کتابدار کیست؟ کار روزانه، شرط‌های استخدام و حقوق کتابدار

کدام دوره را اول بگذرانم؟

اگر رشته‌ات کتابداری نیست، اول فهرست‌نویسی و رده‌بندی را یاد بگیر؛ هم در همه آگهی‌ها شرط است و هم بدون آن کار با هیچ نرم‌افزار کتابخانه‌ای معنی ندارد. بعد مهارت رایانه در حد ICDL و در آخر تولید محتوا. اگر کتابداری خوانده‌ای، مهارت‌های دیجیتال و ترویج خواندن همان چیزی است که دانشگاه کمتر یاد داده و آگهی‌ها بیشتر می‌خواهند.

کتابدار کسی است که کتاب، مجله، فایل صوتی و هر منبع دیگری را برای مراجع پیداشدنی می‌کند. منبع را تحویل می‌گیرد، مشخصاتش را ثبت می‌کند، شماره‌ای به آن می‌دهد که جایش را در قفسه نشان دهد و بعد به کسی که سوال دارد کمک می‌کند جوابش را در همان منبع‌ها پیدا کند. به انگلیسی به او Librarian می‌گویند. در کتابخانه کوچک یک شهر یک یا دو کتابدار همه این کارها را با هم انجام می‌دهند و در کتابخانه بزرگ هر بخش کتابدار خودش را دارد.

کتابدار مرجع کیست و چه کتابدارهای دیگری داریم؟

• کتابدار مرجع: پشت میز مرجع می‌نشیند، به سوال‌ها جواب می‌دهد و یاد می‌دهد چطور در فرهنگ‌نامه، دانشنامه و پایگاه داده جست‌وجو کنند. در کتابخانه دانشگاه بیشتر وقتش صرف کمک به دانشجو برای پیدا کردن مقاله می‌شود.
• فهرست‌نویس: کتاب‌های تازه را توصیف و رده‌بندی می‌کند تا در نرم‌افزار پیدا شوند. این کار بیشتر پشت صحنه است و دقت زیاد می‌خواهد.
• کتابدار کودک و نوجوان: کتاب مناسب هر سن را می‌شناسد، قصه‌گویی و کارگاه کتابخوانی برگزار می‌کند و با مدرسه‌ها کار می‌کند.
• کتابدار سیار: با یک کامیونت کتاب را به روستاها و محله‌های دور می‌برد. دو آگهی آبان ۱۴۰۵ برای این کار گواهینامه پایه دوم خواسته بودند و یکی نوشته بود رانندگی با کامیونت ۶ تنی جزو کار است.
• کتابدار بخش نابینایان: با کتاب گویا و منابع بریل کار می‌کند. یک آگهی آبان ۱۴۰۵ شرط گذاشته بود که کتابدار این بخش خودش نابینا یا کم‌بینا باشد.
• کتابدار تالار علم و خلاقیت: در بعضی کتابخانه‌های عمومی بخشی برای کارگاه‌های علمی و خلاقیت کودکان هست؛ یکی از فراخوان‌های مهر ۱۴۰۵ یک نفر را فقط برای همین بخش می‌خواست.

کتابدار موفق کیست؟

آگهی‌های امسال تصویر روشنی از کتابدار خوب می‌دهند: کتاب‌خوان و کتاب‌شناس است و بازار نشر را می‌شناسد، با آدم‌ها راحت حرف می‌زند، فهرست‌نویسی و رده‌بندی بلد است و با رایانه و فضای مجازی غریبه نیست. کتابدار موفق فقط کتاب را امانت نمی‌دهد؛ مراجع را می‌شناسد و می‌داند هر کسی دنبال چه چیزی آمده است، حتی وقتی خودش سوالش را دقیق نمی‌داند.

بخش بزرگی از کار کتابدار پیش از آن است که کتاب به دست مراجع برسد. وقتی کتاب تازه‌ای به کتابخانه می‌رسد، کتابدار باید آن را طوری ثبت کند که هر کسی با نام کتاب، نویسنده یا موضوع آن را پیدا کند.

