سالمندیاری چیست؟ کار مراقبت از سالمند، شرایط و درآمد آن

سالمندیاری کار مراقبت روزانه از کسی است که به خاطر سن، بیماری یا ناتوانی نمی‌تواند همه کارهای خودش را انجام دهد. سالمندیار، که در آگهی‌ها بیشتر «مراقب سالمند» یا «پرستار سالمند» نوشته می‌شود، در غذا خوردن، حمام و نظافت شخصی، لباس پوشیدن، رفتن به دستشویی، راه رفتن و جابه‌جا شدن کمک می‌کند. آماده کردن غذای ساده، مرتب کردن اتاق، یادآوری ساعت دارو، همراهی تا مطب پزشک و هم‌صحبتی هم بخشی از همین کار است.

طبقه‌بندی شغلی آمریکا همین کار را «دستیار مراقبت شخصی» می‌نامد و تعریفش این است: کمک به افراد دارای ناتوانی یا بیماری در مراقبت شخصی و فعالیت‌های روزانه، مثل غذا خوردن، حمام، لباس پوشیدن، آراستگی، دستشویی و راه رفتن، و گاهی آشپزی ساده، کار سبک خانه و شستن لباس. عنوان «پرستار سالمند» در ایران رایج است، ولی کسی که این کار را می‌کند لزوما پرستار نیست؛ این تفاوت در بخش بعد آمده است.

این کار هم در خانه خود سالمند انجام می‌شود، چند ساعت در روز یا شبانه‌روزی، و هم در مراکز نگهداری سالمندان که شیفتی کار می‌کنند. بیشتر کسانی که سالمندیار می‌گیرند خانواده‌هایی هستند که پدر یا مادرشان تنها زندگی می‌کند، بیماری مثل آلزایمر دارد یا بعد از سکته و جراحی مدتی به کمک نیاز دارد.

مراکز مراقبت در منزل. این مراکز با مجوز وزارت بهداشت کار می‌کنند و مجوزشان را دانشگاه علوم پزشکی استان می‌دهد. آگهی‌های این مراکز می‌گویند مراقب را اول ارزیابی می‌کنند، آموزش‌های لازم را می‌دهند و بعد به خانواده‌ها می‌فرستند. قرارداد می‌تواند تمام‌وقت، پاره‌وقت، شبانه‌روزی یا پروژه‌ای باشد. مزیت کار با مرکز این است که اگر با خانواده‌ای مشکلی پیش بیاید، مرکز پشت مراقب است و او را جای دیگری می‌فرستد.

مراکز نگهداری سالمندان. آسایشگاه‌ها و مراکز روزانه سالمندان مجوزشان را از بهزیستی می‌گیرند و کار در آن‌ها شیفتی است. در آگهی یک مرکز توانبخشی و سالمندی در تهران آمده بود: «بیمه از روز اول» و «ساعات کاری به صورت شیفتی». مرکزی دیگر هم‌زمان مراقب سالمند و بهیار می‌خواست. کار در مرکز با چند سالمند هم‌زمان است و فشار جسمی بیشتری دارد، ولی ساعتش مشخص است و بیمه دارد.

خانواده‌ها به‌طور مستقیم. بخش بزرگی از این کار بدون واسطه انجام می‌شود: خانواده‌ای از طریق آشنا یا آگهی محلی کسی را پیدا می‌کند. در این حالت قرارداد، بیمه و ساعت کار را باید خودتان روشن کنید. یک قرارداد کتبی ساده که ساعت کار، روز تعطیل، مزد و وظایف را بنویسد، هر دو طرف را از دعوا نجات می‌دهد.

کار شبانه‌روزی

در کار شبانه‌روزی، مراقب در خانه سالمند می‌ماند و چند روز در ماه مرخصی دارد. ساعت کار طولانی است و خستگی آن زیاد: خواب شب با بیدار شدن‌های سالمند قطع می‌شود و زندگی شخصی محدود می‌شود. پیش از قبول کار شبانه‌روزی، روزهای مرخصی و جای استراحت را دقیق بپرسید.

