رشته روابط بین الملل: کنکور، دیپلماسی، بازار کار و مهاجرت در ۱۴۰۵

روابط بین‌الملل رشته‌ای دانشگاهی است که رابطه دولت‌ها با یکدیگر و با سازمان‌های بین‌المللی و بازیگران دیگر را مطالعه می‌کند: جنگ و صلح، دیپلماسی، تجارت، سازمان‌های بین‌دولتی و غیردولتی. کار فارغ‌التحصیلش بیشتر تحلیل، پژوهش و ارتباط است.

Public Affairs در شرکت‌ها و سازمان‌ها

«امور عمومی» یا Public Affairs در تعریف یک نهاد حرفه‌ای امور عمومی در آمریکا، راهبرد یک سازمان برای پایش و اثرگذاری بر محیط کارش است: رابطه با دولت، حمایت‌گری، ارتباطات و مدیریت موضوعات حساس برای اثر گذاشتن بر سیاست‌های عمومی. در ایران این کار بیشتر زیر اسم روابط عمومی یا ارتباطات سازمانی انجام می‌شود و «امور عمومی» در اداره‌ها اغلب به معنای خدمات اداری است.

وظایف، آگهی‌ها و درآمد این کار در ایران را در صفحه امور عمومی چیست و کارشناس امور عمومی چه می‌کند بخوانید.

وزارت امور خارجه هم در آزمون استخدامی ۱۴۰۲ شغل «کارشناس روابط عمومی» را با کد جداگانه آورده بود، کنار شغل‌های دیپلماتیک. یعنی حتی در دستگاه دیپلماسی، کار ارتباط با رسانه و مردم شغلی جدا از تحلیل سیاست خارجی است.

طبق ماده ۳ کنوانسیون وین درباره روابط دیپلماتیک، کار یک نمایندگی دیپلماتیک این است: نمایندگی کشور، حمایت از منافع کشور و اتباعش، مذاکره با دولت میزبان، گزارش تحولات آن کشور با راه‌های قانونی، و گسترش روابط دوستانه.

رشته دیپلماسی در کارشناسی ارشد است. گروه امتحانی «علوم سیاسی و روابط بین‌الملل» در ارشد ۱۴۰۵ این رشته‌ها را دارد: روابط بین‌الملل، مطالعات منطقه‌ای با ۸ گرایش از خاورمیانه تا اوراسیا، دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی، و دیپلماسی عمومی و روابط فرهنگی. در رشته دیپلماسی، زبان، اصول روابط بین‌الملل، حقوق بین‌الملل عمومی، سازمان‌های بین‌المللی و تاریخ روابط خارجی ضریب ۲ دارند.

دانشکده روابط بین‌الملل و استخدام وزارت خارجه

دانشکده روابط بین‌الملل وابسته به وزارت امور خارجه در کارشناسی ۱۴۰۵ فقط ۲۲ صندلی داشت، ۱۱ صندلی حقوق و ۱۱ صندلی علوم سیاسی، فقط برای آقایان و با مصاحبه. شرط‌هایش در دفترچه: شاغل نبودن در دستگاه دولتی، سلامت کامل جسمی و روحی، قبولی در مصاحبه علمی و عمومی و زبان انگلیسی و هوش، و حداکثر ۲۰ سال سن. دفترچه درباره تعهد خدمت یا استخدام در وزارتخانه چیزی نگفته است.

آخرین آزمون استخدامی عمومی وزارت امور خارجه که پیدا کردیم در آبان ۱۴۰۲ بود؛ سقف سن برای کارشناسی ۳۰ و برای ارشد ۳۲ سال بود و داوطلب نباید همسر خارجی یا تابعیت اکتسابی داشته باشد.

در همان آزمون، کمترین سن ۲۱ سال تمام بود و سقف سن برای دکتری ۳۴ سال. یک اصلاحیه در شهریور ۱۴۰۲ سقف سن را فقط برای چند شغل، از جمله کارشناس روابط عمومی و مترجم، به ۴۰ سال و برای دکتری به ۴۵ سال رساند. برای مترجم‌ها کارشناسی هر رشته‌ای پذیرفته بود، به شرط تسلط به ترجمه همزمان. همان اصلاحیه کارشناسی ارشد «دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی» را هم به شرایط شغل کارشناس امور کنسولی و حقوقی اضافه کرد.

