صنعت چاپ: چاپخانه چیست، شغل‌های چاپ و درآمد چاپخانه

دستورالعمل وزارت فرهنگ و ارشاد در ۱۴۰۳ چاپخانه را واحدی می‌داند که علامت، تصویر و حروف را روی انواع سطح منتقل می‌کند؛ با چاپ افست، فلکسو، گراور، سیلک یا دیجیتال. همین دستورالعمل کار را سه رسته کرده است. پیش از چاپ فرم چاپ را روی زینک، کلیشه، سیلندر یا شابلون آماده می‌کند. چاپ، خود انتقال جوهر روی کاغذ، مقوا یا سطح دیگر است. پس از چاپ یا تکمیلی شامل برجسته‌کاری، قالب‌زنی و برش، پوشش مثل سلفون، صحافی و ساخت جعبه و کارتن است. واحدی که هر سه را دارد، مجتمع چاپ است.

چاپ افست چیست؟

رایج‌ترین روش چاپ کتاب، بروشور و جعبه. اساس آن دفع آب و چربی است: جوهر فقط روی بخش تصویر زینک می‌نشیند، از زینک به یک لاستیک و از لاستیک روی کاغذ منتقل می‌شود؛ نام افست از همین انتقال غیرمستقیم است. افست برای تیراژ بالا ارزان است ولی پیش از هر کار زینک لازم دارد.

لیتوگرافی چیست؟

در زبان چاپخانه‌های ایران، لیتوگرافی جایی است که زینک، یعنی صفحه چاپ، را می‌سازد؛ صفحه‌ای که امروز بیشتر آلومینیومی است و طرح روی آن منتقل می‌شود. این لیتوگرافی با لیتوگرافی ساخت تراشه‌های الکترونیکی که با نور روی ویفر سیلیکونی کار می‌کند، فرق دارد.

چاپ دیجیتال چیست؟

چاپ مستقیم از فایل روی کاغذ یا سطح دیگر، بدون زینک. هزینه هر برگ بیشتر از افست است ولی برای تیراژ کم، کار فوری و چاپ متغیر، مثل کارت ویزیت با نام‌های مختلف، به‌صرفه است.

صحافی چیست؟

صحافی یعنی جمع کردن و بستن برگه‌های چاپ‌شده به شکل کتاب، دفتر یا مجله. روش‌های رایج آن منگنه، ته‌چسب یا چسب گرم، ته‌دوخت با نخ، سیمی و جلد سخت گالینگور است. صحافی جزو کار تکمیلی است.

جستجوی چاپخانه، صحاف، لیتوگرافی، اپراتور چاپ، چاپ افست، چاپ دیجیتال و پیش از چاپ در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ روی هم ۳۳۴ آگهی آورد که بیشترشان طراح گرافیک بودند. ۷۸ آگهی که عنوانشان کار چاپ بود یکی‌یکی خوانده شد و بعد از کنار گذاشتن فروشنده، بازاریاب و طراح، ۶۰ آگهی ماند: ۲۳ اپراتور و کارگر چاپ، ۱۴ اپراتور چاپ دیجیتال، ۷ ناظر چاپ، ۶ کار تکمیلی و صحافی، ۶ مدیر و سرپرست و ۴ کار پیش از چاپ.

۲۸ آگهی از چاپخانه‌ها و ناشرها بود و ۱۹ آگهی از کارخانه‌ها؛ کارخانه‌هایی که خودشان کارتن و بسته‌بندی‌شان را چاپ می‌کنند. ۲۰ آگهی بسته‌بندی یا کارتن، ۱۰ آگهی فلکسو و ۱۴ آگهی افست را نام برده بودند. ۲۵ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۲۶ آگهی شرط جنسیت نداشتند. آگهی‌های اپراتور دیجیتال بیشتر آشنایی با فتوشاپ و نرم‌افزارهای گرافیک می‌خواستند و آگهی‌های چاپ افست و فلکسو سابقه کار با ماشین.

