برنامه‌ریز تامین: شرح وظایف کارشناس برنامه‌ریزی تامین، برنامه‌ریزی مواد و حقوق ۱۴۰۵

سازمان فنی و حرفه‌ای استاندارد جداگانه‌ای به نام MRP یا برنامه‌ریزی تامین ندارد. نزدیک‌ترین دوره‌ها با سقف شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد تهران این‌هاست: برنامه‌ریزی تولید ۹۷ ساعت و ۱۹٫۴ میلیون تومان، کاروری اکسل ۵۷ ساعت و ۶٫۵ میلیون، Power BI ۹۰ ساعت و ۱۹٫۴ میلیون، ERP ۸۰ ساعت و ۱۹٫۲ میلیون و مدیریت زنجیره تامین ۷۵ ساعت و ۱۸ میلیون تومان (آنلاین ۱۴٫۴ میلیون). گواهی این دوره‌ها در سامانه سازمان قابل استعلام است.

ترتیب پیشنهادی: اول اکسل پیشرفته و کنترل موجودی، بعد فهرست مواد و آماده‌سازی تولید، سپس برنامه‌ریزی احتیاجات مواد و تحلیل ABC و XYZ. هر مبحث را با داده یک کارخانه واقعی یا یک فایل نمونه تمرین کن؛ کارفرما در مصاحبه معمولا یک حساب نیاز خالص یا یک جدول موجودی جلوی تو می‌گذارد.

مدرک CPIM انجمن بین‌المللی ASCM مشهورترین مدرک برنامه‌ریزی تولید و موجودی است، ولی هیچ‌کدام از ۳۷ آگهی آن را نخواسته‌اند و آزمونش از داخل ایران گرفته نمی‌شود، چون برگزارکننده آزمون به ساکنان ایران خدمت نمی‌دهد. منابع آن را برای یادگیری می‌شود خواند.

برنامه‌ریز تامین در کارخانه یا شرکت پخش پشت میز کار می‌کند و ابزارش عدد است. ورودی کار او سه چیز است: برنامه تولید یا فروش، فهرست مواد هر محصول و موجودی انبار. خروجی‌اش یک فهرست روشن است: کدام ماده، چند واحد و تا چه تاریخی. این فهرست به واحد خرید می‌رود و خرید با تامین‌کننده‌ها وارد گفت‌وگو می‌شود.

سه شغل نزدیک را زیاد با هم یکی می‌گیرند. کارشناس خرید سفارش را می‌خرد: قیمت می‌گیرد، مذاکره می‌کند و فاکتور را پیگیری می‌کند. انباردار جنس را تحویل می‌گیرد، می‌چیند و ثبت می‌کند. برنامه‌ریز تامین پیش از هر دو کار می‌کند و تعیین می‌کند چه چیزی باید خریده شود و چه زمانی. در شرکت کوچک یک نفر هر سه کار را انجام می‌دهد؛ آگهی‌اش ممکن است «کارشناس برنامه‌ریزی و تامین» باشد ولی متن آن بیشتر کار خرید و کنترل فاکتور را بخواهد. پس پیش از فرستادن رزومه، شرح کار را بخوان و فقط به عنوان آگهی اعتماد نکن.

این شغل در آگهی‌ها با چند عنوان می‌آید: کارشناس برنامه‌ریزی و تامین مواد، کارشناس برنامه‌ریزی مواد، کارشناس برنامه‌ریزی (تولید و تامین) و در شرکت‌های خودرو و قطعه، کارشناس برنامه‌ریزی تولید (MRP). در شرکت پخش، به جای مواد اولیه، کالای آماده برنامه‌ریزی می‌شود و سوال اصلی این است که هر انبار شهر تا هفته بعد چقدر کالا لازم دارد.

چرا کارفرما برای این کار آدم جدا می‌گیرد؟

کمبود یک قطعه ارزان می‌تواند خط تولید یک محصول گران را چند روز متوقف کند. خرید زیادی هم پول شرکت را در انبار حبس می‌کند و در صنایع غذا و دارو بخشی از آن تا روز مصرف منقضی می‌شود. برنامه‌ریز تامین میان این دو خطر کار می‌کند: نه کمبود، نه انباشت.

