رشته طراحی بسته بندی: کاردانش، دانشگاه، اصول کار و بازار

رشته طراحی بسته بندی کاردانش

در هنرستان، «طراحی بسته‌بندی» یکی از رشته‌های شاخه کاردانش در گروه هنر است و در فهرست کتاب‌های درسی رسمی آمده است؛ برای آن فقط کتاب‌های عمومی فهرست شده‌اند. در ۱۴۰۵ هم هنرستان‌های هنرهای زیبا در پنج استان رشته تازه «چاپ و بسته‌بندی» را راه انداختند. کسی که در پایه نهم دنبال رشته طراحی بسته بندی کاردانش است، باید ببیند هنرستان‌های شهرش کدام را دارند.

رشته طراحی بسته بندی در دانشگاه

در همه دفترچه‌های کارشناسی و کاردانی ۱۴۰۵، چه سراسری، چه آزاد و چه با سوابق تحصیلی، رشته‌ای با نام طراحی بسته‌بندی یا مهندسی بسته‌بندی نبود. بسته‌بندی یک درس است در «ارتباط تصویری» با ۶۰۵ ظرفیت با آزمون و ۱٬۹۲۰ ظرفیت با سوابق تحصیلی، و در «طراحی صنعتی» با ۶۶۱ ظرفیت. در ارشد هم گرایشی به این نام نیست؛ آزمون ارشد مهندسی پلیمر «چاپ و بسته‌بندی» را یکی از سرفصل‌ها دارد و ارشد علوم و صنایع غذایی گرایش بسته‌بندی ندارد.

پس برای طراح بسته‌بندی شدن دو راه اصلی هست: از سمت گرافیک، با ارتباط تصویری یا هنرستان؛ و از سمت فنی، با طراحی صنعتی، مهندسی پلیمر، صنایع غذایی یا چاپ.

طراحی بسته‌بندی یعنی ساختن ظرفی برای محصول که سه کار را با هم انجام بدهد: از محصول در حمل و انبار محافظت کند، اطلاعات لازم را به خریدار بدهد و در قفسه فروشگاه دیده و انتخاب شود. طراح باید هم به گرافیک و برند فکر کند و هم به اینکه بسته چطور تا و چسبانده می‌شود، روی کدام دستگاه چاپ و پر می‌شود و چقدر هزینه دارد.

اصول طراحی بسته بندی

• ساختار پیش از گرافیک: شکل بسته، قالب برش یا دای‌لاین و جنس مقوا، کارتن یا فیلم پیش از رنگ‌ها تعیین می‌شود.
• سلسله‌مراتب اطلاعات: نام برند و محصول، بعد ویژگی اصلی، بعد اطلاعات قانونی؛ خریدار در چند ثانیه تصمیم می‌گیرد.
• چاپ‌پذیری: رنگ، فاصله تا لبه برش و جای بارکد باید با روش چاپ و جنس جور باشد.
• قاعده‌های برچسب: برای غذا و دارو، سازمان غذا و دارو دستورالعمل حداقل ضوابط برچسب‌گذاری دارد و قانون، نشانه‌های اصالت و رهگیری را روی کالا الزامی کرده است.
• بازیافت‌پذیری: مقررات بسته‌بندی اتحادیه اروپا از ۱۲ اوت ۲۰۲۶ اجرا می‌شود و همه بسته‌ها باید بازیافت‌پذیر باشند؛ برای صادرکننده‌های ایرانی هم مهم است.

مهندسی بسته بندی

مهندسی بسته‌بندی سمت فنی همین کار است: انتخاب جنس، آزمون استحکام و ماندگاری، و طراحی برای دستگاه‌های پرکن و خط تولید. در ایران رشته مستقلی با این نام نیست و این کار را بیشتر کارشناسان صنایع غذایی، پلیمر، چاپ یا صنایع انجام می‌دهند.