ایران با سرعت پیر می‌شود. جمعیت کشور در ۱۴۰۴ حدود ۸۶ میلیون و ۵۶۲ هزار نفر بود و رئیس سازمان بهزیستی در مهر ۱۴۰۴ گفت ۱۲ درصد جمعیت اکنون سالمند هستند و پیش‌بینی می‌شود تا ۱۴۳۰ این سهم به ۳۱ درصد برسد. این عددها افراد ۶۰ سال به بالا را می‌شمارند. اگر خط ۶۵ سال را بگیریم، سهم امروز حدود ۷ درصد است و تا ۱۴۳۰ به حدود یک پنجم، یعنی حدود ۲۰ درصد جمعیت می‌رسد. در ۱۳۳۵ فقط ۴ درصد جمعیت بیش از ۶۵ سال داشتند.

همان گزارش بهزیستی می‌گوید ۶۰ درصد سالمندان تنها زندگی می‌کنند. خانواده‌ها کوچک‌تر شده‌اند، فرزندان دور از پدر و مادر زندگی می‌کنند یا مهاجرت کرده‌اند و همین، تقاضا برای مراقب در خانه را بالا می‌برد. رئیس انجمن علمی سالمندشناسی و طب سالمندان ایران هم گفته یکی از اصلی‌ترین بحران‌های کشور در ۱۴۱۰، و نه ۱۴۳۰، مسئله سالمندی است.

این تقاضا هنوز به شکل آگهی‌های رسمی دیده نمی‌شود؛ بخش بزرگ آن از راه آشنا و مراکز مراقبت در منزل پر می‌شود. ولی روند جمعیت روشن است: در دهه آینده تعداد خانواده‌هایی که به مراقب آموزش‌دیده نیاز دارند بیشتر می‌شود، به‌خصوص مراقبی که با بیماری‌هایی مثل آلزایمر و سکته آشنا باشد.

همه آگهی‌های دسته مراقبت از کودک و سالمند یک سایت بزرگ کاریابی، به‌اضافه جستجوی «مراقب سالمند» و «سالمندیار»، در مهر ۱۴۰۵ روی هم ۱۸ آگهی بود: ۸ آگهی مراقب سالمند، ۶ آگهی مراقب کودک و نوزاد، ۲ آگهی که هر دو را می‌خواستند و دو آگهی دیگر. هیچ آگهی عنوان «سالمندیار» نداشت. این عدد کوچک یعنی این کار بیشتر از راه مراکز مراقبت در منزل، آشنایان و آگهی‌های محلی پیدا می‌شود، نه سایت‌های کاریابی.

آگهی‌هایی که بود، تصویر روشنی از کار می‌دهند. یک مرکز مراقبت در منزل با مجوز وزارت بهداشت برای مراقب سالمند ۳۵ تا ۶۰ میلیون تومان در ماه پیشنهاد داده بود و یک شرکت تازه‌تاسیس مراقبت از سالمندان ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون. یک موسسه اعزام نیرو برای مراقب شبانه‌روزی ۳۵ تا ۵۰ میلیون نوشته بود و تاکید کرده بود از مراقب پورسانت نمی‌گیرد. در شیراز ۳۰ تا ۵۰ و در تبریز ۲۰ تا ۳۰ میلیون پیشنهاد شده بود و مراکز خیریه کمتر، ۱۷ تا ۳۰ میلیون.

