شغل دیپلمات: کار روزانه، چگونه دیپلمات شویم و رتبه‌ها تا سفیر

تازه‌نفس: کارآموزی در دفتر بین‌الملل دانشگاه، ترجمه و خلاصه‌نویسی خبر یا دستیاری پژوهش. ماهر: کارشناس پژوهش در اندیشکده، دفتر بین‌الملل یک شرکت، یا قبولی در آزمون وزارتخانه. سوپرحرفه‌ای: رایزن و سفیر در مسیر رسمی، یا تحلیلگر ارشد و مدیر دفتر بین‌الملل بیرون از آن.

دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه جدا از دوره‌های دانشگاهی دوره کوتاه هم برگزار می‌کند؛ در شهریور ۱۴۰۵ یک «دوره عالی دیپلماسی تجاری» با پنج روز برنامه و در مهر ۱۴۰۵ دوره «تشریفات اداری» داشت. این دوره‌ها برای استخدام در وزارتخانه شرط نیستند، ولی نشان می‌دهند در کار روزانه چه مهارت‌هایی لازم است.

دیپلمات کسی است که از طرف دولت خودش مقام رسمی دارد و با دولت‌های دیگر یا سازمان‌های بین‌المللی کار می‌کند: موضع کشورش را می‌گوید، مذاکره می‌کند، گزارش می‌فرستد و از اتباع کشورش حمایت می‌کند. در ایران این کار در «رسته سیاسی» وزارت امور خارجه است. همه کارکنان این وزارتخانه دیپلمات نیستند؛ قانون استخدامی آن کنار رسته سیاسی یک «رسته اداری» هم دارد که کار مالی، دفتری و پشتیبانی را انجام می‌دهد.

به کسی که از راه آزمون وارد این رسته شده و سال‌ها رتبه به رتبه بالا آمده «دیپلمات حرفه‌ای» می‌گویند. کنار آن‌ها، دولت‌ها گاهی سفیر را از بیرون دستگاه دیپلماسی انتخاب می‌کنند. قانون ایران هم این راه را باز گذاشته است: سفیر می‌تواند از بیرون رسته سیاسی منصوب شود و در مدت سفارت تابع مقررات وزارت امور خارجه است.

دیپلمات چیست؟ معنی کلمه

کلمه دیپلمات از یونانی آمده و یعنی کسی که «برگه تاخورده» را با خود دارد؛ منظور نامه رسمی‌ای است که اجازه می‌دهد از طرف یک کشور در کشور دیگر کار کند. این کلمه با «دیپلم» دبیرستان ربطی ندارد. بیشتر کسانی که «دیپلمات چیست» را جست‌وجو می‌کنند دنبال پارچه، کرم یا پلاک خودرو با همین اسم‌اند؛ این صفحه فقط درباره شغل است.

دیپلمات‌ها وقتی در کنسولگری کار می‌کنند عنوان کنسولی می‌گیرند. در متن قانون، دبیر سوم در کنسولگری «کنسولیار» است، دبیر دوم «کنسول درجه سه»، دبیر اول «کنسول درجه دو»، رایزن درجه سه «کنسول درجه یک» و رایزن درجه یک «سرکنسول». پس کنسول همان دیپلمات است، در بخشی که با کار مردم سروکار دارد.

کار یک دیپلمات ایرانی بین دو جا تقسیم می‌شود: ستاد وزارت امور خارجه در تهران و «مأموریت» در خارج از کشور، یعنی سفارت، کنسولگری یا نمایندگی نزد یک سازمان بین‌المللی. قانون اجازه نمی‌دهد کسی همه سال‌های کارش را بیرون بگذراند؛ بعد از هر مأموریت باید دست‌کم نصف همان مدت را در ستاد کار کند.

در ستاد تهران

در ستاد، دیپلمات پرونده چند کشور یا یک موضوع را دنبال می‌کند: گزارش‌هایی را که سفارت‌ها می‌فرستند می‌خواند و خلاصه می‌کند، برای دیدار مقام‌ها یادداشت و پیش‌نویس آماده می‌کند، با وزارتخانه‌های دیگر درباره پرونده‌های مشترک مکاتبه می‌کند و در جلسه‌ها و مذاکره‌ها حاضر است. بخش زیادی از کار نوشتن است: گزارش کوتاه، دقیق و بی‌طرف از چیزی که اتفاق افتاده و پیامدهای احتمالی آن.

