طراحی آموزشی چیست؟ از مدل ADDIE تا تولید محتوای آموزشی و بازار کار آن

انجمن استعداد و توسعه آمریکا (ATD) طراحی آموزشی را رویکردی نظام‌مند برای تحلیل، طراحی، توسعه، اجرا و ارزیابی هر تجربه آموزشی می‌داند. در متن‌های دانشگاهی هدف آن را آموزشی کاراتر، اثربخش‌تر و جذاب‌تر گفته‌اند. ساده‌تر بگوییم: طراح آموزشی از سوال «یادگیرنده باید چه کاری را بتواند انجام دهد؟» شروع می‌کند و همه چیز را از همان‌جا می‌چیند.

طرح درس یک قدم از طراحی آموزشی است

معلم‌ها با طرح درس آشنا هستند، ولی طرح درس فقط بخشی از مرحله طراحی است. طراحی آموزشی پیش از آن نیاز یادگیرنده را می‌سنجد و بعد از آن نتیجه را ارزیابی می‌کند. یک برنامه درسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در ۱۴۰۱ این کار را در سه سطح آورده است: طراحی تدریس، طراحی محصول آموزشی و طراحی سیستم آموزشی.

یک مثال ساده

فرض کنید یک شرکت پخش می‌خواهد فروشندگان تازه‌اش در دو هفته آماده کار شوند. طراح آموزشی اول با مدیر فروش و چند فروشنده باتجربه حرف می‌زند تا معلوم شود فروشنده تازه‌کار کجا اشتباه می‌کند. بعد هدف‌ها را می‌نویسد، مثلا «پاسخ به پنج اعتراض رایج مشتری»، و برای هر هدف تمرین و نمونه گفت‌وگو می‌سازد. محتوا می‌تواند یک ویدیوی کوتاه، یک کارگاه نقش‌آفرینی و یک آزمون باشد. در پایان هم فروش ماه اول فروشندگان آموزش‌دیده با گروه قبلی مقایسه می‌شود تا معلوم شود آموزش اثر داشته یا نه. این همان چرخه تحلیل، طراحی، توسعه، اجرا و ارزشیابی است.

به همین دلیل طراحی آموزشی فقط کار مدرسه نیست. دوره آموزشی کارکنان یک کارخانه، ویدیوی آموزشی یک نرم‌افزار، کلاس آنلاین زبان و آموزش فروشندگان یک شرکت پخش همه به طراحی آموزشی نیاز دارند.

کارفرماهای ۷۷ آگهی آموزش سازمانی بیشتر تولیدی و صنعتی (۲۱)، آموزشی (۱۱)، کالاهای مصرفی (۱۱)، خدمات آنلاین (۱۰)، خودرو (۸) و دارو (۵) بودند. ۶۶ آگهی از ۸۶ آگهی شرط جنسیت نداشتند. ۱۵ آگهی رشته‌های علوم تربیتی، تکنولوژی آموزشی، روانشناسی یا مدیریت آموزشی را خواسته بودند و ۳۷ آگهی اکسل را.

پس کسی که طراحی آموزشی بلد است، در ایران بیشتر با عنوان کارشناس آموزش در واحد منابع انسانی کار پیدا می‌کند: نیازسنجی آموزشی کارکنان، برنامه سالانه آموزش، هماهنگی با مدرس، ساختن یا خرید دوره و سنجش اثربخشی. پلتفرم‌های آموزش آنلاین و مدرسه‌های آنلاین هم کارفرمای دوم این کارند.

تولید محتوای آموزشی مرحله توسعه در طراحی آموزشی است: تبدیل طرح دوره به ویدیو، اسلاید، متن، تمرین، آزمون و فعالیت تعاملی. در آموزش الکترونیکی این محتوا روی سامانه آموزش مجازی یا LMS قرار می‌گیرد تا ثبت‌نام، پیشرفت و نمره یادگیرنده‌ها هم ثبت شود.

طراح آموزشی و تولیدکننده محتوای آموزشی گاهی یک نفرند و گاهی دو نفر. در پروژه‌های بزرگ طراح سناریو و هدف‌ها را می‌نویسد و تولیدکننده با ابزارهایی مثل Storyline، Camtasia و Captivate آن را می‌سازد. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ نه آگهی مستقیما برای محتوای آموزشی بودند؛ از کارشناس طراحی و تولید محتوای آموزشی تا کارشناس محتوا و تجربه یادگیری کودک و نوجوان و ادمین LMS.

هوش مصنوعی و تولید محتوا

۱۱ آگهی از ۸۶ آگهی این حوزه هوش مصنوعی را نام برده بودند. ابزارهای هوش مصنوعی ساختن متن، تصویر و صدا را سریع‌تر کرده‌اند، ولی تشخیص اینکه یادگیرنده چه چیزی را باید یاد بگیرد و چطور سنجیده شود، هنوز کار طراح آموزشی است.

