معلم استثنایی: کار با دانش‌آموزان با نیاز ویژه، حقوق و شرایط استخدام

دانش‌آموز دبیرستانی که می‌خواهد معلم رسمی شود، از کنکور و فرهنگیان می‌رود؛ راهی با حقوق از سال اول و تعهد ۸ ساله. کسی که کارشناسی روانشناسی یا علوم تربیتی دارد، می‌تواند تا آزمون بعدی ماده ۲۸ در مرکز خصوصی یا به‌عنوان معلم سایه تجربه جمع کند؛ این تجربه هم برای مصاحبه گزینش و هم برای کار مرکز به کار می‌آید.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی برای آموزش دادن به کودکان با نیاز ویژه پیدا نشد. دوره‌هایی که در آن فهرست «خاص افراد با نیازهای ویژه» نام دارند، مثل کارور رایانه برای نابینایان، دوره‌هایی برای خود این افرادند. پس مهارت‌های سطح دوم و سوم بیشتر از دوره‌های دانشگاهی، دوره‌های ضمن خدمت آموزش و پرورش و آموزشگاه‌ها و انجمن‌های تخصصی می‌آید؛ پیش از ثبت‌نام، مجوز برگزارکننده را بپرسید.

معلم استثنایی، یا آن‌طور که در آموزش و پرورش می‌نویسند آموزگار استثنایی، معلمی است که کلاسش در مدرسه‌های سازمان آموزش و پرورش استثنایی یا در کلاس‌های فراگیر مدرسه‌های عادی است. دانش‌آموزان او همان برنامه درسی را با سرعت، ابزار و روش دیگری یاد می‌گیرند. در انگلیسی به این شغل Special Education Teacher می‌گویند.

منابع آزمون استخدامی ۱۴۰۲ آموزش و پرورش برای آموزگار استثنایی، گروه‌های دانش‌آموزی این کار را این‌طور نام برده بود:

• دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی
• دانش‌آموزان ناشنوا و کم‌شنوا
• دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا
• دانش‌آموزان با اختلال یادگیری
• دانش‌آموزان با اختلال هیجانی، رفتاری و ارتباطی
• دانش‌آموزان با آسیب جسمی و حرکتی و چندمعلولیتی
• دانش‌آموزان دارای اختلال طیف اوتیسم

هر معلم معمولا در یکی از این گروه‌ها کار می‌کند، چون ابزار کارش فرق دارد: معلم کلاس ناشنوایان زبان اشاره و لب‌خوانی به کار می‌برد، معلم نابینایان خط بریل، و معلم کلاس اوتیسم برنامه‌ای که قدم‌به‌قدم و با تکرار جلو می‌رود.

روز کاری معلم استثنایی

کلاس کوچک است و هر دانش‌آموز هدف‌های خودش را دارد. کار روزانه معلم چند بخش ثابت دارد:

• برنامه فردی: نوشتن هدف کوتاه‌مدت برای هر دانش‌آموز، مثل خواندن ده کلمه تازه یا بستن دکمه لباس، و ثبت پیشرفت او.
• درس به زبان دانش‌آموز: ساده کردن کتاب، ساختن کارت و وسیله آموزشی، و تکرار یک مهارت در چند روز پشت سر هم.
• مهارت‌های زندگی: غذا خوردن، رفتن به سرویس بهداشتی، خرید ساده و رفت‌وآمد؛ در بعضی کلاس‌ها این‌ها بخش بزرگی از درس است.
• کار گروهی: هماهنگی با کاردرمان، گفتاردرمان، روان‌شناس و مشاور مدرسه، که هر کدام بخشی از کار با همان دانش‌آموز را دارند.
• خانواده: گزارش دادن به پدر و مادر و یاد دادن تمرین‌هایی که در خانه ادامه پیدا می‌کند.

معلم استثنایی تشخیص پزشکی نمی‌دهد و درمان نمی‌کند. تشخیص و درمان کار پزشک و درمانگر است؛ کار معلم آموزش است.

کلاس عادی ابتدایی ممکن است سی نفر یا بیشتر داشته باشد. در مدرسه استثنایی، رئیس وقت سازمان در مرداد ۱۴۰۲ نسبت معلم به دانش‌آموز را یک به چهار گفته بود و در بعضی استان‌ها یک به دو. در همان گفت‌وگو تعداد کل دانش‌آموزان استثنایی ۱۰۶ هزار نفر بود که ۸۴ هزار نفرشان در مدرسه‌های خاص درس می‌خواندند و بقیه در مدرسه‌های عادی و فراگیر.