فیپا: نقطه شروع

پشت صفحه عنوان بیشتر کتاب‌های فارسی کادری با مشخصات کتاب چاپ شده است. به آن فیپا می‌گویند، یعنی فهرست‌نویسی پیش از انتشار، و کتابخانه ملی آن را پیش از چاپ برای ناشر آماده می‌کند. فیپا عنوان، نویسنده، موضوع و شماره رده کتاب را دارد و کار کتابدار را کوتاه می‌کند، ولی کتابدار باید آن را با نظام کتابخانه خودش تطبیق دهد.

رده‌بندی دیویی، کنگره و NLM

رده‌بندی یعنی دادن شماره‌ای به کتاب که هم موضوعش را نشان دهد و هم جایش را در قفسه. هر نوع کتابخانه نظام خودش را دارد: رده‌بندی دیویی برای کتابخانه‌های عمومی مناسب‌تر است، رده‌بندی کنگره برای کتابخانه‌های دانشگاهی و فنی و رده‌بندی NLM برای کتابخانه‌های پزشکی. کتابداری که دیویی بلد است، با کمی تمرین کنگره را هم یاد می‌گیرد؛ منطق هر دو یکی است.

نرم‌افزار کتابخانه: سامان، سیمرغ و آذرسا

کتابخانه‌های عمومی کشور با یک سامانه یکپارچه به نام سامان کار می‌کنند که خود نهاد کتابخانه‌های عمومی ساخته است. کتابدار در آن عضو ثبت می‌کند، کتاب امانت می‌دهد و منابع را فهرست‌نویسی می‌کند و عضو هم می‌تواند کتاب را برخط جست‌وجو، رزرو و تمدید کند. در کتابخانه‌های دانشگاهی و سازمانی نرم‌افزارهای دیگری رایج است؛ مثلا سیمرغ، که رده‌بندی دیویی، کنگره و NLM را پشتیبانی می‌کند و مشخصات کتاب را با شابک از کتابخانه ملی می‌خواند، و آذرسا، که در کتابخانه‌های دانشگاهی، از جمله کتابخانه مرکزی یک دانشگاه علوم پزشکی، به کار می‌رود.

آگهی‌های کتابدار اسم نرم‌افزار خاصی نخواسته بودند و فقط آشنایی با فهرست‌نویسی و رده‌بندی را شرط گذاشته بودند. یعنی اگر منطق فهرست‌نویسی را بلد باشی، کار با هر نرم‌افزاری را در چند روز یاد می‌گیری. در مرحله بعد، استاندارد RDA برای توصیف منابع و کار با کتابخانه دیجیتال، کتابدار را از بقیه جدا می‌کند.

آگهی‌ها از کجا بودند؟

هر هفت آگهی از اداره‌های کتابخانه‌های عمومی بود: قرچک، شهریار با دو آگهی، ری، رباط‌کریم، کتابخانه سیار تهران و زنجان. شش آگهی یک نفر می‌خواستند و آگهی زنجان پنج نفر، یعنی روی هم ۱۱ جای خالی. در سایت آگهی محلی چهار شهر بزرگ هیچ آگهی کار کتابداری نبود؛ تنها نتیجه‌ها برای کافه کتاب و آموزشگاه زبان بود که کار اصلی‌شان پذیرایی است. از آگهی کتابدار مدرسه یا دانشگاه هم چیزی پیدا نکردیم.

فراخوان‌های استانی

در فهرست فراخوان‌های کتابخانه‌های عمومی تا ۴ آبان ۱۴۰۵، ۹ فراخوان در مهر و ۴ فراخوان در آبان آمده بود. فراخوان‌های مهر از تهران، گیلان، هرمزگان، زنجان، بوشهر، گلستان، کرمان و لرستان بود و فراخوان‌های آبان از قزوین، لرستان و آذربایجان غربی. یک گزارش خبری هم فراخوان‌های مهر را در فارس، مرکزی، کهگیلویه و بویراحمد و سیستان و بلوچستان شمرده بود. بیشتر فراخوان‌ها برای یک یا دو نفر بودند و سه فراخوان برای کتابخانه سیار. بعضی فراخوان‌ها تا ۱۶ آبان ۱۴۰۵ مهلت داشتند.