در سفارت و کنسولگری

یک سفارت چند بخش دارد: سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و کنسولی. بخش سیاسی رویدادهای کشور میزبان را دنبال و گزارش می‌کند و با وزارت خارجه آن کشور در ارتباط است. بخش اقتصادی به تجارت و شرکت‌های ایرانی در آن کشور کمک می‌کند. بخش کنسولی کار روزمره ایرانیان مقیم را انجام می‌دهد: گذرنامه، ثبت تولد و ازدواج، تأیید مدارک و صدور روادید برای خارجی‌ها.

کار دیپلمات ساعت ثابت ندارد. دیدارها، مراسم رسمی و پذیرایی‌ها بخشی از کار است؛ برای همین قانون به کسانی که شغلشان پذیرایی لازم دارد هزینه پذیرایی جدا می‌دهد. خانواده هم با دیپلمات جابه‌جا می‌شود و با هر مأموریت، شهر، مدرسه بچه‌ها و زبان روزمره عوض می‌شود.

قانون استخدامی وزارت امور خارجه، مصوب ۱۳۵۲ که آگهی استخدام ۱۴۰۲ هم به آن استناد کرده، هشت مقام سیاسی را به این ترتیب نام می‌برد: وابسته، دبیر سوم، دبیر دوم، دبیر اول، رایزن درجه سه، رایزن درجه دو، رایزن درجه یک و سفیر. هر تازه‌وارد رسته سیاسی از پایین این نردبان شروع می‌کند.

برای رفتن به هر مقام بالاتر، کمترین مدت ماندن در مقام قبلی تعیین شده است: از وابسته به دبیر سوم ۲ سال و از آنجا تا رایزن درجه یک برای هر پله ۳ سال. سفیر حرفه‌ای از میان رایزنان درجه یکی انتخاب می‌شود که دست‌کم ۳ سال در همین مقام بوده‌اند. جمع این حداقل‌ها ۲۰ سال است؛ کسی که در ۲۵ سالگی وابسته شود، در بهترین حالت حدود ۴۵ سالگی به شرط لازم سفیر شدن می‌رسد. این حداقل است، نه زمان معمول؛ قانون ارتقا را به «لیاقت و شایستگی» و خالی بودن پست سازمانی هم بسته است.

دو پله آزمون جدی دارند. برای رفتن از دبیر دوم به دبیر اول و از رایزن درجه دو به رایزن درجه یک، باید دوره‌های «آموزش تکمیلی و عالی» وزارتخانه را با موفقیت گذراند و کسی که سه بار از عهده امتحان این دوره‌ها برنیاید دیگر ارتقا نمی‌گیرد. متن قانون یک قاعده سخت هم دارد: کارمند رسته سیاسی که تا ۵۰ سالگی دبیر اول یا تا ۶۰ سالگی رایزن درجه یک نشود بازنشسته می‌شود.

جدا از رتبه، هر دو سال خدمت رضایت‌بخش یک «پایه» در همان رتبه اضافه می‌کند و پایه حقوق را بالا می‌برد. در کشورهای بد آب و هوا این پایه هر سال داده می‌شود.

راه اصلی ورود به رسته سیاسی آزمون استخدامی وزارت امور خارجه است. قانون می‌گوید وزارتخانه زمان و شرایط آزمون را با آگهی عمومی اعلام می‌کند و آخرین آزمون عمومی که پیدا کردیم در سال ۱۴۰۲ بود. برای همین این شش قدم را طوری بچین که اگر آزمون چند سال دیرتر آمد، همین سال‌ها به کار بیرون از وزارتخانه هم بیاید.

۱. مدرک در یکی از رشته‌های پذیرفته‌شده

قانون کارشناسی یا بالاتر را در این رشته‌ها پذیرفته است: علوم سیاسی، حقوق، اقتصاد، قضایی، جامعه‌شناسی، اداری، تاریخ و جغرافیا. در آگهی ۱۴۰۲ اما یک مصوبه شورای عالی اداری از اسفند ۱۳۹۳ هم آمده بود: استخدام در واحدهای تخصصی ستاد دستگاه‌های دولتی فقط با کارشناسی ارشد یا دکتری ممکن است و فقط مترجم‌های وزارت خارجه از آن معاف بودند. یعنی برای پست‌های کارشناسی ستاد، ارشد شرط بود. انتخاب رشته ارشد و دانشکده روابط بین‌الملل وزارتخانه در صفحه رشته این گروه آمده است.

