آموزش اپراتور پست برق: ترتیب یادگیری، آزمون استخدامی و حقوق ۱۴۰۵

بیشتر کسانی که آموزش اپراتور پست برق را شروع می‌کنند یکی از این دو راه را می‌روند. راه بهره‌برداری: از اپراتور پست کوچک شروع می‌کنی، به پست‌های بزرگ‌تر و مسئولیت شیفت می‌رسی و اگر بخواهی بعدها به مرکز کنترل می‌روی. در این راه آزمون استخدامی، بومی بودن و سن مهم‌تر از دوره‌های آزاد است. راه مهندسی: با کارشناسی برق قدرت، تجربه چند سال کار در پست را به طراحی، نظارت یا راه‌اندازی پست می‌بری. آگهی‌های طراحی پست معمولا AutoCAD، شناخت پست‌های هوایی و گازی و چند سال سابقه می‌خواهند.

دوره‌هایی که در هر سطح به کار می‌آیند به ترتیب: ایمنی کار در پست و نقشه‌خوانی تک‌خطی؛ بهره‌برداری ترانسفورماتور و تابلوهای DC؛ مبانی حفاظت و رله برای فهم آلارم‌ها؛ و در سطح آخر طراحی پست، محاسبات شبکه و استانداردهای پست دیجیتال.

پست برق ایستگاهی است که ولتاژ برق را بالا یا پایین می‌برد و آن را میان خط‌ها تقسیم می‌کند. برق نیروگاه با ولتاژ ۴۰۰ یا ۲۳۰ کیلوولت در خط‌های انتقال میان استان‌ها جابه‌جا می‌شود. در پست‌های فوق توزیع به ۱۳۲ و ۶۳ کیلوولت و بعد به ۲۰ کیلوولت می‌رسد و ترانس توزیع سر کوچه آن را به ۴۰۰ ولت برق خانه و مغازه تبدیل می‌کند. هر پله یک پست است و هر پست باید کسی را داشته باشد که وضعیتش را بداند.

اجزای اصلی هر پست تقریبا یکی است: ترانسفورماتور قدرت که ولتاژ را عوض می‌کند؛ کلید قدرت یا بریکر که جریان را زیر بار قطع می‌کند؛ سکسیونر که فقط وقتی جریانی از آن نمی‌گذرد باز می‌شود و یک فاصله هوایی قابل دیدن می‌سازد؛ ترانس‌های جریان و ولتاژ که اندازه‌ها را به رله و کنتور می‌دهند؛ برقگیر، شینه‌ها، تابلوهای کنترل و حفاظت و باتری‌خانه. در پست‌های هوایی این تجهیزات در محوطه باز چیده شده‌اند. در پست‌های گازی (GIS) همان تجهیزات در محفظه‌های فلزی پر از گاز عایق و در فضایی بسیار کوچک‌تر جا گرفته‌اند؛ برای همین در شهرهای بزرگ بیشتر دیده می‌شوند.

شبکه‌ای که اپراتورها نگهش می‌دارند چقدر بزرگ است؟

طبق آمار رسمی صنعت برق، پایان ۱۴۰۲ ظرفیت پست‌های انتقال کشور ۱۹۲ هزار و ۲۶۴ مگاولت‌آمپر و ظرفیت پست‌های فوق توزیع ۱۲۷ هزار و ۵۵۳ مگاولت‌آمپر بود. حدود ۵۶ هزار کیلومتر خط انتقال و بیش از ۷۷ هزار کیلومتر خط فوق توزیع این پست‌ها را به هم وصل می‌کرد. برای گذر از تابستان ۱۴۰۵ هم ۸۲ طرح افزایش ظرفیت پست به اندازه ۱۱ هزار و ۳۴۰ مگاولت‌آمپر در برنامه شبکه انتقال بود. هر پست تازه یعنی کار تازه برای دو گروه: مهندسانی که آن را طراحی و راه‌اندازی می‌کنند و اپراتورهایی که بعد از برق‌دار شدن، شبانه‌روز آن را می‌گردانند.

کدام پست، کدام مدرک؟

دفترچه آزمون اپراتور پست یک شرکت پیمانکار برق منطقه‌ای در دی ۱۴۰۴ این مرز را روشن نوشته است: برای اپراتوری پست‌های ۶۳ و ۱۳۲ کیلوولت کاردانی برق کافی است و برای پست‌های ۲۳۰ و ۴۰۰ کیلوولت کارشناسی برق لازم است. همان دفترچه تاکید کرده مدرک بالاتر از این حد هیچ امتیازی ندارد. شبکه ۲۰ کیلوولت شهر و ترانس‌های سر کوچه کار شرکت‌های توزیع است و اپراتور پست فشار قوی با آن سروکار روزانه ندارد.

