رشته مدیریت زنجیره تامین: کجا خوانده می‌شود، زنجیره تامین چیست و برنامه‌ریز آن چه می‌کند

در دفترچه‌های کارشناسی ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام مدیریت زنجیره تامین نیست. راه کارشناسی معمولا مهندسی صنایع یا مدیریت صنعتی است. در ارشد، زنجیره تامین سه گرایش دارد:

• مدیریت صنعتی، گرایش مدیریت زنجیره تامین در مجموعه ۱۱۴۲.
• مهندسی صنایع، گرایش لجستیک و زنجیره تامین در مجموعه ۱۲۵۹.
• MBA، گرایش عملیات و زنجیره تامین در مجموعه ۱۱۴۸.

دفترچه ارشد ظرفیت هر گرایش را جدا اعلام نمی‌کند. در یک فهرست غیررسمی علمی‌کاربردی هم کاردانی و کارشناسی حرفه‌ای مدیریت لجستیک و زنجیره تامین آمده که ظرفیت‌هایش را تایید نکردیم.

در فنی و حرفه‌ای تهران ۱۴۰۵ دوره «مدیریت زنجیره تامین» ۷۵ ساعت و حدود ۱۸ میلیون تومان حضوری است، «برنامه‌ریزی تولید» ۹۷ ساعت و ۱۹٫۴ میلیون و «طرح‌ریزی سیستم ERP» ۸۰ ساعت و ۱۹٫۲ میلیون. دوره‌ای برای برنامه‌ریزی تقاضا یا برنامه‌ریزی فروش و عملیات پیدا نکردیم.

رشته‌های لجستیک و حمل‌ونقل صفحه گروه جداگانه‌ای دارند. تفاوتشان این است که لجستیک بیشتر جابه‌جایی و انبار کالاست و برنامه‌ریزی زنجیره تامین بیشتر تصمیم درباره مقدار و زمان.

زنجیره تامین همه حلقه‌هایی است که کالا از مواد اولیه تا دست مشتری از آن‌ها می‌گذرد: تامین‌کننده، کارخانه، انبار، پخش و فروشگاه. شورای حرفه‌ای‌های مدیریت زنجیره تامین آمریکا، CSCMP، مدیریت زنجیره تامین را برنامه‌ریزی و مدیریت همه فعالیت‌های خرید و تامین، تولید و لجستیک و هماهنگی با شریک‌ها تعریف می‌کند که عرضه و تقاضا را در کل زنجیره یکپارچه می‌کند.

مدیریت زنجیره تامین چیست، به زبان ساده

اگر یک کارخانه لبنی هفته بعد ۲۰ درصد بیشتر ماست بفروشد، باید از حالا شیر بیشتر، ظرف بیشتر و ظرفیت خط و کامیون یخچال‌دار بیشتری داشته باشد. اگر کمتر بفروشد، مواد اضافه خراب می‌شود و پول در انبار می‌خوابد. مدیریت زنجیره تامین یعنی همین تعادل را پیدا کردن، پیش از آنکه کمبود یا مازاد رخ بدهد.

سه کار برنامه‌ریزی

• برنامه‌ریزی تقاضا: پیش‌بینی فروش با داده‌های گذشته، فصل، تبلیغات و قیمت.
• برنامه‌ریزی تامین: اینکه از روی آن پیش‌بینی چه مقدار مواد و کالا، از کجا و کی سفارش داده شود؛ با برنامه‌ریزی نیازمندی مواد یا MRP.
• برنامه‌ریزی فروش و عملیات: جلسه ماهانه‌ای که فروش، تولید، تامین و مالی را روی یک برنامه مشترک برای تا ۱۸ ماه آینده هماهنگ می‌کند.

در متن آگهی‌ها، ۸۸ آگهی کنترل موجودی یا انبار، ۵۸ آگهی اکسل، ۵۴ آگهی واردات، ثبت سفارش یا ارز، ۵۰ آگهی نرم‌افزار ERP، ۴۵ آگهی رشته مهندسی صنایع، ۴۴ آگهی پیش‌بینی و ۳۰ آگهی Power BI یا داشبورد را نام برده بودند. فقط دو آگهی از برنامه‌ریزی فروش و عملیات نام برده بودند؛ یعنی این روش هنوز در شرکت‌های ایرانی کم‌رایج است.

