رشته مدیریت منابع انسانی: منابع انسانی چیست، کجا خوانده می‌شود و بازار کار آن

منابع انسانی به کارکنان یک سازمان و به واحدی گفته می‌شود که کارهای مربوط به آن‌ها را اداره می‌کند.

مدیریت منابع انسانی چیست؟

مدیریت منابع انسانی یعنی برنامه‌ریزی و اداره همه مراحل رابطه یک نفر با سازمان: از نوشتن آگهی و مصاحبه، تا قرارداد، حقوق و بیمه، آموزش، ارزیابی کار، ترفیع و در پایان، تسویه حساب و خروج. هدف این است که سازمان آدم‌های مناسب را پیدا کند، نگه دارد و از کارشان بهترین نتیجه را بگیرد، و کارکنان هم با قانون و انصاف رفتار ببینند.

در شرکت‌های کوچک یک نفر همه این کارها را انجام می‌دهد و اغلب «کارشناس اداری و منابع انسانی» نام دارد. در شرکت‌های بزرگ هر بخش متخصص خودش را دارد:

• جذب و استخدام: شرح شغل، آگهی، غربال رزومه، مصاحبه و ورود نیروی تازه به سازمان.
• جبران خدمات: حقوق و دستمزد، بیمه، پاداش و ساختار حقوق بر پایه ارزش هر شغل.
• آموزش و توسعه: نیازسنجی آموزشی، برگزاری دوره‌ها و برنامه رشد کارکنان.
• ارزیابی عملکرد: تعیین شاخص‌ها و سنجش کار هر نفر در دوره‌های مشخص.
• روابط کار: قرارداد، حضور و غیاب، مرخصی، انضباط و حل اختلاف طبق قانون کار.

اسم قدیمی‌تر بخشی از این کار «کارگزینی» است: کارهای اداری پرونده کارکنان، حکم و قرارداد. منابع انسانی امروز این کارها را هم دارد، ولی فراتر می‌رود و در تصمیم‌های سازمان، مثل این‌که چه کسانی لازم است و چطور نگهشان داریم، نقش دارد.

در هیچ‌کدام از دفترچه‌های کارشناسی کنکور ۱۴۰۵، چه با آزمون و چه با سوابق تحصیلی، رشته‌ای با نام «مدیریت منابع انسانی» نبود. کسی که از دبیرستان می‌خواهد به این کار برسد، یکی از رشته‌های مدیریت را در کارشناسی می‌خواند:

• مدیریت دولتی: ۳۳۴ ظرفیت با آزمون در ۳۲ کد و ۹٬۰۴۲ ظرفیت با سوابق تحصیلی که ۷٬۶۷۰ تای آن در پیام نور است. درس‌های رفتار سازمانی و منابع انسانی در آن پررنگ است.
• مدیریت بازرگانی: ۱٬۱۸۱ ظرفیت با آزمون و ۱۴٬۳۸۴ ظرفیت با سوابق تحصیلی؛ رشته‌ای پرظرفیت که مدیریت منابع انسانی یکی از درس‌هایش است.
• مدیریت آموزشی با رویکرد آموزش سازمانی: ۴۰۰ ظرفیت با آزمون در ۲۱ کد، برای کسی که به آموزش و توسعه کارکنان علاقه دارد.

«مدیریت منابع انسانی» با این نام رشته کارشناسی ارشد است: رشته هشتم مجموعه «مدیریت» در کنکور ارشد، با پنج گرایش اسلامی، عملکرد و بهره‌وری، استراتژیک، بین‌الملل و سرمایه‌های انسانی دفاعی، که آخری فقط در دانشگاه افسری امام علی است. درس مدیریت منابع انسانی در این آزمون ضریب ۳ دارد. ارشد مدیریت دولتی و MBA هم گرایش‌های منابع انسانی دارند و علوم تربیتی گرایش «آموزش و بهسازی منابع انسانی».

از رشته‌های دیگر هم می‌شود

آگهی‌ها نشان می‌دهند این کار فقط مال فارغ‌التحصیلان مدیریت نیست. از ۸۴۶ آگهی که رشته نوشته بودند، ۷۸۵ آگهی مدیریت را پذیرفته بودند، ولی ۲۷۶ آگهی مهندسی صنایع، ۲۴۰ آگهی روانشناسی، ۸۹ آگهی علوم اجتماعی و ۸۳ آگهی مالی و حسابداری را هم قبول داشتند. روانشناسی برای جذب و ارزیابی، صنایع برای طبقه‌بندی مشاغل و بهره‌وری، و حسابداری برای حقوق و دستمزد کمک می‌کند. فقط ۸۲ آگهی مدرک کارشناسی ارشد خواسته بودند.

همه ۱٬۳۱۵ آگهی دسته منابع انسانی یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ یکی‌یکی خوانده شد. ۴۲۵ آگهی کارشناس منابع انسانی بودند، ۲۴۴ آگهی مدیر یا سرپرست، ۲۲۷ آگهی کارشناس اداری و منابع انسانی که هر دو کار را می‌خواستند، ۱۴۳ آگهی جذب و استخدام، ۱۱۷ آگهی آموزش و توسعه و ۵۲ آگهی جبران خدمات و حقوق و دستمزد. ۲۹ آگهی کارآموز می‌خواستند و نقش‌های تازه‌تر کم بودند: ۲۴ آگهی شریک تجاری منابع انسانی، ۹ آگهی برند کارفرمایی و ۵ آگهی تحلیل داده منابع انسانی.