در مدرسه‌های اوتیسم، به گفته رئیس سازمان در اردیبهشت ۱۴۰۳، هر کلاس حداکثر پنج دانش‌آموز دارد و از پیش‌دبستانی تا پایان ابتدایی بیشتر آموزش فردی است؛ از متوسطه اول کلاس‌ها گروه‌های کوچک می‌شوند. او در آن زمان از ۳۵ مدرسه اوتیسم و حدود ۳٬۵۰۰ دانش‌آموز با اختلال طیف اوتیسم در مدرسه‌های استثنایی خبر داد.

رئیس فعلی سازمان در مهر ۱۴۰۴ گفت از ۸۲ هزار دانش‌آموز با نیازهای ویژه، ۱۱٬۳۷۸ نفر ناشنوا یا کم‌شنوا هستند و برای آن‌ها ۶۶۰ کلاس در مدرسه‌های استثنایی تشکیل شده است. بیشتر دانش‌آموزان کم‌شنوا در مدرسه فراگیر، یعنی کنار هم‌سن‌هایشان در مدرسه عادی، درس می‌خوانند. برای همین بخشی از کار معلم استثنایی کمک به معلم کلاس عادی است.

پیش از ورود به کلاس اول، کودکان سنجش سلامت و آمادگی می‌شوند؛ در شهریور ۱۴۰۴ رئیس سازمان گفت بیش از ۳ میلیون دانش‌آموز در مراکز این سازمان سنجش می‌شوند. همین سنجش است که مسیر بعضی کودکان را به کلاس معلم استثنایی می‌رساند.

معلم رسمی مدرسه استثنایی جدول حقوق جدا ندارد. حکم او با همان امتیازها و ضریب همه کارکنان آموزش و پرورش بسته می‌شود. در ۱۴۰۴ دولت حقوق را ۲۰ درصد بالا برد، ارزش هر امتیاز را ۵٬۷۹۵ ریال گذاشت و کف حکم را ۱۳ میلیون تومان ناخالص در ماه تعیین کرد. آنچه معلم استثنایی را از همکار مدرسه عادی جدا می‌کند دو امتیاز زمانی است، نه یک فوق‌العاده نقدی جدا.

رتبه‌بندی زودتر

قانون نظام رتبه‌بندی معلمان برای رفتن از هر رتبه به رتبه بعد دست‌کم پنج سال خدمت می‌خواهد. تبصره ۱ ماده ۵ همین قانون می‌گوید برای معلمان مدارس استثنائی، هر سال خدمت تمام‌وقت سه ماه از این مدت کم می‌کند. یعنی معلمی که تمام‌وقت در مدرسه استثنایی کار کند، تقریبا با چهار سال به‌جای پنج سال به مرحله ارتقای رتبه می‌رسد. هر ارتقا به گفته وزیر آموزش و پرورش در بهمن ۱۴۰۴ به‌طور میانگین حدود یک میلیون تومان به حقوق ماهانه اضافه می‌کند.

سنوات ارفاقی

رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی در مهر ۱۴۰۴ گفت معلمان استثنایی به دلیل سختی کار «دارای سنوات ارفاقی هستند»، اما همین را کافی ندانست و خواست برای آن‌ها فوق‌العاده شغل خاص در نظر گرفته شود. پس تا آن زمان چنین فوق‌العاده‌ای مصوب نشده بود. اگر عددی برای «حق استثنایی» در حکم دیدید که منبع رسمی ندارد، آن را با کارگزینی منطقه چک کنید.

این دو عدد با هم تناقض ندارند: ۱۸٫۷ میلیون کف حکم پایه است، پیش از فوق‌العاده‌ها و مزایا؛ ۲۶ تا ۴۶ میلیون آن چیزی است که معلم رسمی با همه این‌ها در ماه دریافت می‌کند. ۴٬۴۰۰ امتیاز فوق‌العاده خاص که در ۱۴۰۵ به حکم همه فرهنگیان اضافه شد، به گفته سخنگوی وزارت حدود ۳ میلیون و ۶۰ هزار تومان است. رتبه، سابقه، مدرک، عائله‌مندی و اضافه‌تدریس بقیه فاصله کف و سقف را می‌سازند. عددهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ که در جست‌وجو می‌بینید، با دو افزایش ۲۰ درصدی پشت سر هم دیگر به کار امروز نمی‌آیند.

برای بخش خصوصی گزارش جدایی درباره معلم استثنایی پیدا نشد. نزدیک‌ترین گروه در گزارش حقوق ۱۴۰۵ گروه «تدریس و آموزش» است که معلم، مدرس و دبیر بخش خصوصی را در بر می‌گیرد؛ همان نوع کار، اما نه مخصوص کلاس استثنایی. نیمه میانی آن‌ها در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۱۵ تا ۲۶ میلیون تومان خالص گرفته‌اند و نیمه میانی حقوق درخواستی‌شان برای ۱۴۰۵، ۲۱ تا ۳۶ میلیون است و میانه ۱۸ میلیون بوده است.

