آموزش سازمانی چیست؟ شغل مدرس سازمانی و مربی فنی و حرفه‌ای

آموزش سازمانی یعنی آموزشی که سازمان برای کارکنانش برنامه‌ریزی می‌کند تا دانش و مهارتی را که کارشان لازم دارد، به دست بیاورند. فرقش با آموزش مدرسه و دانشگاه این است که هدفش نمره نیست؛ تغییر در کار است: فروش بیشتر، خطای کمتر، رعایت ایمنی یا کار با یک نرم‌افزار تازه.

استاندارد بین‌المللی ISO 10015 در نسخه ۲۰۱۹ خود این کار را «مدیریت شایستگی و توسعه افراد» می‌نامد و دیگر فقط از «آموزش» حرف نمی‌زند. یعنی آموزش سازمانی امروز بخشی از توسعه منابع انسانی است: پیدا کردن شکاف میان مهارت لازم و مهارت فعلی، و پر کردن آن با دوره، تمرین، کار کنار همکار باتجربه یا یادگیری مجازی.

در ایران

دستگاه‌های دولتی برای این کار قاعده رسمی دارند: بخشنامه ۱۳۹۰ حداقل سرانه آموزش مدیران را ۶۰ ساعت و کارکنان را ۴۰ ساعت در سال گذاشته است و دوره‌های عمومی کارکنان دولت در ۱۴۰۵ هم با بخشنامه تازه ادامه دارد. در بخش خصوصی، شرکت‌های تولیدی، خودروسازی، دارویی و اینترنتی واحد آموزش و توسعه دارند و قانون کار هم کارگاه‌ها را به همکاری در مراکز کارآموزی کنار کارگاه موظف کرده است.

شرکت‌هایی که کارشناس آموزش می‌خواستند بیشتر خودروسازی (۱۴)، تولیدی (۱۱)، اینترنتی (۱۰)، کالاهای مصرفی (۹) و دارویی (۸) بودند. از ۹۲ آگهی که رشته نوشته بودند، ۵۹ آگهی مدیریت، ۲۸ مهندسی صنایع، ۲۳ علوم تربیتی و ۲۰ روانشناسی خواسته بودند. ۱۰۸ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

در متن آگهی‌ها فن بیان و ارائه ۷۶ بار، اکسل ۵۲، تولید محتوا ۳۹، تقویم و برنامه آموزشی ۳۸، آموزش مجازی و سامانه آموزش ۳۷ و ISO و استاندارد ۲۰ بار آمده بود. مدرس‌های مهارت بیشتر برای آموزشگاه‌های خصوصی بودند؛ فقط ۳ آگهی کارت مربیگری یا فنی و حرفه‌ای را نام برده بودند و ۱۳ آگهی سابقه تدریس خواسته بودند.

از ۱۴۰۱ هر کسی که می‌خواهد دوره فنی و حرفه‌ای تدریس کند، باید در سامانه سام سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای ثبت‌نام کند و کد مربیگری بگیرد؛ این کد لازمه هر نوع تدریس در این آموزش‌هاست. کسانی که سابقه تدریس ندارند هم می‌توانند ثبت‌نام کنند و آموزش ببینند، و مربی‌های بخش خصوصی می‌توانند پس از مصاحبه با قرارداد خدمات کار کنند.

طبق گفته‌های سازمان در ۱۴۰۱، حدود ۵ هزار مربی استخدامی و حدود ۲۰ هزار مربی در بخش خصوصی کار می‌کردند. در ۱۴۰۴ سازمان از کمبود شدید مربی خبر داد، ولی گفت مربی‌های تازه فقط حق‌التدریس خواهند بود و ارتباط استخدامی نخواهند داشت. یعنی راه مربی شدن باز است، ولی بیشتر به شکل پاره‌وقت و ساعتی.

این سازمان بزرگ است: در ۱۳۹۸ حدود ۶۰۰ مرکز دولتی، ۱۱ هزار آموزشگاه آزاد و سالی ۱٫۵ میلیون کارآموز داشت. در تیر ۱۴۰۴ اعلام کرد بیش از ۳۰ هزار مجوز آموزشگاه غیرفعال را باطل می‌کند. قانون کار هم از قدیم وزارت کار را به راه‌اندازی مراکز تربیت مربی موظف کرده است. شرط‌های مربی آموزشگاه آزاد در آیین‌نامه مرداد ۱۳۸۵ آمده است: حداقل مدرک برای هر رشته، قبولی در آزمون صلاحیت و کارت مربیگری پنج‌ساله؛ جزئیات آن در صفحه کارت مربیگری فنی و حرفه‌ای آمده است.