کارخانه‌ها با ۲۹۷ آگهی بیشترین تقاضا را داشتند، بعد شرکت‌های کالای مصرفی با ۱۰۸، خودروسازی ۷۸، فروشگاه‌های اینترنتی ۷۶ و خرده‌فروشی ۷۲ آگهی. هر جا کارکنان زیاد و شیفتی هستند، واحد منابع انسانی بزرگ‌تر است. بازار برای خانم‌ها و آقایان تقریبا برابر است: ۸۳۴ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

شورای عالی کار در ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ حداقل مزد ۱۴۰۵ را ۶۰ درصد بیشتر از سال قبل تعیین کرد: مزد پایه ماهانه ۱۶٬۶۲۵٬۵۵۰ تومان، روزانه ۵۵۴٬۱۸۵ تومان. کمک‌هزینه مسکن ۳ میلیون، بن کالا ۲٫۲ میلیون و حق تاهل ۵۰۰ هزار تومان است. حق اولاد برای هر فرزند ۱٬۶۶۲٬۵۵۵ تومان، یعنی سه روز مزد، است و بعد از ۷۲۰ روز سابقه بیمه پرداخت می‌شود. سایر سطوح مزد ۴۵ درصد بالا رفت.

کارگر مجرد و بدون سابقه با این عددها حدود ۲۱٫۸۳ میلیون تومان ناخالص و ۲۰٫۳۰ میلیون خالص می‌گیرد. حقوق تا ۴۰ میلیون تومان در ماه از مالیات معاف است. عیدی دست‌کم ۶۰ روز مزد است. تا ۱۵ مهر ۱۴۰۵ درباره ترمیم مزد در میانه سال هنوز تصمیمی گرفته نشده بود؛ کارشناس منابع انسانی باید هر بخشنامه تازه را دنبال کند، چون یک اشتباه در لیست حقوق صدها نفر را درگیر می‌کند.

فنی و حرفه‌ای تهران در فهرست ۱۴۰۵ دوره‌ای با نام کارشناس منابع انسانی ندارد، ولی چند دوره نزدیک دارد. «مدیر منابع انسانی» ۲۰۰ ساعت و حدود ۱۴٫۹۵ میلیون تومان حضوری یا ۱۱٫۹۶ میلیون مجازی است. «کارگزین و مسئول امور پرسنلی» ۱۶۵ ساعت و ۱۲٫۳۳ میلیون، «مسئول حضور و غیاب» ۱۰۸ ساعت و ۸٫۰۷ میلیون، «حسابدار حقوق و دستمزد» ۱۲۰ ساعت و ۹٫۶۸ میلیون و «کارشناس طبقه‌بندی مشاغل» ۹۵ ساعت و ۷٫۱ میلیون تومان است.

برای مصاحبه، جبران خدمات و برند کارفرمایی دوره‌ای در این فهرست نبود و این مهارت‌ها را بیشتر باید در کار یا دوره‌های تخصصی بازار یاد گرفت. گواهی بین‌المللی SHRM-CP هم برای ساکنان ایران در دسترس نیست؛ راهنمای این آزمون می‌گوید ساکنان کشورهای تحت تحریم آمریکا نمی‌توانند در آن شرکت کنند.

یک مسیر عملی برای شروع

کسی که تازه وارد می‌شود، معمولا از کارشناس اداری و منابع انسانی یا کارآموز شروع می‌کند: پرونده کارکنان، حضور و غیاب و لیست بیمه. یاد گرفتن قانون کار، بیمه و یک نرم‌افزار حقوق و دستمزد در همین سال اول، او را برای کارشناس منابع انسانی آماده می‌کند. بعد می‌تواند در یکی از شاخه‌ها، مثل جذب، جبران خدمات یا آموزش، تخصص بگیرد.

گزارش‌های معتبر حقوق برای منابع انسانی گروه جدا دارند. میانه دریافتی ماهانه کارشناسان منابع انسانی در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۷ میلیون تومان بود و نیمه میانی آن‌ها ۲۱ تا ۳۴ میلیون می‌گرفتند. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۳۸ میلیون و نیمه میانی ۳۰ تا ۴۷ میلیون است.

از ۱٬۳۱۵ آگهی، ۴۱۶ آگهی بازه حقوق نوشته بودند و میانه آن‌ها ۳۵ تا ۴۵ میلیون تومان بود. کارشناسان ۳۰ تا ۴۰ و مدیران و سرپرستان ۵۰ تا ۷۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند. آموزش و توسعه با ۴۲٫۵ تا ۵۵ و جبران خدمات با ۴۰ تا ۵۰ میلیون بالاتر از کارشناس عمومی بودند و کارآموزها ۲۰ تا ۲۵ میلیون. دو آگهی شریک تجاری منابع انسانی که بازه داشتند، ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون نوشته بودند.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟

تخصص در یک شاخه، مثل جبران خدمات یا آموزش، بیشتر از کار عمومی مزد دارد. شرکت‌های بزرگ، که واحد منابع انسانی چندنفره دارند، حقوق بهتری می‌دهند و نقش‌هایی مثل شریک تجاری منابع انسانی فقط در آن‌ها وجود دارد. کار با داده، از اکسل پیشرفته تا Power BI، هم کارشناس را از بقیه جدا می‌کند، چون هنوز کم‌یاب است.