بقیه آگهی‌ها در شهرهای صنعتی مثل اصفهان، دزفول، نظرآباد و رباط‌کریم بودند؛ کارخانه‌هایی که خودشان واحد برنامه‌ریزی و تامین دارند. در شرکت‌های پخش و فروشگاه‌های بزرگ هم برنامه‌ریز تقاضا تصمیم می‌گیرد هر شعبه چه مقدار از هر کالا داشته باشد تا نه قفسه خالی بماند و نه کالا در انبار بماند و تاریخش بگذرد. تجربه در یک صنعت، مثلا غذایی، دارویی یا خودرو، برای این شغل ارزش زیادی دارد، چون هر صنعت الگوی فصل و تقاضای خودش را دارد.

۷۲ آگهی در تهران بود و ۸۱ آگهی شرط جنسیت نداشتند. اینکه ۵۴ آگهی از واردات و ارز حرف زده بودند، نشان می‌دهد برنامه‌ریز زنجیره تامین در ایران بخش زیادی از کارش را با ثبت سفارش، تخصیص ارز و زمان ترخیص می‌گذراند.

کار برنامه‌ریز زنجیره تامین در ایران با بحران همراه است. طبق آمار گمرک که روزنامه تعادل نقل کرد، واردات ۱۴۰۴ حدود ۲۰٫۵ درصد کم شد و به حدود ۵۸ میلیارد دلار رسید؛ واردات کالاهای سرمایه‌ای ۲۶ درصد کمتر شد. در جنگ ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۳۱ فروردین ۱۴۰۵، الزام ثبت سفارش برای بعضی کالاها ساده یا حذف شد و ارز با ضمانت بانکی تخصیص داده شد.

در نظرسنجی شاخص مدیران خرید فروردین ۱۴۰۵، شاخص موجودی مواد اولیه کارخانه‌ها ۳۲٫۶ بود که پایین‌ترین رقم هشت سال گذشته است و گزارش آن از بحران عمیق در زنجیره تامین گفت. در همان زمان مقامات می‌گفتند واردات کالاهای اساسی ادامه داشته است؛ هر دو درست است، چون یکی درباره کالای اساسی است و دیگری مواد اولیه صنعت.

محاصره دریایی بندرهای ایران از ۱۳ آوریل ۲۰۲۶ شروع شد و در نیمه ژوئیه دوباره برقرار شد؛ تصویرهای ماهواره‌ای شهریور ۱۴۰۵ بندر شهید رجایی را، که حدود چهار پنجم کانتینرهای کشور را جابه‌جا می‌کند، بسیار کم‌کارتر نشان دادند. خودروسازها هم در مهر ۱۴۰۵ از کمبود قطعه و اختلال زنجیره تامین گفتند.

این برای شغل چه معنایی دارد؟

در چنین شرایطی موجودی اطمینان، یعنی ذخیره‌ای که برای روز تاخیر یا جهش تقاضا نگه داشته می‌شود، تامین‌کننده جایگزین و برنامه چندسناریویی ارزش بیشتری پیدا می‌کنند. نگه داشتن موجودی بیشتر هم پول می‌خواهد و با تورم بالا گران است؛ پیدا کردن مقدار درست آن همان جایی است که برنامه‌ریز خوب فرق می‌کند. شرکت‌هایی که برنامه‌ریز خوب داشتند، کمبود را زودتر دیدند و جایگزین پیدا کردند؛ همین مهارت در آگهی‌ها هم دیده می‌شود.

گزارش‌های معتبر حقوق برای زنجیره تامین گروه جدا ندارند. نزدیک‌ترین گروه، انبارداری، حمل‌ونقل و لجستیک است: کارشناسان آن در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۲۸ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۴ تا ۳۵ میلیون. عدد این صفحه تخمینی است.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند: ۳۸ آگهی از ۱۱۴ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۳۷ تا ۴۵ میلیون تومان بود؛ کارشناس و مدیر زنجیره تامین ۴۰ تا ۵۰ میلیون و برنامه‌ریز تامین ۳۳٫۵ تا ۳۷٫۵ میلیون. دو آگهی برنامه‌ریزی فروش و تقاضا ۷۰ تا ۹۵ میلیون پیشنهاد داده بودند که برای نتیجه‌گیری کم است، ولی نشان می‌دهد این مهارت کمیاب است.