شغل معلمی: دانشگاه فرهنگیان، حقوق معلمی و راه معلم شدن

معلمی یعنی آموزش و پرورش دانش‌آموز در مدرسه: برنامه‌ریزی درس، تدریس، ارزشیابی، و کمک به رشد اخلاقی و اجتماعی بچه‌ها. معلم ابتدایی در یک کلاس همه درس‌های پایه را می‌دهد و دبیر متوسطه یک درس تخصصی را در چند کلاس. مربی پیش‌دبستانی با بچه‌های ۵ و ۶ ساله کار می‌کند و معلم آموزش ویژه با دانش‌آموزانی که نیاز ویژه دارند.

تربیت معلم چیست؟

تربیت معلم یعنی دوره دانشگاهی که برای همین کار آماده می‌کند. در ایران دو دانشگاه اصلی آن دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی‌اند. کسی که در این دانشگاه‌ها قبول می‌شود، دانشجو معلم است: در دوران تحصیل حکم آزمایشی برای حقوق می‌گیرد و پس از فارغ‌التحصیلی معلم رسمی آموزش و پرورش می‌شود، در عوض تعهد خدمت دو برابر طول تحصیل، یعنی ۸ سال برای کارشناسی.

رئیس دانشگاه فرهنگیان گفته است جذب معلم باید فقط از راه این دانشگاه باشد و راه‌های دیگر فقط استثنا هستند؛ ظرفیت این دانشگاه هم در چند سال اخیر از حدود ۴ هزار به ۳۰ هزار نفر رسیده است. پس برای کسی که می‌خواهد معلم رسمی شود، کنکور و دانشگاه فرهنگیان اصلی‌ترین راه است.

شمارش ما از سه دفترچه انسانی، تجربی و ریاضی کنکور ۱۴۰۵، که با جدول ظرفیت خود دفترچه‌ها می‌خواند:

• کل ظرفیت تربیت معلم در این سه گروه: ۲۲٬۳۵۸ نفر؛ انسانی ۱۱٬۳۰۱، تجربی ۶٬۴۲۵ و ریاضی ۴٬۶۳۲
• دانشگاه فرهنگیان ۲۰٬۶۸۲ ظرفیت و دانشگاه شهید رجایی ۱٬۶۷۶ ظرفیت
• آموزش ابتدایی، بزرگ‌ترین رشته: ۴٬۴۱۱ ظرفیت؛ آموزش دانش‌آموزان با نیازهای ویژه ۵۶۴
• دفترچه‌های گروه هنر و زبان هم ظرفیت تربیت معلم دارند که در این شمارش نیستند

یک نکته مهم: هر کد فقط برای یک جنس است و در ۱۴۰۵ تنها ۳۹ درصد ظرفیت‌ها برای خانم‌ها بود؛ ۸٬۷۹۷ ظرفیت خانم در برابر ۱۳٬۵۵۹ ظرفیت آقا. در آخرین آمار جهانی موجود حدود ۶۷ درصد معلمان ابتدایی ایران زن بودند. دانشگاه فرهنگیان در این سه دفترچه رشته‌ای برای مربی پیش‌دبستانی ندارد.

رشته معلمی کدام است؟

رشته معلمی یک رشته واحد نیست؛ در دانشگاه فرهنگیان برای هر درس رشته جداست، مثل آموزش ریاضی، آموزش زیست‌شناسی، آموزش زبان و ادبیات فارسی و آموزش ابتدایی. داوطلب از هر گروه، رشته‌های تربیت معلم دفترچه خودش را می‌بیند.

راه دیگر معلم رسمی شدن، ماده ۲۸ است: فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های دیگر در آزمون استخدامی آموزش و پرورش شرکت می‌کند و بعد از قبولی یک دوره آموزشی در دانشگاه فرهنگیان می‌گذراند. آزمون ۱۴۰۴ در ۹ و ۱۰ مرداد برگزار شد، ولی در ۱۴۰۵ به خاطر شرایط جنگی برگزار نشد. چون مسئولان دانشگاه فرهنگیان این راه را استثنا می‌دانند، بهتر است روی آن به‌عنوان راه اصلی حساب نکنید.

معلم یار چیست؟

معلم یار یک راه استخدامی رسمی آموزش و پرورش نیست. این نام برای چند چیز مختلف به کار می‌رود: دستیار معلم در کلاس، طرح یک بنیاد مردمی برای کمک‌آموزشی که بهمن ۱۴۰۳ خبرش منتشر شد، و نام چند کانال و نرم‌افزار آموزشی. اگر جایی معلم یار را راه ورود به آموزش و پرورش معرفی کرد، شرط و مجوزش را از خود آموزش و پرورش بپرسید.