آگهی‌ها چه می‌خواستند؟

• شرط‌های عمومی: شش آگهی متن کامل شرط‌ها را داشتند و در هر شش آگهی سقف سن ۴۰ سال، مدرک کارشناسی، سکونت در شهرستان، کارت پایان خدمت برای آقایان و اولویت متاهل‌ها آمده بود.
• مهارت‌ها: هر هفت آگهی فهرست‌نویسی و رده‌بندی، ICDL، ترویج خواندن، مدیریت رویداد فرهنگی و تولید محتوا با ویدئو و پادکست را خواسته بودند و از آشنایی با هوش مصنوعی و پیام‌رسان‌ها هم نام برده بودند. هیچ آگهی زبان انگلیسی را شرط نکرده بود.
• نوع قرارداد: پنج آگهی صریح قرارداد ساعتی نوشته بودند که یکی از آنها، زنجان، تمام‌وقت بود. آگهی قرچک پاره‌وقت و آگهی کتابخانه سیار تهران تمام‌وقت بود. سه آگهی بیمه درمان تکمیلی را جزو مزایا آورده بودند.
• بدون فرق زن و مرد: هیچ‌کدام از هفت آگهی جنسیت را شرط نکرده بودند.

تصویر قدیمی کتابدار کسی است که پشت میز ساکت نشسته و کارت کتاب‌ها را مرتب می‌کند. آگهی‌های ۱۴۰۵ تصویر دیگری می‌دهند: کتابداری که برای کتابخانه‌اش محتوا می‌سازد و مراجع تازه می‌آورد.

• کار با کتاب الکترونیکی و صوتی: عضوها دیگر فقط کتاب کاغذی نمی‌خواهند. کتابدار باید نرم‌افزارهای کتاب الکترونیکی و صوتی را بشناسد و بتواند به مراجع یاد بدهد.
• ساختن ویدئو و پادکست: معرفی کتاب در یک ویدئوی کوتاه یا یک پادکست، حالا جزو شرح کار کتابدار کتابخانه عمومی است.
• هوش مصنوعی و پیام‌رسان‌ها: آگهی‌ها آشنایی با محیط‌های وب و ابزارهای هوش مصنوعی را خواسته‌اند؛ مثلا برای پیدا کردن منبع یا آماده کردن معرفی کتاب.
• رابطه با مردم: مهارت ارتباطی و روابط عمومی بالا در همه آگهی‌ها آمده است. کتابدار کتابخانه عمومی با کودک، نوجوان، بازنشسته و دانشجو در یک روز سروکار دارد.
• شناخت تاریخ و فرهنگ ایران: این شرط هم در همه آگهی‌ها بود و نشان می‌دهد کتابدار کتابخانه عمومی راهنمای فرهنگی محله‌اش هم هست.

کسی که فقط فهرست‌نویسی بلد است، هنوز در کتابخانه کار پیدا می‌کند، ولی کسی که هم کتاب را می‌شناسد و هم می‌تواند آن را در فضای مجازی معرفی کند، در مصاحبه دست بالاتر را دارد.

چرا عدد گزارش حقوق نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق برای کتابدار گروه جداگانه‌ای ندارند. نزدیک‌ترین گروه‌ها پژوهشگران و کارمندان اداری‌اند، ولی کار کتابدار نه پژوهش است و نه کار دفتری؛ ترکیبی از خدمت به مراجع، فهرست‌نویسی و برنامه فرهنگی است. عدد گروهی که کار دیگری می‌کند، تصویر غلطی می‌دهد. برای همین فقط عددهای آگهی‌های خود کتابدار را آورده‌ایم.

عددها چه می‌گویند؟

سه آگهی از چهار آگهی از ۲۰ میلیون تومان شروع می‌شدند، یعنی کمی کمتر از حداقل حقوق قانونی ۲۱٫۸ میلیون تومان. پس حقوق کتابدار تازه‌کار در کتابخانه عمومی نزدیک به حداقل قانونی است. بالاترین عدد، ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان، مال کتابخانه سیار تهران بود که تمام‌وقت است و رانندگی کامیونت را هم شامل می‌شود.

چه چیزی حقوق کتابدار را بالا می‌برد؟

• تمام‌وقت بودن قرارداد؛ قرارداد ساعتی چند روز در هفته عدد کمتری دارد.
• کار سخت‌تر یا مهارت اضافه، مثل رانندگی در کتابخانه سیار.
• قبولی در آزمون به‌کارگیری و رسیدن به قرارداد پایدارتر.
• کار با سند و نرم‌افزار در شرکت‌ها، که در صفحه رشته کتابداری عددهایش آمده است.