برای اپراتور پست‌های ۶۳ و ۱۳۲ کیلوولت پنج درس تخصصی هر کدام ۲۰ سوال دارد: مبانی برق (مدار، الکترومغناطیس و ماشین)، ترانسفورماتورهای قدرت، پست‌های فشار قوی و تجهیزات پست، حفاظت سیستم‌های قدرت و ایمنی در برق. اپراتور پست‌های ۲۳۰ و ۴۰۰ کیلوولت به جای مبانی برق، مدارهای الکتریکی ۱ و ۲ می‌خواند و بقیه درس‌ها همان است. شش درس عمومی هر کدام ۱۰ سوال دارد: هوش و استعداد تحصیلی، معارف اسلامی، مهارت‌های هفتگانه رایانه، ریاضیات، آیین نگارش و زبان انگلیسی عمومی. ۶۰ سوال روان‌شناختی هم در دفترچه سوم می‌آید.

حساب ساده‌ای پشت این جدول است: ۱۰۰ سوال تخصصی با ضریب ۳ برابر ۳۰۰ واحد وزن دارد و ۶۰ سوال عمومی ۶۰ واحد. پس هر ساعتی که روی ترانس، تجهیزات پست، حفاظت و ایمنی بگذاری پنج برابر یک ساعت درس عمومی در نمره اثر دارد. با نمره منفی یک سوم هم حدس زدن میان چهار گزینه سودی ندارد.

شش پرسش تمرینی به سبک درس‌های تخصصی

• پیش از باز کردن سکسیونر یک فیدر، کدام کلید باید باز باشد؟ کلید قدرت همان فیدر؛ سکسیونر برای قطع جریان بار ساخته نشده است.
• ترانسی با نسبت ۶۳ به ۲۰ کیلوولت در کدام نوع پست است؟ پست فوق توزیع.
• تپ‌چنجر ترانسفورماتور قدرت چه می‌کند؟ نسبت تبدیل را پله‌پله عوض می‌کند تا ولتاژ خروجی در حد مجاز بماند.
• چرا ثانویه ترانس جریان را نباید باز گذاشت؟ چون در ثانویه باز ولتاژ بسیار بالایی ساخته می‌شود که هم آدم و هم عایق را به خطر می‌اندازد.
• باتری‌خانه پست به چه کاری می‌آید؟ تغذیه DC رله‌ها و فرمان کلیدها، حتی وقتی برق AC خود پست رفته است.
• چرا پیش از کار روی تجهیز بی‌برق‌شده اتصال زمین می‌بندند؟ تا اگر به اشتباه برق‌دار شد یا ولتاژ القایی داشت، جریان به زمین برود و به کسی که کار می‌کند نرسد.

بسته‌های فروشی نمونه سوال زیادند. پیش از خرید، فهرست درس‌های آن را با جدول دفترچه همان آزمونی که در آن ثبت‌نام کرده‌ای تطبیق بده؛ آزمون پست‌های ۶۳ و ۱۳۲ کیلوولت با آزمون ۲۳۰ و ۴۰۰ کیلوولت در یک درس فرق دارد.

استخدام اپراتور پست برق تهران چطور انجام می‌شود؟

در ۱۵ آبان ۱۴۰۴ سه شرکت پیمانکار طرف قرارداد برق منطقه‌ای تهران برای ۸۶ نفر آقا در شغل «اپراتوری پست‌های انتقال و فوق توزیع» فراخوان دادند. راه ورود آزمون کتبی عمومی و تخصصی، مصاحبه و گزینش بود، قرارداد از نوع قراردادی بود و مهلت ثبت‌نام تا ۱۸ آذر ۱۴۰۴ ادامه داشت. فراخوان بعدی همین شرکت‌ها در ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ برای ۲۶ نفر بود که اپراتور نداشت؛ ۹ نفر از آن «رابط قراردادهای بهره‌برداری از تاسیسات و تجهیزات» با کارشناسی برق و فقط برای خانم‌ها بود. پس کسی که در تهران دنبال اپراتوری است باید فراخوان‌های برق منطقه‌ای را دنبال کند، نه فقط سایت‌های کاریابی.

شرط‌هایی که بیشتر داوطلب‌ها را جدا می‌کند

• بومی بودن: محل تولد، چهار سال تحصیل یا چهار سال سابقه بیمه خودت یا پدر و مادر یا همسرت در همان شهرستان. قبول‌شده باید در همان شهرستان ساکن بماند.
• سن: در دفترچه دی ۱۴۰۴ حداکثر ۳۰ سال برای کاردانی و ۳۲ سال برای کارشناسی؛ سربازی تا ۲۴ ماه و سابقه کار بیمه‌شده مرتبط تا ۵ سال به آن اضافه می‌شود و جمع افزایش‌ها از ۸ سال بیشتر نمی‌شود. در فراخوان یزد ۱۴۰۵ سقف سن بهره‌بردار ۳۰ و نگهبان پست ۲۸ سال بود.
• سربازی: پایان خدمت یا معافیت دائم لازم است و کارت معافیت پزشکی پذیرفته نمی‌شود.
• هزینه ثبت‌نام: ۵۰۰ هزار تومان در دفترچه دی ۱۴۰۴ که پس داده نمی‌شود.