معلم مدرسه‌های غیردولتی و مهدها

راه سوم کار در مدرسه‌های غیردولتی، مهدها و آموزشگاه‌هاست که با آگهی و مصاحبه استخدام می‌کنند و مدرک تربیت معلم لازم نیست، هرچند رشته علوم تربیتی و روان‌شناسی امتیاز است. به گزارش ایرنا در مرداد ۱۴۰۴ بیش از ۲ میلیون دانش‌آموز در مدرسه‌های غیرانتفاعی درس می‌خوانند. مهدها حالا زیر نظر سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک در آموزش و پرورش‌اند، نه بهزیستی.

برای مربی مهد، دوره‌های کوتاه هم هست. در فهرست شهریه فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵، دوره «مربی مهد کودک» ۲۰۰ ساعت و حدود ۱۴٫۵ میلیون تومان است و دوره «مدیر مهد کودک» ۲۶۰ ساعت و حدود ۱۵٫۹ میلیون تومان. این دوره‌ها برای کار در مهد مفیدند، ولی جای مدرک دانشگاهی برای معلم رسمی مدرسه را نمی‌گیرند. دانشگاه شهید رجایی هم بیشتر برای رشته‌های فنی مثل آموزش کار و فناوری و مهندسی برق معلم تربیت می‌کند.

حقوق معلم رسمی را قانون تعیین می‌کند. قانون نظام رتبه‌بندی معلمان، مصوب اسفند ۱۴۰۰، پنج رتبه دارد: آموزشیار، مربی، استادیار، دانشیار و استاد. فوق‌العاده هر رتبه دست‌کم ۴۵، ۵۵، ۶۵، ۷۵ و ۹۰ درصد سه جزء حقوق، یعنی حق شغل، حق شاغل و فوق‌العاده شغل است، نه کل حقوق. هر رتبه دست‌کم ۵ سال می‌خواهد که برای هر سال خدمت در دبستان، آموزش ویژه یا منطقه محروم ۳ ماه کم می‌شود؛ دانشیار دست‌کم ۱۵ و استاد ۲۱ سال خدمت می‌خواهد. عددهای ۱۰، ۲۵ و ۴۷ درصدی که دست‌به‌دست می‌شود مال لایحه قدیمی است، نه قانون.

برای ۱۴۰۵، دولت در فروردین افزایش ۲۰ درصدی، ضریب ریالی ۶٬۹۵۴ و حداقل دریافتی ۱۸٫۷ میلیون تومان را اعلام کرد. عدد رسمی خالص حقوق یک معلم تازه‌کار را پیدا نکردیم و چون این عدد به رتبه، مدرک و منطقه بستگی دارد، عددی برایش نمی‌نویسیم.

درآمد معلمی در بخش خصوصی

کادر حقوق این صفحه برای معلمان و مدرسان بخش خصوصی است. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۱۸ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۱۵ تا ۲۶ میلیون می‌گرفتند. آگهی‌های معلم و مربی مهد در مهر ۱۴۰۵ میانه ۲۱٫۵ تا ۳۰ میلیون تومان نوشته بودند.

معلم رسمی آموزش و پرورش با آگهی استخدام نمی‌شود، ولی مدرسه‌های غیردولتی و مهدها آگهی می‌دهند. همه ۷۴۹ آگهی دسته آموزش و تدریس در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ خوانده شد. بیشترشان مدرس زبان، مشاور و پشتیبان آموزشی بودند؛ ۱۵۶ آگهی کار معلمی مدرسه و پیش‌دبستانی بود: ۸۶ آگهی مربی کودک، مهد و پیش‌دبستانی و ۷۰ آگهی معلم، دبیر و معاون مدرسه.

۱۰۹ آگهی فقط خانم و ۱۱ آگهی فقط آقا می‌خواستند؛ مدرسه‌های پسرانه معمولا معلم آقا می‌خواهند و مهدها مربی خانم. ۱۳۰ آگهی در تهران بود. از ۷۰ آگهی که رشته نوشته بودند، ۳۷ آگهی علوم تربیتی و ۲۵ آگهی روان‌شناسی خواسته بودند. ۷۶ آگهی سابقه تدریس، ۲۰ آگهی کار پاره‌وقت و ۱۹ آگهی بیمه را نام برده بودند.

۶۴ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۲۱٫۵ تا ۳۰ میلیون تومان بود. مربی مهد و معلم غیردولتی معمولا کمتر از معلم رسمی ثبات شغلی دارند، ولی ورودشان سریع‌تر است و راهی برای تجربه کار با بچه‌ها پیش از انتخاب قطعی این شغل است.