور؛ آمار رسمی کشوری به تفکیک جنسیت برای این رشته پیدا نشد.

از ۶ آگهی مهر ۱۴۰۵ که این رشته را پذیرفته بودند، ۵ آگهی شرط جنسیت نداشتند و یکی، مدیر حراست یک کارخانه، فقط آقا می‌خواست.

در دفترچه‌های ۱۴۰۵، کارشناسی علوم سیاسی ۳٬۳۹۵ صندلی داشت: ۱٬۰۳۷ صندلی با آزمون (۳۱٪) و ۲٬۳۵۸ صندلی صرفا با سوابق تحصیلی (۶۹٪). کدهای با آزمون فقط در گروه علوم انسانی بود؛ داوطلب ریاضی یا تجربی برای آن‌ها باید در گروه علوم انسانی کنکور بدهد.

صندلی‌های با آزمون

۹۲۴ صندلی روزانه در ۲۸ دانشگاه، ۱۰۷ صندلی نوبت دوم و ۶ صندلی سهمیه. بیشترین صندلی‌ها با دانشگاه تهران ۷۰، مازندران ۵۵، علامه طباطبائی ۵۰ و رازی کرمانشاه ۵۰ بود؛ بعد شیراز، بجنورد، بیرجند و قزوین هر کدام ۴۵. در تهران خوارزمی ۳۵ صندلی، شهید بهشتی ۲۵ و شاهد ۲۵ با مصاحبه داشتند، و دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه ۱۱ صندلی، فقط آقا و با مصاحبه. صندلی پردیس خودگردان یا غیرانتفاعی با آزمون نبود.

ضریب درس‌ها برای همه رشته‌های گروه علوم انسانی یکی است: ادبیات فارسی ۸، ریاضی ۶، علوم اجتماعی، عربی، تاریخ و جغرافیا و فلسفه و منطق هر کدام ۵، و روان‌شناسی و اقتصاد هر کدام ۲.

صندلی‌های بدون آزمون

از ۲٬۳۵۸ صندلی صرفا با سوابق تحصیلی، ۲٬۲۷۰ صندلی در ۷۳ مرکز پیام نور بود، ۷۵ صندلی در غیرانتفاعی‌ها و ۱۳ صندلی در دانشگاه تربت حیدریه. این کدها را با هر دیپلمی می‌شود انتخاب کرد، ولی سوابق دیپلم ریاضی و تجربی فقط ۵۷٫۱٪ حساب می‌شود؛ برای اقتصاد، حسابداری یا مدیریت دولتی صد درصد. دانشگاه آزاد هم این رشته را در ۴۳ واحد تمام‌وقت و ۱۹ واحد پاره‌وقت، بدون آزمون، دارد.

علوم سیاسی جزو رشته‌های هدف اولویت‌دار است: رتبه‌های ۱ تا ۲۰۰ کشوری گروه‌های ریاضی، تجربی و انسانی و مدال‌آوران المپیادها اگر این رشته را انتخاب کنند، به شرط حفظ شرایط تحصیلی تا دکتری بدون آزمون ادامه می‌دهند، کمک‌هزینه ماهانه می‌گیرند و برای استخدام در دستگاه‌های دولتی اولویت دارند.

در کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام سیاست‌گذاری عمومی نبود؛ نزدیک‌ترین کارشناسی سیاست‌گذاری اجتماعی بود با ۱۲۱ صندلی. سیاست‌گذاری عمومی از کارشناسی ارشد شروع می‌شود و دو در دارد:

• رشته سیاست‌گذاری عمومی در مجموعه امتحانی علوم سیاسی و روابط بین‌الملل؛ با ضریب ۲ برای سیاست‌گذاری عمومی، سیاست و حکومت در ایران و حوزه‌های سیاست‌گذاری، و ضریب ۱ برای زبان، مبانی علم سیاست، جامعه‌شناسی سیاسی و روش پژوهش.
• مدیریت دولتی با گرایش خط‌مشی‌گذاری عمومی در مجموعه مدیریت؛ با ضریب ۳ برای زبان، تئوری‌های مدیریت، مالیه عمومی و بودجه و مدیریت منابع انسانی.

در برنامه یک دانشگاه برای کارشناسی ارشد سیاست‌گذاری عمومی، درس‌هایی مثل نظریه‌های سیاست‌گذاری عمومی، روش پژوهش در سیاست‌گذاری عمومی، سیاست‌گذاری سلامت، سیاست‌گذاری محیط زیست و پایان‌نامه آمده است؛ دانشجویی که کارشناسی‌اش علوم سیاسی نبوده، چند درس جبرانی هم می‌گذراند.

برای کار پژوهشی مدرک بالاتر اغلب لازم است: آخرین فراخوان مرکز پژوهش‌های مجلس برای دفتر مطالعات سیاسی دکتری می‌خواست. در آمریکا هم در یک نظرسنجی رسمی، ۸۸٪ شاغلان پژوهشگر علوم سیاسی گفته بودند شغلشان دکتری می‌خواهد.

گزارشی که حقوق فارغ‌التحصیلان علوم سیاسی را جدا کند پیدا نشد. نزدیک‌ترین عدد، گروه پژوهش در گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ است: میانه حقوق دریافتی خالص پژوهشگرها در کل کشور در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی از آن‌ها بین ۲۴ تا ۳۷ میلیون می‌گرفتند. همین افراد برای ۱۴۰۵، ۴۱ میلیون درخواست کرده بودند. این گروه فقط ۲۹ نفر است و سطح سابقه و شهر را جدا نکرده، پس عدد تقریبی است.

در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵، پژوهشگر مطالعات فضای مجازی با دکتری ۵۰ تا ۷۰ میلیون، دستیار سیاست‌گذاری اقتصادی در یک وزارتخانه ۴۰ تا ۶۰ میلیون، سردبیر رصد محتوای بین‌الملل ۳۵ تا ۴۵ میلیون و پژوهشگر علوم رفتاری ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود. عدد آگهی پیشنهاد کارفرماست و ممکن است با حقوق نهایی فرق کند.