آگهی‌های پست برق در سایت کاریابی چه می‌خواهند؟

در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ با هفت جست‌وجو («اپراتور پست»، «بهره بردار پست»، «بهره برداری پست»، «پست فشار قوی»، «پست برق»، «پست ۶۳» و «کیلوولت») ۱۱۴ آگهی یکتا خواندیم. ۴۸ آگهی از پست برق نام می‌بردند، ولی فقط ۱۸ آگهی کار اصلی‌شان مهندسی پست بود: ۶ آگهی طراحی پست، ۹ آگهی اجرا، نظارت و راه‌اندازی، ۲ آگهی حفاظت و کنترل و ۱ آگهی تعمیر و نگهداری ماموریتی. ۱۲ آگهی از این ۱۸ آگهی در تهران بود. بقیه آگهی‌ها تکنسین و کارشناس برق کارخانه بودند که «آشنایی با پست برق» را کنار ده‌ها مهارت دیگر خواسته بودند، یا شغل‌های غیربرقی در پروژه‌های پست. فقط ۱ آگهی عنوان اپراتور پست برق داشت: یک شرکت در قم با کارشناسی برق و سقف سن ۳۱ سال. در کل ۱٬۴۳۷ آگهی دسته مهندسی برق همان سایت هم همین یک آگهی عنوان اپراتور پست داشت.

در سایت آگهی محلی هم ۶۵۶ آگهی یکتا را که در تهران، مشهد، اصفهان و چهار کلان‌شهر دیگر با جست‌وجوی «اپراتور پست برق»، «پست برق» و «بهره‌بردار پست» پیدا شد خواندیم. هیچ‌کدام کار در پست فشار قوی نبود؛ بیشترشان اپراتور دستگاه تولید، برقکار و تکنسین برق ساختمان و کارخانه یا کارمند دفتر پستی بودند.

اپراتورهای شرکتی پست‌های انتقال و فوق توزیع در آبان ۱۴۰۳ گفتند تعدادشان در کشور دست‌کم ۴ تا ۵ هزار نفر است و برای تبدیل وضعیت و نزدیک شدن حقوق و پاداششان به کارگران رسمی صنعت برق اعتراض کردند. این یعنی بیشتر اپراتورها کارمند خود برق منطقه‌ای نیستند و قراردادشان با پیمانکار بسته می‌شود؛ پیش از امضا، طرف قرارداد و مدت آن را بپرس.

عددهای جدول برای مهندس پست برق است. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، میانه دریافتی خالص گروه مهندسی برق در سطح کارشناس در تهران پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان بود و نیمی از پاسخ‌دهندگان میان ۲۶ تا ۴۲ میلیون می‌گرفتند. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۸ میلیون تومان درخواست کرده است. این گروه همه گرایش‌های برق را با هم دارد و جدا برای پست عددی ندارد؛ برای همین کنار آن پیشنهاد خود آگهی‌های پست را آورده‌ایم: ۵ آگهی از ۱۸ آگهی کار پست رقم داده بودند (۳۵ تا ۴۵، ۳۵ تا ۵۵، ۵۰ تا ۶۰، ۵۰ تا ۶۵، ۵۰ تا ۷۰) و میانه بازه‌ها ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان بود.

چرا عدد حقوق اپراتور پست برق را از گزارش حقوق نمی‌آوریم؟

گزارش حقوق گروهی برای اپراتور یا بهره‌بردار پست ندارد و گروه «مهندسی برق» کار مهندس را می‌سنجد، نه کار نوبتی با کاردانی. عدد گروه‌های کارگری هم کار دیگری را می‌سنجد. پس عدد ساختگی نمی‌گذاریم و می‌گوییم حقوق اپراتور از چه ساخته می‌شود:

• قرارداد کار: اپراتور شرکتی کارگر پیمانکار است و حداقل حقوقش همان حداقل قانونی کار است، به اضافه مزایایی که قرارداد می‌گوید.
• حق نوبت‌کاری: طبق ماده ۵۶ قانون کار، کسی که در ماه شیفتش میان صبح، عصر و شب می‌چرخد ۱۰ تا ۲۲٫۵ درصد مزد بیشتر می‌گیرد: صبح و عصر ۱۰ درصد، صبح و عصر و شب ۱۵ درصد، صبح و شب یا عصر و شب ۲۲٫۵ درصد.
• ساعت کار: طبق ماده ۵۷ کار نوبتی می‌تواند در یک روز بیش از ۸ ساعت باشد، ولی جمع آن در چهار هفته پشت سر هم از ۱۷۶ ساعت بیشتر نمی‌شود؛ ساعت اضافه، اضافه‌کار ۴۰ درصدی دارد.
• فاصله با کارگران رسمی: اپراتورهای شرکتی سال‌هاست برای قرار گرفتن در طرح طبقه‌بندی مشاغل وزارت نیرو پیگیری می‌کنند؛ مجلس در بهمن ۱۳۹۸ وزارت نیرو را به این کار موظف کرد و اعتراض‌ها در دی ۱۴۰۲ و آبان ۱۴۰۳ ادامه داشت.

پس پیش از قبول کار، فیش حقوقی یکی از اپراتورهای همان پیمانکار را ببین یا مبلغ پایه، حق نوبت‌کاری و پاداش را جدا در قرارداد بخواه.