شرط‌ها هم ساده بود: سابقه کار با سالمند، به‌خصوص سالمند آلزایمری یا بیماری که نیاز به پوشک دارد، صبر و مسئولیت‌پذیری. یکی از موسسه‌ها سقف سن ۴۵ سال گذاشته بود. بیشتر آگهی‌های مراقب کودک فقط خانم می‌خواستند، ولی در آگهی‌های مراقب سالمند هم خانم و هم آقا پذیرفته می‌شد؛ برای مراقبت از سالمند مرد، خانواده‌ها گاهی مراقب آقا می‌خواهند.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران دوره‌ای با نام سالمندیار یا مراقب سالمند پیدا نکردیم و در هیچ دفترچه کنکور ۱۴۰۵ هم رشته‌ای با نام سالمند نبود. پس راه یاد گرفتن این کار چند تکه است:

• یک دوره پایه مراقبت. نزدیک‌ترین دوره فنی و حرفه‌ای تهران «مراقب امور بهداشت و سلامت خانواده» است: ۲۳۴ ساعت و حدود ۱۴٫۶ میلیون تومان حضوری یا ۱۱٫۷ میلیون مجازی. نسخه ویژه افراد با نیازهای ویژه ۱۹۰ ساعت و حدود ۱۲٫۵ میلیون تومان است.
• کمک‌های اولیه. دوره «انجام عملیات کمک‌های اولیه» فنی و حرفه‌ای ۱۹ ساعت و حدود ۵٫۷ میلیون تومان است. برای مراقبی که ممکن است با افتادن یا خفگی سالمند روبه‌رو شود، این دوره ضروری است.
• آموزش مرکز پیش از اعزام. مراکز مراقبت در منزل که آگهی داده بودند، مراقب را پیش از فرستادن به خانواده ارزیابی و آموزش می‌دهند. برای شروع، کار با یکی از این مراکز راه یاد گرفتن زیر نظر است.
• مهارت‌های تخصصی. بعد از چند ماه کار، یاد گرفتن مراقبت از بیمار آلزایمر و دمانس، مراقبت بعد از سکته و اندازه‌گیری علائم حیاتی شما را برای کارهای پردرآمدتر آماده می‌کند.

دوره‌های کوتاه سالمندیاری در بازار را موسسه‌های دیگری هم برگزار می‌کنند. پیش از ثبت‌نام بپرسید چند ساعت است، چقدر آن عملی است و چه گواهی‌ای می‌دهد. دوره‌ای که بخش عملی ندارد، مهم‌ترین مهارت این کار را آموزش نمی‌دهد: جابه‌جا کردن ایمن کسی که نمی‌تواند راه برود، بدون آسیب به کمر خودتان و به او.

در دانشگاه، سالمندی رشته کارشناسی ارشد است، مثل «سالمندشناسی» در دانشگاه‌های علوم پزشکی. این مسیر برای کسانی است که پرستاری، کاردرمانی یا رشته‌های نزدیک خوانده‌اند و می‌خواهند در برنامه‌ریزی و مدیریت مراقبت سالمندان کار کنند، نه برای شروع کار مراقبت.

مجوز در این کار مال مرکز است، نه مراقب. مرکز مشاوره و ارائه مراقبت‌های پرستاری در منزل طبق آیین‌نامه وزارت بهداشت، ابلاغ‌شده در تیر ۱۳۹۵، باید پس از گرفتن مجوز و توسط افراد واجد شرایط دایر شود و پروانه بهره‌برداری‌اش بعد از بررسی محل، تجهیزات و نیروی انسانی صادر می‌شود. مراکز نگهداری سالمندان هم با مجوز بهزیستی کار می‌کنند. هر کدام از این مراکز برای کارکنانش شرط‌هایی دارد و گواهی یک دوره مهارتی معمولا یکی از آن‌هاست.

برای کسی که مستقیم برای یک خانواده کار می‌کند، قانونی پیدا نکردیم که مجوز فردی بخواهد. این یعنی ورود به کار آسان است، ولی هیچ نهادی هم از مراقب یا خانواده حمایت نمی‌کند. اگر مستقیم کار می‌کنید، قرارداد کتبی بنویسید و درباره بیمه با خانواده صحبت کنید.

