آموزش صحافی: کجا یاد بگیرم، به چه ترتیبی و صحاف چقدر درآمد دارد

برنامه درسی رشته «صحافی و جلدسازی» کاردانش (گروه هنر، کد ۱-۹۸۵۰، منتشرشده در اسفند ۱۴۰۱) این استانداردها را دارد: در پایه دهم «کاغذسازی» ۲۴۰ ساعت و «طراحی سنتی درجه ۲» ۱۲۰ ساعت؛ در پایه یازدهم «صحافی» ۴۶۵ ساعت و «طراحی سنتی درجه ۱» ۱۶۵ ساعت؛ در پایه دوازدهم «جلدسازی» ۳۷۵ ساعت و «چاپ دستی» ۱۹۵ ساعت. کنار این‌ها ۲۴۰ ساعت کارورزی در کارگاه هم باید گذرانده شود.

رشته «چاپ افست» کاردانش هم که در گروه صنعت است، استاندارد جداگانه‌ای به نام «صحاف» با ۵۰۴ ساعت دارد. اولی بیشتر به صحافی دستی و هنری نزدیک است و دومی به صحافی کنار چاپخانه.

صحاف کسی است که از چند صد برگ چاپ‌شده یک کتاب، دفتر، سررسید، کاتالوگ یا جعبه درست می‌کند. کار او بعد از ماشین چاپ شروع می‌شود و تا وقتی که محصول در کارتن برود ادامه دارد: تا کردن برگ‌های بزرگ، چیدن فرم‌ها به ترتیب، دوختن یا چسب زدن عطف، برش سه طرف و چسباندن جلد.

آموزش صحافی بسته به این‌که کجا کار کنی، سه شکل متفاوت دارد:

• صحافی کتاب و کارگاه صنعتی: کنار چاپخانه‌های کتاب و ناشرها، با ماشین تا، خط ته‌چسب، گیوتین و پرس. بیشتر آگهی‌های استخدام برای همین کارگاه‌هاست و بیشتر یادگیری هم همان‌جا و پای کار اتفاق می‌افتد.
• دفتر فنی و چاپ دیجیتال: فنر و منگنه، سلفون و لمینت، صحافی پایان‌نامه و جزوه با دستگاه‌های رومیزی. سرعت و دقت در سفارش‌های کوچک اینجا مهم‌تر از تیراژ است.
• کارگاه دستی و هنری: دفتر دست‌دوز، جلد چرمی، جلد قرآن و مرمت کتاب قدیمی. این راه وقت بیشتری برای یادگیری می‌خواهد و مشتری آن کم‌تعدادتر ولی حاضر به پرداخت بیشتر است.

صحاف چیست و با جلدساز چه فرقی دارد؟

در بازار کار بیشتر کارگاه‌ها هر دو کلمه را برای یک نفر به کار می‌برند. در آموزش رسمی اما دو مهارت جداست: در رشته «صحافی و جلدسازی» هنرستان کاردانش، استاندارد «صحافی» در پایه یازدهم و استاندارد «جلدسازی» در پایه دوازدهم درس داده می‌شود. صحافی یعنی آماده کردن و بستن بدنه کتاب؛ جلدسازی یعنی ساختن پوشش سخت یا نرم و وصل کردن آن به بدنه.

صحافی سنتی در آموزش رسمی ایران جزو صنایع دستی است. استانداردهای رشته «صحافی و جلدسازی» کاردانش، که در گروه هنر قرار دارد، با کد صنایع دستی ثبت شده‌اند و کنار صحافی و جلدسازی، درس‌های طراحی سنتی، کاغذسازی و چاپ دستی هم دارند. یعنی هنرجو فقط بستن کتاب را یاد نمی‌گیرد؛ نقش روی جلد، ساختن کاغذ و تزیین را هم کار می‌کند.

کارهایی که در این راه یاد گرفته می‌شود:

• دوخت دستی فرم‌ها روی نوار یا ریسمان و بافتن شیرازه سر و ته عطف
• جلد چرمی، جلد پارچه‌ای و تزیین با طلاکوب یا مهر داغ
• کاغذ ابری و کاغذ دست‌ساز برای بدرقه و روکش
• مرمت کتاب قدیمی: باز کردن جلد فرسوده، وصالی برگ پاره با کاغذ همرنگ، دوخت دوباره و جلد نو

بازار این کار کوچک ولی ماندگار است: جلد قرآن و کتاب دعا، کتاب‌های قدیمی خانوادگی، دفتر و آلبوم هدیه، و مجموعه‌دارها. جستجوی «آموزش صحافی کتابهای قدیمی» و «آموزش صحافی قرآن» در گوگل هم نشان می‌دهد که خیلی‌ها برای تعمیر کتاب خودشان دنبال این مهارت‌اند. کسی که این مسیر را جدی می‌گیرد، معمولا کارگاه دستی خودش را دارد و سفارش‌ها را از طریق صفحه‌های اجتماعی می‌گیرد، نه از آگهی استخدام.