۲. یک زبان خارجی در حد کار، و اگر بشود دو زبان

آزمون ورودی طبق قانون امتحان یکی از این شش زبان را دارد: انگلیسی، فرانسه، عربی، روسی، آلمانی یا اسپانیایی. اگر نمره دو داوطلب برابر باشد، کسی که امتحان دو زبان یا بیشتر را بدهد جلو می‌افتد. بعد از استخدام هم یادگیری زبان پاداش دارد: دیپلمات‌ها تا رتبه دبیر اول اگر زبان دیگری از فهرست آیین‌نامه آموزشی یاد بگیرند و امتحانش را بدهند، تا یک سال حقوق ثابت پاداش می‌گیرند.

۳. شرط‌های شخصی را از حالا بسنج

بعضی شرط‌ها با درس خواندن به دست نمی‌آید: تابعیت ایرانی غیر اکتسابی، نداشتن همسر خارجی یا همسری با تابعیت اکتسابی، کارت پایان خدمت یا معافیت دائم برای آقایان، و سقف سن. جدول پایین همه را کنار هم گذاشته است.

۴. آزمون کتبی

در آزمون ۱۴۰۲ ثبت‌نام از ۱۱ شهریور شروع شد و دو بار تا ۱۵ مهر تمدید شد؛ آزمون ۱۱ آبان ۱۴۰۲ در تهران و چند استان برگزار شد و نتیجه کتبی ۲۴ آذر آمد. هزینه ثبت‌نام ۲۳۰ هزار تومان بود. سوال‌ها چهارگزینه‌ای بود و هر پاسخ غلط یک سوم نمره منفی داشت. نمره کتبی دو بخش داشت: بخش عمومی با وزن ۴۰ درصد و بخش تخصصی شغل با وزن ۶۰ درصد.

۵. ارزیابی تکمیلی، مصاحبه و گزینش

حدنصاب، نصف میانگین نمره سه نفر اول هر شغل بود. از میان کسانی که به آن رسیدند، به اندازه ۵ برابر ظرفیت هر شغل به مرحله ارزیابی تکمیلی و گزینش رفتند. نمره نهایی ۴۰ درصد از کتبی و ۶۰ درصد از ارزیابی تکمیلی بود؛ پس مرحله بعد از کتبی وزن بیشتری داشت. قانون می‌گوید در مصاحبه به قدرت بیان، حضور ذهن، طرز استدلال، ظاهر، برخورد و شخصیت داوطلب توجه می‌شود و هیئت مصاحبه از معاون سیاسی، دو سفیر و چند مدیر وزارتخانه تشکیل می‌شود.

۶. یک سال آزمایشی و یک سال دوره آموزشی

کسی که پذیرفته شود یک سال دوره آزمایشی را به عنوان کارآموز در ادارات مرکزی می‌گذراند و در این مدت در اداره‌هایی که اسناد طبقه‌بندی‌شده دارند کار نمی‌کند. رئیس‌ها درباره کار، ابتکار و رفتار کارآموز نظر محرمانه می‌نویسند و قطعی شدن استخدام به همین نظرها بستگی دارد. رسته سیاسی همچنین باید یک سال دوره آموزشی وزارتخانه را در داخل کشور بگذراند و تا پایان آن به مأموریت ثابت خارج فرستاده نمی‌شود.

وزارت امور خارجه جدول حقوق دیپلمات‌ها را منتشر نمی‌کند و گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ هم گروهی برای این شغل ندارند. نزدیک‌ترین گروه آن گزارش‌ها، روابط عمومی، کار دیگری می‌کند و عددش حقوق یک دیپلمات را نشان نمی‌دهد؛ برای همین عدد حقوق دریافتی نمی‌آوریم. عددهایی که برای حقوق دیپلمات‌ها به یورو یا تومان در اینترنت دیده می‌شود منبع رسمی ندارد.

آنچه رسمی است قاعده‌هاست. حقوق ماهانه رسته سیاسی در قانون ۱۳۵۲ به جدول حقوق کارمندان دولت گره خورده است. در مأموریت خارج، «فوق‌العاده اشتغال خارج از کشور» هم اضافه می‌شود که به ارز پرداخت می‌شود و به گروه کشور، وضع خانواده و محل سکونت بستگی دارد. درجه‌بندی کشورها و فهرست مناطق بد آب و هوا را هیئت وزیران به پیشنهاد وزارت امور خارجه تعیین می‌کند.