برای تدریس دوره‌های کارکنان دولت، دستورالعمل ۱۳۹۷ دست‌کم کارشناسی ارشد و «گواهینامه مدرسی» را لازم می‌داند. این گواهی مجموعه‌ای ۳۲ ساعته است که درس «روش‌ها و فنون آموزشی (تدریس)» با ۸ ساعت یکی از آن‌هاست؛ دانش‌آموختگان علوم تربیتی و معلم‌ها از آن معاف‌اند. خود دستورالعمل تصریح می‌کند این گواهی هیچ حقی برای استخدام ایجاد نمی‌کند.

در شرکت‌ها، مدرس سازمانی معمولا یا کارشناس واحد آموزش است که خودش هم تدریس می‌کند، یا متخصص یک حوزه، مثل فروش، ایمنی یا مالی، که به‌صورت پروژه‌ای برای چند سازمان دوره برگزار می‌کند. در هر دو حالت، فن بیان و ارائه مهم‌ترین مهارت است؛ همان که ۷۶ آگهی خواسته بودند.

قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی که در ۱۳۹۶ تصویب شد، شورای عالی این آموزش‌ها را به ریاست معاون اول رئیس‌جمهور تشکیل داد و چارچوب صلاحیت حرفه‌ای ملی با ۸ سطح در ۱۴۰۱ تصویب شد. این قانون آموزش مهارت را از تدریس پراکنده به نظامی با سطح‌های روشن نزدیک‌تر کرده است.

کنکور ۱۴۰۵ رشته‌ای دارد که نامش با این کار یکی است: «مدیریت آموزشی (با رویکرد آموزش سازمانی)» با ۴۰۰ ظرفیت با آزمون در ۲۱ کد، در گروه علوم انسانی، و در دانشگاه آزاد هم ارائه می‌شود. علوم تربیتی هم ۱٬۵۳۴ ظرفیت با آزمون داشت. در کارشناسی ارشد، مجموعه علوم تربیتی رشته‌هایی مثل آموزش و بهسازی منابع انسانی، تکنولوژی آموزشی، یادگیری الکترونیکی و برنامه‌ریزی آموزش فنی و حرفه‌ای دارد.

فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران چند دوره نزدیک دارد:

• کارشناس آموزش: ۱۵۵ ساعت، ۲۵٫۳ میلیون تومان
• پداگوژی: ۹۰ ساعت، ۱۰٫۹ میلیون تومان
• مدیر آموزش: ۲۹۶ ساعت، ۱۷٫۲ میلیون تومان
• مدیریت آموزش الکترونیکی: ۶۴ ساعت، ۱۹٫۳ میلیون تومان
• تدوین‌کننده استاندارد آموزشی: ۲۰۰ ساعت، ۱۳٫۶ میلیون تومان

استانداردی با نام تربیت مربی، روش تدریس یا نیازسنجی آموزشی در این فهرست نبود. برای مربی مهارت، مهم‌ترین مدرک تسلط و سابقه در خود آن حرفه است؛ برای کارشناس آموزش، مدیریت، مهندسی صنایع یا علوم تربیتی.

گزارش‌های معتبر حقوق برای آموزش سازمانی گروه جدا ندارند. کارشناس آموزش در شرکت‌ها بیشتر در واحد منابع انسانی است و کارشناسان منابع انسانی تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۲۷ میلیون تومان داشتند؛ نیمی از آن‌ها ۲۱ تا ۳۴ میلیون. این عدد تخمینی است و در کادر حقوق همین علامت را دارد. گروه آموزش و تدریس تهران، که به مدرس‌ها نزدیک‌تر است، میانه ۱۸ میلیون دریافتی داشت.

آگهی‌ها فاصله دو شغل را نشان می‌دهند: ۱۸ آگهی کارشناس آموزش در شرکت‌ها میانه ۳۷٫۵ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند، کارشناس آموزش در موسسه‌های آموزشی ۲۱ تا ۲۸٫۵ و مدرس‌های مهارت ۲۰ تا ۳۵ میلیون. دو آگهی مدیر آموزش ۶۵ تا ۷۵ میلیون تومان پیشنهاد داشتند.

مربی‌های فنی و حرفه‌ای و مدرس‌های آزاد بیشتر ساعتی کار می‌کنند و درآمدشان به تعداد کلاس‌ها بستگی دارد؛ عدد معتبری برای حق‌التدریس ۱۴۰۵ پیدا نکردیم.