آگهی‌ها پایین‌تر از این‌اند. مرکز روزانه کودکان کم‌توان ذهنی در جنوب تهران برای روانشناسی که مربی کلاس باشد، شیفت ۸ تا ۱۳ با بیمه، ۱۲ تا ۱۵ میلیون تومان نوشته بود؛ پنج ساعت در روز، نه یک روز کامل. در سایت کاریابی، مربی کودک دارای اوتیسم برای کار تمام‌وقت در خانه خانواده‌ها در تهران ۲۱ تا ۳۰ میلیون تومان پیشنهاد داشت، و مرکزی در تهران برای مربی مسلط به عربی ۲۵ تا ۳۰ میلیون.

بازار خصوصی این کار کوچک است. در بخش آموزش سایت کاریابی از ۸۲۱ آگهی فعال، فقط ۴ آگهی برای کودکان با نیاز ویژه بود: معلم ابتدایی و پیش‌دبستانی برای کودکان با طیف خفیف اوتیسم (۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان)، مربی کودک دارای اوتیسم در خانه خانواده‌ها (۲۱ تا ۳۰ میلیون)، مربی مسلط به عربی برای یک مرکز اوتیسم در تهران (۲۵ تا ۳۰ میلیون) و مربی اختلال یادگیری در ارومیه بدون عدد حقوق.

در سایت آگهی محلی تهران از ۶۷ آگهی که این جست‌وجوها آورد، ۹ آگهی به کودکان یا بزرگسالان با نیاز ویژه مربوط بود. ۷ آگهی کار آموزشی بود: ۲ معلم سایه، ۲ آگهی از یک مرکز روزانه کودکان کم‌توان ذهنی، یک کارآموزی در کلینیک توانبخشی کودکان با حقوق پایه وزارت کار، یک مربی ورزش برای بزرگسالان دارای اوتیسم با روزی یک میلیون تومان برای سه ساعت، و یک آگهی چندشغلی. ۲ آگهی دیگر پرستار برای کودک دارای اوتیسم می‌خواستند که کار مراقبت است، نه آموزش.

بیشتر این آگهی‌ها مدرک روانشناسی، کاردرمانی یا علوم تربیتی و سابقه کار با کودک می‌خواستند. کلینیک کارآموزی سن ۲۰ تا ۳۵ سال را شرط کرده بود و یکی از آگهی‌های معلم سایه خانم زیر ۳۰ سال با دست‌کم ۲ سال سابقه می‌خواست.

معلم سایه، یا شدو، کنار یک دانش‌آموز مشخص در کلاس مدرسه عادی یا پیش‌دبستانی می‌نشیند. خانواده او را می‌گیرد، نه مدرسه. کارش کمک به تمرکز، نظم و انجام کار کلاسی همان یک کودک است؛ درس دادن به کل کلاس با معلم خود مدرسه است.

فرق‌ها روشن است:

• کارفرما: معلم استثنایی کارمند آموزش و پرورش یا مرکز است؛ معلم سایه با خانواده قرار می‌گذارد.
• دانش‌آموز: معلم استثنایی یک کلاس چند نفره دارد؛ معلم سایه یک کودک.
• مدرک: برای معلم رسمی مدرک و آزمون مشخص لازم است؛ برای معلم سایه خانواده‌ها بیشتر سابقه و رشته نزدیک مثل روانشناسی یا علوم تربیتی را می‌خواهند.
• ثبات: قرار معلم سایه با تمام شدن سال تحصیلی یا تغییر مدرسه کودک تمام می‌شود.

در سایت آگهی محلی تهران در مهر ۱۴۰۵ دو آگهی معلم سایه پیدا شد: یکی برای پسری پنج‌ساله در پیش‌دبستانی در شیفت صبح، و دیگری برای دانش‌آموز کلاس چهارم از ساعت ۸ تا ۱۴ که خانم زیر ۳۰ سال با دست‌کم ۲ سال سابقه و مدرک علوم تربیتی یا آموزش ابتدایی می‌خواست و بیمه نداشت. هزینه معلم سایه برای خانواده‌ها و درآمد او برای خودش، در این آگهی‌ها بیشتر «توافقی» بود و عدد روشنی برای میانه نداشت.

برای دانشجوی روانشناسی یا علوم تربیتی، همراهی یک کودک یک سال تجربه واقعی می‌سازد که بعدا در مصاحبه مرکز یا مدرسه به کار می‌آید.