حقوق در آگهی‌های کار روابط بین‌الملل

بیرون از وزارتخانه عدد روشن‌تر است. از ۱۵ آگهی پژوهش، تحلیل سیاسی و دفتر بین‌الملل در ۵ آبان ۱۴۰۵، ۱۲ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه پیشنهادشان ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان در ماه بود؛ کمترین عدد ۲۵ و بیشترین ۷۰ میلیون. ۷ آگهی پژوهشی میانه ۴۰ تا ۶۰ و ۵ آگهی دفتر بین‌الملل شرکت‌ها میانه ۴۰ تا ۵۰ میلیون داشتند. این‌ها پیشنهاد کارفرما در آگهی است، نه حقوق دریافتی.

هیچ آگهی‌ای از وزارتخانه، سفارت یا سازمان بین‌المللی در میان نبود. ۲۴۰ عنوان کلمه «بین‌الملل» یا «خارجی» داشتند که ۱۵۷ تا فروش و بازرگانی و ۵۳ تا حمل‌ونقل بود. ۱۳ آگهی هم کار ویزا و تکمیل مدارک سفارت در آژانس‌های مسافرتی و مهاجرتی بود. ۱۵ آگهی باقی‌مانده به کار روابط بین‌الملل نزدیک بودند و ۱۴ تا در تهران.

اندیشکده‌ها و پژوهش

۸ آگهی پژوهشی بود و پنج تای آن از یک اندیشکده در تهران: کارشناس ژئوپلیتیک و روابط بین‌الملل، دو کارشناس اقتصاد سیاسی، رفتار سیاسی و انتخابات، و جامعه‌شناسی سیاسی. شرح کار کارشناس ژئوپلیتیک نمونه روشنی است: تحلیل تحولات خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی، بررسی تحریم‌ها و نقش نهادهای بین‌المللی، خلاصه کردن گزارش مراکز پژوهشی و نوشتن سناریو. سه آگهی دیگر تحلیلگر سیاسی در یک شرکت مالی، پژوهشگر در یک شرکت رسانه‌ای و سردبیر رصد محتوای بین‌الملل بودند.

دفتر بین‌الملل شرکت‌ها و دانشگاه‌ها

۷ آگهی کار دفتر بین‌الملل بود: کارشناس روابط بین‌الملل در یک موسسه مالکیت فکری و یک شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر، دستیار دفتر بین‌الملل مدیرعامل یک شرکت با زبان انگلیسی، ترکی و روسی، هماهنگی امور بین‌الملل، توسعه ارتباطات بین‌المللی یک شرکت نرم‌افزاری، آموزش بین‌الملل یک آکادمی و کارشناس ارتباطات علمی و بین‌الملل یک دانشگاه صنعتی. شرکت سرمایه‌گذاری کار را «دیپلماسی علمی و فناوری» نامیده بود: ارتباط با مراکز نوآوری و شتاب‌دهنده‌های خارجی و تولید محتوای دوزبانه.

سازمان‌های بین‌المللی در تهران

دفترهای سازمان ملل در ایران نیرو را از صفحه فرصت‌های شغلی خودشان می‌گیرند. در ۵ آبان ۱۴۰۵ این صفحه ۱۱ مورد از فائو، سازمان بین‌المللی مهاجرت و یونیسف داشت؛ بخشی مناقصه خرید بود و بقیه کارهای پروژه‌ای مثل کارشناس شیلات، دستیار پروژه حمایت از مهاجران و مشاور ساخت مدرسه. این کارها تخصص موضوعی و انگلیسی قوی می‌خواهند، نه لزوما مدرک روابط بین‌الملل.

شرط‌ها هم با وزارتخانه فرق دارد. در ۱۱ آگهی از ۱۵ جنسیت شرط نبود، ۵ آگهی کارت پایان خدمت خواسته بودند و ۵ آگهی سقف سنی ۳۵ تا ۴۰ سال داشتند. حداقل مدرک در ۸ آگهی کارشناسی، در ۶ آگهی کارشناسی ارشد و در یک آگهی دکتری بود.