کار درمانی ممنوع

مراقبی که مدرک و پروانه پرستاری ندارد، نباید تزریق کند، سرم وصل کند یا زخم عمیق را پانسمان کند. پرستاری که مدرک کارشناسی یا بالاتر دارد، فقط با پروانه صلاحیت حرفه‌ای اجازه مراقبت بالینی دارد. اگر خانواده چنین کاری می‌خواهد، بهترین پاسخ معرفی یک پرستار یا مرکز مراقبت در منزل است؛ این کار هم سالمند و هم خود مراقب را از خطر حفظ می‌کند.

برخی تبلیغ‌ها دوره سالمندیاری را راه مهاجرت معرفی می‌کنند. واقعیت این است که گواهی یک دوره مهارتی ویزای کار نیست. کشورهایی که به مراقب نیاز دارند، هر کدام شرط‌های خودشان را دارند و در همه آن‌ها تصمیم درباره پذیرفتن یک گواهی خارجی با مرجع همان کشور است.

در آلمان، طبق مقررات اشتغال، کار دستیار پرستاری برای خارجی‌ها فقط وقتی تایید می‌شود که آموزش دستیار پرستاری شناخته‌شده در آلمان را گذرانده باشند یا مرجع ایالتی مدرک خارجی‌شان را هم‌ارز آن بداند. در ژاپن باید آزمون مهارت مراقبت، آزمون زبان ژاپنی مراقبت و یک آزمون زبان ژاپنی عمومی را قبول شد؛ برگزارکننده آزمون خودش نوشته قبولی، اقامت را تضمین نمی‌کند و ایران هم جزو کشورهایی نیست که آزمون در آن‌ها برگزار می‌شود. در کانادا برنامه‌های مراقبان خانگی زبان، مدرک هم‌ارز دیپلم و پیشنهاد کار می‌خواهند و تا مارس ۲۰۲۷ درخواست تازه نمی‌پذیرند.

گواهی فنی و حرفه‌ای مهارت شما را نشان می‌دهد، ولی به تنهایی نه اقامت می‌دهد و نه کار. پیش از پرداخت هزینه به هر موسسه‌ای که وعده مهاجرت می‌دهد، شرط‌ها را از سایت رسمی سفارت یا اداره مهاجرت همان کشور بخوانید.

گزارش‌های معتبر حقوق برای پرستار کودک و پرستار سالمند یک گروه جدا دارند که در سراسر کشور و بدون تفکیک سابقه گزارش شده است. میانه دریافتی ماهانه این گروه در پایان ۱۴۰۴، ۲۱ میلیون تومان بود و نیمه میانی آن‌ها بین ۱۶ تا ۲۹ میلیون تومان می‌گرفتند. کمترین دریافتی‌ها حدود ۱۲ و بیشترین حدود ۴۱ میلیون بود.

حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ بالاتر است: میانه ۳۲ میلیون و نیمه میانی ۲۴ تا ۴۳ میلیون، که ۵۴ درصد رشد نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد. پیشنهاد آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم به همین عددها نزدیک بود: مراکز مراقبت در منزل تهران ۳۵ تا ۶۰ میلیون و شهرهای دیگر و مراکز خیریه کمتر.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

در آگهی‌ها مرکزهای مراقبت در منزل تهران بیشترین پیشنهاد را داشتند و مراکز خیریه کمترین. مراقبت از بیمار آلزایمر، بیمار بستری در خانه یا کسی که بعد از سکته نیمه‌فلج شده، کار سخت‌تری است و آگهی‌ها برای آن سابقه می‌خواستند. سابقه طولانی و معرفی‌نامه از خانواده‌های قبلی هم مهم است؛ در این کار اعتماد ارزش زیادی دارد. کسی که چند سال کار کرده، می‌تواند خودش با چند مراقب دیگر یک تیم کوچک راه بیندازد یا سرپرست مراقبان یک مرکز شود.