MRP مخفف Material Requirements Planning است، یعنی برنامه‌ریزی احتیاجات مواد. این روش حساب می‌کند برای اجرای برنامه تولید، چه مواد و قطعه‌هایی، به چه مقدار و در چه زمانی باید آماده باشد. سه هدف دارد: مواد به موقع برسد، موجودی تا جای ممکن کم بماند و خرید و ساخت از پیش برنامه داشته باشد. MRP در سال ۱۹۶۴ ساخته شد و تا سال ۱۹۸۱ حدود ۸٬۰۰۰ شرکت از آن استفاده می‌کردند؛ امروز ماژول آن در بیشتر نرم‌افزارهای ERP هست.

پنج ورودی MRP

• برنامه اصلی تولید (MPS): چه محصولی، چند عدد و در کدام هفته.
• فهرست مواد (BOM): هر محصول از چه چیزهایی و به چه مقدار ساخته می‌شود.
• موجودی: آنچه در انبار هست و واقعا قابل مصرف است.
• سفارش‌های در راه: آنچه خریده شده و هنوز نرسیده است.
• پارامترهای هر قلم: زمان تامین، حداقل مقدار سفارش، اندازه بسته و ذخیره احتیاطی.

حساب در چهار قدم

اول، نیاز ناخالص را از ضرب برنامه تولید در فهرست مواد به دست بیاور. دوم، موجودی و سفارش‌های در راه را از آن کم کن و ذخیره احتیاطی را اضافه کن تا نیاز خالص پیدا شود. سوم، نیاز خالص را به اندازه بسته یا حداقل سفارش گرد کن. چهارم، از تاریخ نیاز به اندازه زمان تامین عقب برو تا تاریخ صدور سفارش پیدا شود. همین حساب برای هر قلم و هر لایه فهرست مواد تکرار می‌شود. در کارخانه‌ای با صدها قلم، نرم‌افزار آن را انجام می‌دهد و کار برنامه‌ریز درست نگه داشتن ورودی‌ها و تصمیم درباره استثناهاست.

اگر آگهی نوشته باشد «آشنایی با MRP»، منظورش همین حساب نیاز خالص و کار با ماژول آن در ERP شرکت است. برای یادگیری کامل این مبحث، با تمرین و محاسبه چندلایه، صفحه آموزش برنامه ریزی احتیاجات مواد (MRP) را ببین.

در کتاب، زمان تامین یک عدد ثابت است. در کارخانه ایرانی سال ۱۴۰۵، این عدد برای ماده وارداتی بلند و نامطمئن است، چون پیش از رسیدن جنس باید ثبت سفارش، تخصیص ارز و ترخیص طی شود. برنامه‌ریز تامین برای این مواد ذخیره احتیاطی بیشتری در نظر می‌گیرد و زمان تامین را از سابقه واقعی محموله‌های قبلی حساب می‌کند، نه از قول فروشنده. اثر بحران‌های این دو سال بر کل زنجیره در صفحه گروه توضیح داده شده است؛ اینجا فقط اثر آن بر حساب روزانه مهم است.

برنامه‌ریزی مواد در هر صنعت یک نقطه حساس دارد. در ۳۷ آگهی، ۱۲ آگهی از کارخانه‌های تولیدی و صنعتی، ۹ آگهی از کالای تندگردش، ۵ آگهی از خودرو و قطعه و ۳ آگهی از دارو بود:

• دارو و غذا: تاریخ انقضا و عمر باقی‌مانده. ماده‌ای که سه ماه به انقضایش مانده، برای محصولی که تولید و پخشش شش ماه طول می‌کشد، به کار نمی‌آید.
• خودرو و قطعه: فهرست مواد چندلایه با صدها قطعه از تامین‌کننده‌های داخلی. آگهی‌های این صنعت بیشتر عنوان برنامه‌ریزی تولید (MRP) دارند.
• کالای تندگردش و پخش: برنامه بر پایه فروش هفتگی است و کار به پیش‌بینی نزدیک‌تر می‌شود.
• بسته‌بندی: کارتن و لیبل چاپی حداقل سفارش بالا دارند و طرحشان عوض می‌شود؛ مازادشان معمولا دور ریخته می‌شود. در ۷ آگهی بسته‌بندی جدا نام برده شده است.