یک تفاوت مهم: مرمت نسخه خطی و کتاب کهن در کتابخانه‌ها و موزه‌ها کار تخصصی دیگری است که شناخت کاغذ، مرکب و روش‌های حفاظت را می‌خواهد. یاد گرفتن صحافی سنتی قدم اول آن است، نه همه آن.

سایت کاریابی برای «صحافی» ۲۲ آگهی و برای «صحاف» یک آگهی آورد که بیشترشان حسابدار، آبدارچی یا اپراتور چاپ چاپخانه‌ها بودند؛ ۷ آگهی کار صحافی ماند. در سایت آگهی محلی تهران، سه جستجوی «صحاف»، «صحافی» و «کارگر صحافی» ۲۸ آگهی آورد که ۱۹ تای آن کار صحافی بود. از این ۲۶ آگهی، ۲۱ آگهی برای کارگاه صحافی کتاب، جلدسازی و جعبه هاردباکس بود و ۵ آگهی برای چاپ دیجیتالی که صحافی، سلفون و برش را هم انجام می‌دهد.

آنچه آگهی‌ها نشان می‌دهند:

• بیشتر بدون سابقه: ۱۰ آگهی در دسته «کارگر ساده» ثبت شده بودند و یکی نوشته بود «ماهر و مبتدی». فقط سه آگهی سابقه خواسته بودند: یک سال برای صحاف یک چاپ دیجیتال کتاب و سه سال برای کارگر ماهر چاپ و صحافی دیجیتال، و یکی «مسلط به دستگاه ورق‌تاکنی».
• جای کار: ۲۳ آگهی در شهر تهران بود و ۳ آگهی در شهرک‌های صنعتی قیامدشت و ماهدشت. ۸ آگهی از محدوده میدان انقلاب تا بهارستان بود؛ جایی که چاپخانه‌ها و صحافی‌های کتاب کنار هم‌اند.
• خانم‌ها: ۵ آگهی فقط خانم خواسته بودند، همه برای صحافی کتاب، جلدسازی و بسته‌بندی. یکی از آن‌ها کار در منزل و دستمزد اجرتی هم داشت.
• سن: ۹ آگهی بازه سنی گذاشته بودند؛ ۶ آگهی سقف ۳۰ سال یا کمتر و ۳ آگهی تا ۴۵ سال، از جمله سرپرست صحافی با ۳۰ تا ۴۵ سال.
• حقوق: ۹ آگهی حقوق را با عدد نوشته بودند، ۳ آگهی «پایه وزارت کار» و ۱۴ آگهی حقوق را ننوشته یا توافقی گذاشته بودند.
• بیمه: از ۱۹ آگهی سایت آگهی محلی، ۹ آگهی بیمه داشتند و ۷ آگهی نوشته بودند بیمه ندارد.

۹ آگهی از ۲۶ آگهی حقوق را با عدد نوشته بودند. پایین‌ترین پیشنهاد ۲۰ میلیون تومان و بالاترین ۶۰ میلیون تومان در ماه بود. میانه وسط بازه‌های ۷ آگهی که بازه داده بودند، ۳۰ میلیون تومان است. یک آگهی «۲٫۵ تا ۲۰ میلیون» نوشته بود که پیداست برای کار پاره‌وقت یا اجرتی است و در میانه حساب نشد. این عددها پیشنهاد کارفرماست، نه حقوقی که صحاف‌ها واقعا گرفته‌اند.

چند چیز درآمد صحاف را جابه‌جا می‌کند:

• اضافه‌کار: یکی از آگهی‌ها پایه ۲۳ میلیون و اضافه‌کار ساعتی ۱۱۰ هزار تومان نوشته بود و گفته بود با اضافه‌کار هر روز تا ۷ عصر، دریافتی به حدود ۳۰ میلیون می‌رسد. قانون کار برای اضافه‌کار ۴۰ درصد و برای کار شب ۳۵ درصد بیشتر از مزد عادی تعیین کرده است.
• کار با ماشین: کسی که ماشین تا، خط ته‌چسب، سلفون یا دستگاه لب‌تا را خودش تنظیم می‌کند، از ردیف کارگر ساده بالاتر می‌رود.
• اجرتی یا ثابت: چند کارگاه جلدسازی دستمزد را به سرعت کار گره زده‌اند؛ برای صحاف سریع خوب است و برای تازه‌کار کم.
• سفارش خودت: صحاف دستی که جلد نفیس یا مرمت کتاب انجام می‌دهد، به جای حقوق ماهانه بر اساس سفارش درآمد دارد و عدد ثابتی برای آن نیست.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

نظرسنجی بزرگ حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای صحافی یا کار تکمیلی چاپ ندارد و گروه‌های کلی کارگری کار دیگری را می‌سنجند. برای همین این صفحه فقط پیشنهاد آگهی‌های همین کار را می‌آورد.