آگهی‌های طراحی بیشتر عنوان «طراح گرافیک، چاپ و بسته‌بندی» داشتند و بعضی تخصصی‌تر بودند: طراح ساختار بسته و قالب برش، طراح بسته‌بندی دارویی، یا طراح هویت بصری و بسته‌بندی برای محصولات مراقبت پوست. در متن کامل، ۳۰ آگهی چاپ و لیتوگرافی، ۲۴ آگهی جنس مقوا و فیلم، ۱۳ آگهی ایلاستریتور یا فتوشاپ، ۱۳ آگهی صنعت دارو یا غذا و ۱۰ آگهی قالب برش یا دای‌لاین را نام برده بودند.

۲۸ آگهی در تهران بود و بقیه در شهرک‌های صنعتی اصفهان، شهر قدس، اشتهارد، قزوین و کرج؛ یعنی کارشناس بسته‌بندی بیشتر جایی کار می‌کند که کارخانه است. ۳۸ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

شهریه دوره طراح بسته‌بندی نسبت به ۱۴۰۴ حدود ۹۳ درصد بیشتر شده است. در فهرست تهران دوره جداگانه‌ای برای قالب برش یا چاپ فلکسو پیدا نکردیم. نرم‌افزار هم مسئله است: Adobe می‌گوید محصولاتش در ایران قابل استفاده نیستند و مجوز ArtiosCAD، نرم‌افزار حرفه‌ای طراحی ساختار بسته، استفاده در کشورهای زیر تحریم را منع می‌کند.

بهترین تمرین، طراحی بسته واقعی است: یک محصول را انتخاب کنید، قالب برش آن را بکشید، ماکت کاغذی بسازید و گرافیک را روی آن بچینید. نمونه‌کاری که ماکت ساخته‌شده و عکس قفسه داشته باشد، از چند طرح دوبعدی قوی‌تر است.

به گفته دبیرکل اتاق ایران که خبرگزاری مهر در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ نقل کرد، ظرفیت صنعت بسته‌بندی حدود یک میلیون تن است و بخشی از آن به خاطر کم شدن تقاضا بیکار مانده است. ۹۰ تا ۹۵ درصد مواد اولیه بسته‌بندی کاغذی و مقوایی از کاغذ و مقوای بازیافتی می‌آید و واردات خمیر کاغذ، نشاسته و مواد شیمیایی محدودیت دارد؛ مشکل ارز و انرژی هم کنار آن است.

گزارش دیگری در آذر ۱۴۰۳ از حدود ۱٬۵۰۰ واحد تولیدی و ۱۵۰ هزار کسب‌وکار کوچک در چاپ و بسته‌بندی گفته بود و در صنعت چاپ هم گفته می‌شود بیش از ۹۰ درصد کار، چاپ بسته‌بندی است. یعنی بسته‌بندی پایه اصلی صنعت چاپ ایران است و هر کالای مصرفی، از خوراکی تا دارو و آرایشی، به آن نیاز دارد.

برای طراح، بیشترین فرصت در کارخانه‌های غذایی، دارویی و آرایشی، چاپخانه‌های بسته‌بندی و آژانس‌های برندینگ است. صادرکننده‌هایی که به بازارهای همسایه یا اروپا می‌فروشند، به بسته‌ای نیاز دارند که با قاعده‌های برچسب و بازیافت آن بازارها جور باشد؛ مهارتی که هنوز کم است و طراحی که آن را بلد باشد، کار بیشتری پیدا می‌کند.

گزارش‌های معتبر حقوق برای طراح بسته‌بندی عدد جدا ندارند. نزدیک‌ترین گروه، طراحان گرافیک تهران است: میانه دریافتی ماهانه پایان ۱۴۰۴ حدود ۲۵ میلیون تومان و نیمی از آن‌ها ۲۰ تا ۳۰ میلیون. عدد این صفحه تخمینی است.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند: ۱۸ آگهی از ۶۴ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۳۲٫۵ تا ۴۵ میلیون تومان بود؛ کارشناس بسته‌بندی ۳۵ تا ۴۲٫۵ میلیون و طراح ۲۷٫۵ تا ۴۵ میلیون. طراحی که ساختار و قالب برش را هم بلد باشد، از طراح فقط گرافیک پیشنهاد بهتری می‌گیرد.