عدد کم آگهی‌ها به این معنی نیست که کار نیست. مدیر دفتر امور چاپ در مرداد ۱۴۰۵ گفته بود آموزش در صنعت چاپ و بسته‌بندی «حلقه مفقوده» است و به زودی با کمبود نیروی متخصص روبه‌رو می‌شویم. بیشتر چاپخانه‌ها هنوز شاگرد را از راه آشنا می‌گیرند و کار را کنار دستگاه یاد می‌دهند.

در کنکور ۱۴۰۵ رشته «کارشناسی چاپ» در گروه هنر فقط یک کد داشت: موسسه غیرانتفاعی معماری و هنر پارس در تهران، ۳۰ ظرفیت مختلط و صرفا با سوابق تحصیلی. هیچ دانشگاه دولتی و هیچ واحد آزادی این رشته را نداشت. رشته «طراحی و چاپ پارچه» جداست و به نساجی مربوط است.

کاردانی پیوسته چاپ دانشگاه ملی مهارت در فهرست ۱۴۰۴ دو کد داشت، هر کدام ۲۰ ظرفیت برای آقایان: یکی در تهران و یکی در اهواز. در هنرستان، شاخه فنی و حرفه‌ای رشته «چاپ» را دارد و شاخه کاردانش رشته‌های «چاپ افست»، «ناظر فنی چاپ»، «صحافی و جلدسازی» و «طراحی بسته‌بندی» را. مدیر دفتر امور چاپ در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ خبر داد رشته چاپ در سه شاخه چاپ و بسته‌بندی، چاپ تبلیغات و چاپ و نشر برای نخستین بار در هنرستان‌های هنرهای زیبای تهران، قم، اصفهان، مشهد و تبریز باز شده است.

دوره‌های کوتاه

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ استانداردی برای چاپ افست، ساخت زینک یا صحافی نداشت. نزدیک‌ترین دوره‌ها برای پیش از چاپ‌اند: «صفحه‌آرا یا صفحه‌بند» ۲۱۲ ساعت و حدود ۱۷٫۲ میلیون تومان، کار با InDesign ۲۵۰ ساعت و حدود ۱۱٫۹ میلیون، و Illustrator ۳۰۰ ساعت و حدود ۱۷٫۷ میلیون. «کارور چاپ سیلک شب‌تاب» ۱۳۲ ساعت و «تعمیرکار دستگاه‌های چاپگر» ۶۵۰ ساعت هم هست. برای اپراتور افست و صحاف، راه اصلی هنوز شاگردی در چاپخانه است.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جدایی برای چاپ ندارند. نزدیک‌ترین گروه برای اپراتور و چاپچی، کارگر ماهر و تعمیرکار است: میانه دریافتی این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون. برای کار پیش از چاپ، که به طراحی گرافیک نزدیک است، میانه دریافتی کارشناس گرافیک در تهران ۲۵ میلیون بود. چون هیچ‌کدام گروه خود چاپ نیست، عدد کادر حقوق تخمینی علامت خورده است.

آگهی‌ها نزدیک به همین بودند. ۳۴ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان بود: اپراتور چاپ ۳۰ تا ۴۰، اپراتور دیجیتال ۲۵ تا ۴۰ و ناظر چاپ، که رنگ و کیفیت کار را کنترل می‌کند، ۴۵ تا ۶۲٫۵ میلیون تومان. ناظر چاپ بالاترین پله‌ای است که یک چاپچی باتجربه به آن می‌رسد.

درآمد چاپخانه

عدد قابل اتکایی برای سود یک چاپخانه پیدا نکردیم و عددی نمی‌نویسیم. آنچه روشن است این است که هزینه چاپخانه‌ها در یک سال گذشته تند بالا رفت: قیمت کاغذ در بهار ۱۴۰۵ تا حدود ۵۰ درصد بالا رفت و گزارش‌ها از ترکیب افزایش هزینه و کاهش تقاضا می‌گویند که واحدهای کوچک را به تعدیل نیرو یا تعطیلی نزدیک می‌کند. در مقابل، بسته‌بندی و صادرات رشد کرده است؛ چاپخانه‌ای که مشتری صنعتی دارد، از این نوسان کمتر آسیب می‌بیند.