از این شرط‌ها برمی‌آید که ارشد مرتبط و زبان قوی راه استخدام در وزارتخانه را بازتر می‌کند؛ این برداشت ماست، نه متن آگهی. آزمون عمومی تازه‌ای پس از ۱۴۰۲ پیدا نکردیم، پس برنامه‌ات را روی یک آزمون مشخص نچین.

کنکور ارشد روابط بین‌الملل در مجموعه امتحانی «علوم سیاسی و روابط بین‌الملل» برگزار می‌شود. دفترچه ثبت‌نام ارشد ۱۴۰۵ برای این مجموعه ۱۷ درس نام برده است، ولی هر رشته فقط چند درس را حساب می‌کند و بقیه ضریب صفر دارند. پس پیش از خرید منبع، اول ببین رشته‌ای که می‌خواهی کدام درس‌ها را می‌شمارد.

ضریب دروس در سه رشته اصلی

• روابط بین‌الملل: اصول روابط بین‌الملل و سیاست خارجی ضریب ۲؛ زبان، اندیشه‌های سیاسی، جهان سوم و مسائل آن، حقوق بین‌الملل عمومی، سازمان‌های بین‌المللی و تاریخ روابط بین‌الملل هر کدام ضریب ۱. جمع ضریب‌ها ۸ است.
• مطالعات منطقه‌ای: زبان و سیاست و حکومت منطقه مرتبط هر کدام ضریب ۲؛ اصول روابط بین‌الملل، نظام‌های سیاسی تطبیقی، سازمان‌های بین‌المللی و روش پژوهش هر کدام ضریب ۱. جمع ضریب‌ها ۸ است.
• دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی: زبان، اصول روابط بین‌الملل، حقوق بین‌الملل عمومی، سازمان‌های بین‌المللی، تاریخ روابط بین‌الملل و تاریخ سیاست خارجی ایران از صفویه هر کدام ضریب ۲؛ مبانی علم سیاست ضریب ۱. جمع ضریب‌ها ۱۳ است. «دیپلماسی عمومی و روابط فرهنگی» همین ضریب‌ها را دارد.

زبان عمومی و تخصصی را می‌شود به انگلیسی، فرانسه یا آلمانی امتحان داد. در دیپلماسی و مطالعات منطقه‌ای ضریب زبان دو برابر روابط بین‌الملل است، و در دیپلماسی دو درس تاریخ هم ضریب ۲ دارند. پس کسی که زبانش قوی است و تاریخ را دوست دارد، در این دو رشته دست بازتری دارد؛ این برداشت ما از جدول ضریب‌هاست.

گرایش‌های رشته روابط بین الملل

روابط بین‌الملل در ارشد یا بدون گرایش است یا با گرایش «دیپلماسی دفاعی». مطالعات منطقه‌ای ۸ گرایش دارد: خاورمیانه و شمال آفریقا، آسیای مرکزی و قفقاز، اروپا، آمریکای شمالی، آسیای جنوب شرقی، آسیای جنوبی، آسیای شرقی و اوراسیا. «نظام قدرت جهانی» و «اقتصاد سیاسی بین‌الملل» هم در همین مجموعه‌اند. حقوق بین‌الملل اما در مجموعه «حقوق» است و درس‌هایش متون حقوقی به زبان، حقوق بین‌الملل عمومی، حقوق اساسی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی است.

از ۵٬۴۶۱ آگهی که با کلمه‌هایی مثل روابط بین‌الملل، امور بین‌الملل، دیپلماسی و امور عمومی پیدا شد، بیشتر آگهی‌هایی که «بین‌الملل» در عنوانشان بود کار حمل‌ونقل، صادرات و فروش خارجی بود. فقط ۲۲ آگهی به رشته نزدیک بود: کارشناس روابط بین‌الملل در یک شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر، یک موسسه مالکیت فکری و یک شرکت گردشگری؛ پژوهشگر، تحلیلگر سیاسی در یک شرکت مالی، سردبیر محتوای بین‌الملل، کارشناس ارتباطات علمی و بین‌الملل یک دانشگاه، و چند کارشناس امور ویزا. آگهی وزارتخانه، سفارت یا سازمان بین‌المللی در میان نبود؛ این‌ها از راه آزمون یا دعوت خودشان نیرو می‌گیرند.