در دفترچه‌های کنکور ۱۴۰۵ کارشناسی‌ای با نام طراحی آموزشی، تکنولوژی آموزشی یا تولید محتوای آموزشی الکترونیکی پیدا نکردیم. راه دانشگاهی معمول، کارشناسی علوم تربیتی است که در ۱۴۰۵ ۱٬۵۳۴ ظرفیت با آزمون داشت، و بعد مجموعه ۱۱۱۷ کارشناسی ارشد که رشته‌های تکنولوژی آموزشی و یادگیری الکترونیکی در آن است. وزارت بهداشت هم کارشناسی ارشد آموزش پزشکی مجازی دارد.

دانشگاه جامع علمی کاربردی در مرداد ۱۴۰۱ یک کاردانی فنی تولید محتوای دیجیتالی تصویب کرد؛ ولی این رشته بیشتر محتوای دیجیتال و بازاریابی است و پذیرش آن در ۱۴۰۵ را تایید نکردیم.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای تهران، ۱۴۰۵

• محتواساز آموزش الکترونیکی: ۲۵۰ ساعت، ۱۰٫۷۸ میلیون تومان حضوری و ۸٫۶۲ میلیون مجازی
• کاربر گرافیکی محتوای آموزشی: ۳۵۰ ساعت، ۱۹٫۷۰ میلیون تومان
• تولیدکننده محتوای الکترونیکی عمومی: ۵۷۰ ساعت، ۲۷٫۲۱ میلیون تومان
• تولید محتوا با Storyline: ۱۱۰ ساعت، ۱۱٫۲۲ میلیون؛ Camtasia و Captivate هر کدام ۴۸ ساعت و حدود ۸ میلیون
• مدیریت آموزش الکترونیکی: ۶۴ ساعت، ۱۹٫۲۵ میلیون تومان

استانداردی با نام طراح آموزشی در این فهرست نیست. کسی که از تدریس می‌آید، معمولا با یک دوره ابزار تولید محتوا، خواندن مدل‌های طراحی آموزشی و ساختن چند نمونه‌کار وارد این کار می‌شود.

آموزش آنلاین در ایران بزرگ شده است: سخنگوی آموزش و پرورش در فروردین ۱۴۰۵ گفت شبکه شاد در روزهای جنگ رکورد بیش از ۱۶ میلیون کاربر را ثبت کرد و ۳٫۵ میلیون دانش‌آموز هم‌زمان روی آن بودند. اساسنامه مدرسه مجازی هم خرداد ۱۴۰۴ تصویب شد. ولی آماری رسمی از اندازه بازار آموزش آنلاین و درآمد مدرس‌ها پیدا نکردیم.

پلتفرم‌های خارجی به روی ایران بسته‌اند

قوانین مدرس‌های Udemy دسترسی از کشورهای تحریم‌شده، از جمله ایران، را ممنوع کرده است و شرایط Coursera از ابتدای ۲۰۲۶ استفاده از کشورهای تحریم‌شده و دور زدن آن با VPN را منع می‌کند. پس درآمد دلاری از این پلتفرم‌ها برای کسی که در ایران زندگی می‌کند، قابل اتکا نیست.

فروش دوره در ایران

درآمد آموزش آنلاین در داخل از سه راه می‌آید: فروش دوره روی پلتفرم‌های ایرانی، کلاس آنلاین زنده و کار برای واحد آموزش شرکت‌ها. برای فروش دوره آنلاین مجوز واحدی پیدا نکردیم: قانون نظام آموزش مهارت آموزش مجازی را یکی از شیوه‌های آموزش آموزشگاه‌های دارای مجوز می‌داند و پلیس فتا در ۱۳۹۹ گفته بود خود آموزش آنلاین جرم نیست، وعده مدرک غیرواقعی جرم است. پیش از فروش دوره‌ای که مدرک می‌دهد، شرط آن را از نهاد صادرکننده مدرک بپرسید.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جداگانه‌ای برای طراحی آموزشی ندارند. چون بیشتر این کار در واحد آموزش و منابع انسانی شرکت‌هاست، نزدیک‌ترین عدد گروه منابع انسانی است: کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۲۷ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۱ تا ۳۴ میلیون. عدد این صفحه تخمینی است.

پیشنهاد آگهی‌ها بالاتر بود: ۱۷ آگهی آموزش و توسعه که حقوق نوشته بودند، میانه ۳۵ تا ۴۵ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند و ۶ آگهی محتوای آموزشی ۲۵ تا ۳۲٫۵ میلیون. کسی که هم نیازسنجی و ارزیابی بلد است و هم ابزار تولید، به سمت عددهای بالاتر می‌رود.