یک قاعده برای همه اقلام نیست

برنامه‌ریز باتجربه همه اقلام را یک‌جور برنامه‌ریزی نمی‌کند. اقلام گران و پرمصرف هر هفته بازبینی می‌شوند و ذخیره احتیاطی دقیق می‌گیرند؛ اقلام ارزان با یک سفارش بزرگ چندماهه تامین می‌شوند. این دسته‌بندی را تحلیل ABC و XYZ می‌گویند و بعد از MRP دومین مبحثی است که در کار واقعی به آن نیاز پیدا می‌کنی.

کارفرماها این شغل را بیشتر برای سطح کارشناس می‌خواهند و تقریبا همیشه با مدرک کارشناسی. از ۱۵ آگهی که سابقه را با عدد نوشته‌اند، میانه ۳ سال است؛ ۵ آگهی ۲ سال و یک آگهی دارویی فقط ۱ سال خواسته است. هیچ‌کدام از ۳۷ آگهی کارآموزی یا دورکاری نبود و همه تمام‌وقت بودند.

در متن آگهی‌ها، MRP در ۱۶ آگهی و نرم‌افزار ERP یا نام یک نرم‌افزار سازمانی در ۲۴ آگهی آمده است. در فیلد نرم‌افزار، بعد از اکسل، Word در ۱۱، Power BI در ۹، راهکاران در ۶ و SAP در ۳ آگهی خواسته شده است. ۱۲ آگهی زبان انگلیسی را جزو شرایط آورده‌اند، بیشتر برای خواندن مستندات فنی و مکاتبه با تامین‌کننده خارجی.

درباره جنسیت، ۲۲ آگهی تفاوتی قائل نشده‌اند، ۱۰ آگهی فقط آقا و ۴ آگهی ترجیحا آقا خواسته‌اند و یک آگهی ترجیحا خانم. ۲۶ آگهی برای آقایان پایان خدمت خواسته‌اند. ۳۰ آگهی سقف سن گذاشته‌اند که بیشتر ۳۵ سال (۱۱ آگهی) یا ۴۰ سال (۱۰ آگهی) است. بیمه درمان تکمیلی در ۳۰ آگهی و وام در ۲۲ آگهی جزو مزایا آمده است.

شغل برنامه‌ریز تامین در گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ گروه جدا ندارد. نزدیک‌ترین گروه، «مهندسی صنایع و مدیریت تولید، پروژه و عملیات» است، چون همین کار را انجام می‌دهد و ۳۲ آگهی از ۳۷ آگهی همین رشته را خواسته‌اند. عددهای جدول مال این گروه در تهران و از پاسخ ۱٬۹۱۴ نفر در این گروه است. دامنه: این عددها حقوق برنامه‌ریز تامین نیست، حقوق گروهی است که برنامه‌ریز تامین در آن کار می‌کند.

میانه حقوق دریافتی خالص کارشناس این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی از پاسخ‌دهنده‌ها بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. حقوقی که کارجویان همین سطح برای ۱۴۰۵ درخواست کرده‌اند میانه ۴۴ میلیون دارد، یعنی ۴۵ درصد بالاتر. کارشناس ارشد میانه دریافتی ۴۵ و درخواستی ۶۳ میلیون دارد. عدد درخواستی آرزوی کارجوست و عدد دریافتی واقعیت پایان سال قبل؛ این دو را با هم یکی نکن.

آگهی‌ها چه پیشنهاد می‌دهند؟

از ۳۷ آگهی، ۱۱ آگهی بازه حقوق نوشته‌اند. ۱۰ آگهی سطح کارشناس بازه‌هایی از ۲۵ تا ۳۵ تا ۴۵ تا ۶۰ میلیون تومان داده‌اند؛ میانه وسط بازه‌ها حدود ۴۱ میلیون است و نیمی از آن‌ها بین ۳۸ تا ۵۰ میلیون. تنها آگهی مدیر که حقوق نوشته، ۱۲۰ تا ۱۵۰ میلیون پیشنهاد داده است. آگهی‌ها معمولا ناخالص یا بدون توضیح می‌نویسند، پس عددشان را مستقیم با دریافتی خالص جدول مقایسه نکن.

آنچه حقوق این شغل را جابه‌جا می‌کند، از شرط‌های خود آگهی‌ها پیداست: سابقه واقعی کار با ماژول MRP در یک ERP، دو تا چهار سال کار در یک صنعت، اکسل پیشرفته و Power BI برای گزارش، و انگلیسی برای تامین خارجی. سطح ارشد و سرپرستی بیشتر از همه با سابقه بالا می‌رود.