یعنی کارفرمای خصوصی مهارت می‌خرد، نه اسم رشته: زبان خارجی قوی، نوشتن و تحلیل، و شناخت تجارت بین‌الملل. ۲۴ آگهی روابط عمومی هم بود که بیشتر رشته ارتباطات را خواسته بودند.

دوره‌های کوتاه برای مهارت‌هایی که آگهی‌ها می‌خواهند

در تعرفه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵، استانداردی به اسم روابط بین‌الملل، دیپلماسی یا روابط عمومی نیست، ولی چند دوره به کار این رشته نزدیک است: «اصول و فنون مذاکره» ۲۴ ساعت با شهریه حضوری حدود ۲٫۱ میلیون تومان، «انجام تشریفات رویداد» ۶۰ ساعت با حدود ۵٫۱ میلیون تومان و «سخنرانی حرفه‌ای» ۱۰۰ ساعت با حدود ۳۷٫۸ میلیون تومان. شهریه آنلاین هر کدام حدود یک پنجم کمتر است.

هیچ‌کدام جای زبان قوی را نمی‌گیرد. اگر وقت و پول محدود است، اول زبان دوم را جدی بگیر، چون در آگهی‌ها بیشتر از هر مدرک دیگری خواسته شده بود.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای روابط بین‌الملل ندارند؛ نزدیک‌ترین، گروه روابط عمومی است. میانه حقوق دریافتی خالص کارشناس روابط عمومی در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۵ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۰ تا ۳۱ میلیون می‌گرفتند؛ درخواستشان برای ۱۴۰۵ میانه ۳۵ میلیون بود. گروه پژوهش در کل کشور میانه ۳۰ میلیون دریافت می‌کرد، ولی با تعداد کمی پاسخ‌دهنده.

حقوق در آگهی‌ها

۹ آگهی از ۲۲ آگهی نزدیک به رشته عدد حقوق داشتند و میانه‌شان ۴۰ تا ۵۵ میلیون تومان بود؛ آگهی‌های روابط عمومی ۲۵ تا ۳۵ و بازرگانی بین‌الملل ۴۰ تا ۵۰ میلیون پیشنهاد داده بودند.

در فهرست‌های رسمی‌ای که بررسی کردیم، این رشته راه سریع کاری ندارد. دسته‌های ویژه اکسپرس اینتری کانادا برای ۲۰۲۶ زبان فرانسه، سلامت، علوم و مهندسی، حرفه‌های فنی، آموزش، پزشکان، پژوهشگران و مدیران دارای سابقه کار در کانادا، حمل‌ونقل و نیروی نظامی است و دسته‌ای برای علوم اجتماعی یا امور بین‌الملل ندارد. در آمریکا هم شغل نزدیک به این رشته، دانشمند علوم سیاسی، حدود ۶٬۱۰۰ نفر شاغل دارد، تا ۲۰۳۵ کمی کمتر می‌شود و ۸۸٪ تازه‌استخدام‌هایش دکتری دارند. برای ده سال تا ۲۰۳۵ فقط حدود ۴۰۰ فرصت شغلی در آن پیش‌بینی شده است.

آنچه این رشته به خارج می‌برد بیشتر راه ادامه تحصیل در ارشد و دکتری است تا ویزای کاری. برای ادامه تحصیل، زبان قوی و نمره زبان از همه چیز مهم‌تر است.

این فهرست‌ها ثابت نیستند. کانادا در ۲۰۲۶ دسته کشاورزی را حذف کرد و دسته پزشکان و پژوهشگران دارای سابقه کار در کانادا را اضافه کرد. پیش از هر تصمیمی، فهرست رسمی همان سال کشور مقصد را ببین، نه نوشته‌های قدیمی.